सूत उवाच अथर्व-वित् सुमन्तुश् च शिष्यम् अध्यापयत् स्वकाम् । संहितां सो ऽपि पथ्याय वेददर्शाय चोक्तवान् ॥
sūta uvāca atharva-vit sumantuś ca śiṣyam adhyāpayat svakām / saṃhitāṃ so 'pi pathyāya vedadarśāya coktavān //
शौक्लायनिर् ब्रह्मबलिर् मोदोषः पिप्पलायनिः । वेददर्शस्य शिष्यास् ते पथ्य-शिष्यान् अथो शृणु । कुमुदः शुनको ब्रह्मन् जाजलिश् चाप्य् अथर्व-वित् ॥
śauklāyanir brahmabalir modoṣaḥ pippalāyaniḥ / vedadarśasya śiṣyās te pathya-śiṣyān atho śṛṇu / kumudaḥ śunako brahman jājaliś cāpy atharva-vit //
बभ्रुः शिष्यो ऽथान्गिरसः सैन्धवायन एव च । अधीयेतां संहिते द्वे सावर्णाद्यास् तथापरे ॥
babhruḥ śiṣyo 'thāngirasaḥ saindhavāyana eva ca / adhīyetāṃ saṃhite dve sāvarṇādyās tathāpare //
नक्षत्रकल्पः शान्तिश् च कश्यपाङ्गिरसादयः । एते आथर्वणाचार्याः शृणु पौराणिकान् मुने ॥
nakṣatrakalpaḥ śāntiś ca kaśyapāṅgirasādayaḥ / ete ātharvaṇācāryāḥ śṛṇu paurāṇikān mune //
त्रय्यारुणिः कश्यपश् च सावर्णिर् अकृतव्रनः । वैशम्पायन-हारीतौ षड् वै पौराणिका इमे ॥
trayyāruṇiḥ kaśyapaś ca sāvarṇir akṛtavranaḥ / vaiśampāyana-hārītau ṣaḍ vai paurāṇikā ime //
अधीयन्त व्यास-शिष्यात् संहितां मत्-पितुर् मुखात् । एकैकाम् अहम् एतेषां शिष्यः सर्वाः समध्यगाम् ॥
adhīyanta vyāsa-śiṣyāt saṃhitāṃ mat-pitur mukhāt / ekaikām aham eteṣāṃ śiṣyaḥ sarvāḥ samadhyagām //
कश्यपो ऽहं च सावर्णी राम-शिष्यो ऽकृतव्रनः । अधीमहि व्यास-शिष्याच् चत्वारो मूल-संहिताः ॥
kaśyapo 'haṃ ca sāvarṇī rāma-śiṣyo 'kṛtavranaḥ / adhīmahi vyāsa-śiṣyāc catvāro mūla-saṃhitāḥ //
पुराण-लक्षणं ब्रह्मन् ब्रह्मर्षिभिर् निरूपितम् । शृणुष्व बुद्धिम् आश्रित्य वेद-शास्त्रानुसारतः ॥
purāṇa-lakṣaṇaṃ brahman brahmarṣibhir nirūpitam / śṛṇuṣva buddhim āśritya veda-śāstrānusārataḥ //
सर्गो ऽस्याथ विसर्गश् च वृत्ति-रक्षान्तराणि च । वंशो वंशानुचरीतं संस्था हेतुर् अपाश्रयः ॥
sargo 'syātha visargaś ca vṛtti-rakṣāntarāṇi ca / vaṃśo vaṃśānucarītaṃ saṃsthā hetur apāśrayaḥ //
दशभिर् लक्षणैर् युक्तं पुराणं तद्-विदो विदुः । केचित् पञ्च-विधं ब्रह्मन् महद्-अल्प-व्यवस्थया ॥
daśabhir lakṣaṇair yuktaṃ purāṇaṃ tad-vido viduḥ / kecit pañca-vidhaṃ brahman mahad-alpa-vyavasthayā //
अव्याकृत-गुण-क्षोभान् महतस् त्रि-वृतो ऽहमः । भूत-सूक्ष्मेन्द्रियार्थानां सम्भवः सर्ग उच्यते ॥
avyākṛta-guṇa-kṣobhān mahatas tri-vṛto 'hamaḥ / bhūta-sūkṣmendriyārthānāṃ sambhavaḥ sarga ucyate //
पुरुषानुगृहीतानाम् एतेषां वासना-मयः । विसर्गो ऽयं समाहारो बीजाद् बीजं चराचरम् ॥
puruṣānugṛhītānām eteṣāṃ vāsanā-mayaḥ / visargo 'yaṃ samāhāro bījād bījaṃ carācaram //
वृत्तिर् भूतानि भूतानां चराणाम् अचराणि च । कृता स्वेन नृणां तत्र कामाच् चोदनयापि वा ॥
vṛttir bhūtāni bhūtānāṃ carāṇām acarāṇi ca / kṛtā svena nṛṇāṃ tatra kāmāc codanayāpi vā //
रक्षाच्युतावतारेहा विश्वस्यानु युगे युगे । तिर्यङ्-मर्त्यर्षि-देवेषु हन्यन्ते यैस् त्रयी-द्विषः ॥
rakṣācyutāvatārehā viśvasyānu yuge yuge / tiryaṅ-martyarṣi-deveṣu hanyante yais trayī-dviṣaḥ //
मन्वन्तरं मनुर् देवा मनु-पुत्राः सुरेश्वराः । र्षयो ऽंशावताराश् च हरेः षड्-विधम् उच्यते ॥
manvantaraṃ manur devā manu-putrāḥ sureśvarāḥ / rṣayo 'ṃśāvatārāś ca hareḥ ṣaḍ-vidham ucyate //
राज्ञां ब्रह्म-प्रसूतानां वंशस् त्रै-कालिको ऽन्वयः । वंशानुचरितं तेषाम् वृत्तं वंश-धरास् च ये ॥
rājñāṃ brahma-prasūtānāṃ vaṃśas trai-kāliko 'nvayaḥ / vaṃśānucaritaṃ teṣām vṛttaṃ vaṃśa-dharās ca ye //
नैमित्तिकः प्राकृतिको नित्य आत्यन्तिको लयः । संस्थेति कविभिः प्रोक्तश् चतुर्धास्य स्वभावतः ॥
naimittikaḥ prākṛtiko nitya ātyantiko layaḥ / saṃstheti kavibhiḥ proktaś caturdhāsya svabhāvataḥ //
हेतुर् जीवो ऽस्य सर्गादेर् अविद्या-कर्म-कारकः । यं चानुशायिनं प्राहुर् अव्याकृतम् उतापरे ॥
hetur jīvo 'sya sargāder avidyā-karma-kārakaḥ / yaṃ cānuśāyinaṃ prāhur avyākṛtam utāpare //
व्यतिरेकान्वयो यस्य जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्तिषु । माया-मयेषु तद् ब्रह्म जीव-वृत्तिष्व् अपाश्रयः ॥
vyatirekānvayo yasya jāgrat-svapna-suṣuptiṣu / māyā-mayeṣu tad brahma jīva-vṛttiṣv apāśrayaḥ //
पदार्थेषु यथा द्रव्यं सन्-मात्रं रूप-नामसु । बीजादि-पञ्चतान्तासु ह्य् अवस्थासु युतायुतम् ॥
padārtheṣu yathā dravyaṃ san-mātraṃ rūpa-nāmasu / bījādi-pañcatāntāsu hy avasthāsu yutāyutam //
विरमेत यदा चित्तं हित्वा वृत्ति-त्रयं स्वयम् । योगेर्ल वा तदात्मानं वेदेहाया निवर्तते ॥
virameta yadā cittaṃ hitvā vṛtti-trayaṃ svayam / yogerla vā tadātmānaṃ vedehāyā nivartate //
एवं लक्षण-लक्ष्याणि पुराणानि पुरा-विदः । मुनयो ऽष्टादश प्राहुः क्षुल्लकानि महान्ति च ॥
evaṃ lakṣaṇa-lakṣyāṇi purāṇāni purā-vidaḥ / munayo 'ṣṭādaśa prāhuḥ kṣullakāni mahānti ca //
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं लैङ्गं स-गारुडं । नारदीयं भागवतम् आग्नेयं स्कान्द-संज्ञितम् ॥
brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavaṃ ca śaivaṃ laiṅgaṃ sa-gāruḍaṃ / nāradīyaṃ bhāgavatam āgneyaṃ skānda-saṃjñitam //
भविष्यं ब्रह्म-वैवर्तं मार्कण्डेयं स-वामनम् । वाराहं मात्स्यं कौर्मं च ब्रह्माण्डाख्यम् इति त्रि-षट् ॥
bhaviṣyaṃ brahma-vaivartaṃ mārkaṇḍeyaṃ sa-vāmanam / vārāhaṃ mātsyaṃ kaurmaṃ ca brahmāṇḍākhyam iti tri-ṣaṭ //
ब्रह्मन्न् इदं समाख्यातं शाखा-प्रणयनं मुनेः । शिष्य-शिष्य-प्रशिष्याणां ब्रह्म-तेजो-विवर्धनम् ॥
brahmann idaṃ samākhyātaṃ śākhā-praṇayanaṃ muneḥ / śiṣya-śiṣya-praśiṣyāṇāṃ brahma-tejo-vivardhanam //