श्रीशुक उवाच अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणम् ऊतयः । मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः ॥
śrīśuka uvāca atra sargo visargaśca sthānaṃ poṣaṇam ūtayaḥ / manvantareśānukathā nirodho muktirāśrayaḥ //
दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानाम् इह लक्षणम् । वर्णयन्ति महात्मानः श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा ॥
daśamasya viśuddhyarthaṃ navānām iha lakṣaṇam / varṇayanti mahātmānaḥ śrutenārthena cāñjasā //
भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः । ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्गः पौरुषः स्मृतः ॥
bhūtamātrendriyadhiyāṃ janma sarga udāhṛtaḥ / brahmaṇo guṇavaiṣamyādvisargaḥ pauruṣaḥ smṛtaḥ //
स्थितिर्वैकुण्ठविजयः पोषणं तदनुग्रहः । मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतयः कर्मवासनाः ॥
sthitirvaikuṇṭhavijayaḥ poṣaṇaṃ tadanugrahaḥ / manvantarāṇi saddharma ūtayaḥ karmavāsanāḥ //
अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् । पुंसाम् ईशकथाः प्रोक्ता नानाख्यानोपबृंहिताः ॥
avatārānucaritaṃ hareścāsyānuvartinām / puṃsām īśakathāḥ proktā nānākhyānopabṛṃhitāḥ //
निरोधो ऽस्यानुशयनम् आत्मनः सह शक्तिभिः । मुक्तिर्हित्वान्यथा रूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः ॥
nirodho 'syānuśayanam ātmanaḥ saha śaktibhiḥ / muktirhitvānyathā rūpaṃ svarūpeṇa vyavasthitiḥ //
आभासश्च निरोधश्च यतो ऽस्त्यध्यवसीयते । स आश्रयः परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते ॥
ābhāsaśca nirodhaśca yato 'styadhyavasīyate / sa āśrayaḥ paraṃ brahma paramātmeti śabdyate //
यो ऽध्यात्मिको ऽयं पुरुषः सो ऽसावेवाधिदैविकः । यस्तत्रोभयविच्छेदः पुरुषो ह्याधिभौतिकः ॥
yo 'dhyātmiko 'yaṃ puruṣaḥ so 'sāvevādhidaivikaḥ / yastatrobhayavicchedaḥ puruṣo hyādhibhautikaḥ //
एकम् एकतराभावे यदा नोपलभामहे । त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रयः ॥
ekam ekatarābhāve yadā nopalabhāmahe / tritayaṃ tatra yo veda sa ātmā svāśrayāśrayaḥ //
पुरुषो ऽण्डं विनिर्भिद्य यदासौ स विनिर्गतः । आत्मनो ऽयनम् अन्विच्छन्न् अपो ऽस्राक्षीच् छुचिः शुचीः ॥
puruṣo 'ṇḍaṃ vinirbhidya yadāsau sa vinirgataḥ / ātmano 'yanam anvicchann apo 'srākṣīc chuciḥ śucīḥ //
तास्ववात्सीत् स्वसृष्टासु सहस्रं परिवत्सरान् । तेन नारायणो नाम यदापः पुरुषोद्भवाः ॥
tāsvavātsīt svasṛṣṭāsu sahasraṃ parivatsarān / tena nārāyaṇo nāma yadāpaḥ puruṣodbhavāḥ //
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ॥
dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvo jīva eva ca / yadanugrahataḥ santi na santi yadupekṣayā //
एको नानात्वम् अन्विच्छन् योगतल्पात् समुत्थितः । वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा ॥
eko nānātvam anvicchan yogatalpāt samutthitaḥ / vīryaṃ hiraṇmayaṃ devo māyayā vyasṛjat tridhā //
अधिदैवम् अथाध्यात्मम् अधिभूतम् इति प्रभुः । अथैकं पौरुषं वीर्यं त्रिधाभिद्यत तच् छृणु ॥
adhidaivam athādhyātmam adhibhūtam iti prabhuḥ / athaikaṃ pauruṣaṃ vīryaṃ tridhābhidyata tac chṛṇu //
अन्तः शरीर आकाशात् पुरुषस्य विचेष्टतः । ओजः सहो बलं जज्ञे ततः प्राणो महान् असुः ॥
antaḥ śarīra ākāśāt puruṣasya viceṣṭataḥ / ojaḥ saho balaṃ jajñe tataḥ prāṇo mahān asuḥ //
अनुप्राणन्ति यं प्राणाः प्राणन्तं सर्वजन्तुषु । अपानन्तम् अपानन्ति नरदेवम् इवानुगाः ॥
anuprāṇanti yaṃ prāṇāḥ prāṇantaṃ sarvajantuṣu / apānantam apānanti naradevam ivānugāḥ //
प्राणेनाक्षिपता क्षुत् तृडन्तरा जायते विभोः । पिपासतो जक्षतश्च प्राङ् मुखं निरभिद्यत ॥
prāṇenākṣipatā kṣut tṛḍantarā jāyate vibhoḥ / pipāsato jakṣataśca prāṅ mukhaṃ nirabhidyata //
मुखतस्तालु निर्भिन्नंजिह्वा तत्रोपजायते । ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया यो ऽधिगम्यते ॥
mukhatastālu nirbhinnaṃjihvā tatropajāyate / tato nānāraso jajñe jihvayā yo 'dhigamyate //
विवक्षोर्मुखतो भूम्नो वह्निर्वाग् व्याहृतं तयोः । जले चैतस्य सुचिरं निरोधः समजायत ॥
vivakṣormukhato bhūmno vahnirvāg vyāhṛtaṃ tayoḥ / jale caitasya suciraṃ nirodhaḥ samajāyata //
नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति । तत्र वायुर्गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षतः ॥
nāsike nirabhidyetāṃ dodhūyati nabhasvati / tatra vāyurgandhavaho ghrāṇo nasi jighṛkṣataḥ //
यदात्मनि निरालोकम् आत्मानं च दिदृक्षतः । निर्भिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रहः ॥
yadātmani nirālokam ātmānaṃ ca didṛkṣataḥ / nirbhinne hyakṣiṇī tasya jyotiścakṣurguṇagrahaḥ //
बोध्यमानस्य ऋषिभिरात्मनस्तज् जिघृक्षतः । कर्णौ च निरभिद्येतां दिशः श्रोत्रं गुणग्रहः ॥
bodhyamānasya ṛṣibhirātmanastaj jighṛkṣataḥ / karṇau ca nirabhidyetāṃ diśaḥ śrotraṃ guṇagrahaḥ //
वस्तुनो मृदुकाठिन्य लघुगुर्वोष्णशीतताम् । जिघृक्षतस्त्वङ् निर्भिन्ना तस्यां रोममहीरुहाः । तत्र चान्तर्बहिर्वातस्त्वचा लब्धगुणो वृतः ॥
vastuno mṛdukāṭhinya laghugurvoṣṇaśītatām / jighṛkṣatastvaṅ nirbhinnā tasyāṃ romamahīruhāḥ / tatra cāntarbahirvātastvacā labdhaguṇo vṛtaḥ //
हस्तौ रुरुहतुस्तस्य नानाकर्मचिकीर्षया । तयोस्तु बलवान् इन्द्र आदानम् उभयाश्रयम् ॥
hastau ruruhatustasya nānākarmacikīrṣayā / tayostu balavān indra ādānam ubhayāśrayam //
गतिं जिगीषतः पादौ रुरुहाते ऽभिकामिकाम् । पद्भ्यां यज्ञः स्वयं हव्यं कर्मभिः क्रियते नृभिः ॥
gatiṃ jigīṣataḥ pādau ruruhāte 'bhikāmikām / padbhyāṃ yajñaḥ svayaṃ havyaṃ karmabhiḥ kriyate nṛbhiḥ //
निरभिद्यत शिश्नो वै प्रजानन्दामृतार्थिनः । उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तदुभयाश्रयम् ॥
nirabhidyata śiśno vai prajānandāmṛtārthinaḥ / upastha āsīt kāmānāṃ priyaṃ tadubhayāśrayam //
उत्सिसृक्षोर्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् । ततः पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रयः ॥
utsisṛkṣordhātumalaṃ nirabhidyata vai gudam / tataḥ pāyustato mitra utsarga ubhayāśrayaḥ //
आसिसृप्सोः पुरः पुर्या नाभिद्वारम् अपानतः । तत्रापानस्ततो मृत्युः पृथक्त्वम् उभयाश्रयम् ॥
āsisṛpsoḥ puraḥ puryā nābhidvāram apānataḥ / tatrāpānastato mṛtyuḥ pṛthaktvam ubhayāśrayam //
आदित्सोरन्नपानानाम् आसन् कुक्ष्यन्त्रनाडयः । नद्यः समुद्राश्च तयोस्तुष्टिः पुष्टिस्तदाश्रये ॥
āditsorannapānānām āsan kukṣyantranāḍayaḥ / nadyaḥ samudrāśca tayostuṣṭiḥ puṣṭistadāśraye //
निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत । ततो मनश्चन्द्र इति सङ्कल्पः काम एव च ॥
nididhyāsorātmamāyāṃ hṛdayaṃ nirabhidyata / tato manaścandra iti saṅkalpaḥ kāma eva ca //
त्वक्चर्ममांसरुधिर मेदोमज्जास्थिधातवः । भूम्यप्तेजोमयाः सप्त प्राणो व्योमाम्बुवायुभिः ॥
tvakcarmamāṃsarudhira medomajjāsthidhātavaḥ / bhūmyaptejomayāḥ sapta prāṇo vyomāmbuvāyubhiḥ //
गुणात्मकानीन्द्रियाणि भूतादिप्रभवा गुणाः । मनः सर्वविकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी ॥
guṇātmakānīndriyāṇi bhūtādiprabhavā guṇāḥ / manaḥ sarvavikārātmā buddhirvijñānarūpiṇī //
एतद्भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया । मह्यादिभिश्चावरणैरष्टभिर्बहिरावृतम् ॥
etadbhagavato rūpaṃ sthūlaṃ te vyāhṛtaṃ mayā / mahyādibhiścāvaraṇairaṣṭabhirbahirāvṛtam //
अतः परं सूक्ष्मतमम् अव्यक्तं निर्विशेषणम् । अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ्मनसः परम् ॥
ataḥ paraṃ sūkṣmatamam avyaktaṃ nirviśeṣaṇam / anādimadhyanidhanaṃ nityaṃ vāṅmanasaḥ param //
अमुनी भगवद्रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते । उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चितः ॥
amunī bhagavadrūpe mayā te hyanuvarṇite / ubhe api na gṛhṇanti māyāsṛṣṭe vipaścitaḥ //
स वाच्यवाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपधृक् । नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मकः परः ॥
sa vācyavācakatayā bhagavān brahmarūpadhṛk / nāmarūpakriyā dhatte sakarmākarmakaḥ paraḥ //
प्रजापतीन् मनून् देवान् ऋषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥
prajāpatīn manūn devān ṛṣīn pitṛgaṇān pṛthak / siddhacāraṇagandharvān vidyādhrāsuraguhyakān //
किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान् नरान् । मात् रक्षःपिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥
kinnarāpsaraso nāgān sarpān kimpuruṣān narān / māt rakṣaḥpiśācāṃśca pretabhūtavināyakān //
कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहान् अपि । खगान् मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन् नृप सरीसृपान् ॥
kūṣmāṇḍonmādavetālān yātudhānān grahān api / khagān mṛgān paśūn vṛkṣān girīn nṛpa sarīsṛpān //
द्विविधाश्चतुर्विधा ये ऽन्ये जलस्थलनभौकसः । कुशलाकुशला मिश्राः कर्मणां गतयस्त्विमाः ॥
dvividhāścaturvidhā ye 'nye jalasthalanabhaukasaḥ / kuśalākuśalā miśrāḥ karmaṇāṃ gatayastvimāḥ //
सत्त्वं रजस्तम इति तिस्रः सुरनृनारकाः । तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा । यदैकैकतरो ऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते ॥
sattvaṃ rajastama iti tisraḥ suranṛnārakāḥ / tatrāpyekaikaśo rājan bhidyante gatayastridhā / yadaikaikataro 'nyābhyāṃ svabhāva upahanyate //
स एवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् । पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ्नरसुरादिभिः ॥
sa evedaṃ jagaddhātā bhagavān dharmarūpadhṛk / puṣṇāti sthāpayan viśvaṃ tiryaṅnarasurādibhiḥ //
ततः कालाग्निरुद्रात्मा यत् सृष्टम् इदम् आत्मनः । सन्नियच्छति तत् काले घनानीकम् इवानिलः ॥
tataḥ kālāgnirudrātmā yat sṛṣṭam idam ātmanaḥ / sanniyacchati tat kāle ghanānīkam ivānilaḥ //
इत्थम्भावेन कथितो भगवान् भगवत्तमः । नेत्थम्भावेन हि परं द्रष्टुम् अर्हन्ति सूरयः ॥
itthambhāvena kathito bhagavān bhagavattamaḥ / netthambhāvena hi paraṃ draṣṭum arhanti sūrayaḥ //
नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्यानुविधीयते । कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत् ॥
nāsya karmaṇi janmādau parasyānuvidhīyate / kartṛtvapratiṣedhārthaṃ māyayāropitaṃ hi tat //
अयं तु ब्रह्मणः कल्पः सविकल्प उदाहृतः । विधिः साधारणो यत्र सर्गाः प्राकृतवैकृताः ॥
ayaṃ tu brahmaṇaḥ kalpaḥ savikalpa udāhṛtaḥ / vidhiḥ sādhāraṇo yatra sargāḥ prākṛtavaikṛtāḥ //
परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षणविग्रहम् । यथा पुरस्ताद्व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पम् अथो शृणु ॥
parimāṇaṃ ca kālasya kalpalakṣaṇavigraham / yathā purastādvyākhyāsye pādmaṃ kalpam atho śṛṇu //
शौनक उवाच यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तमः । चचार तीर्थानि भुवस्त्यक्त्वा बन्धून् सुदुस्त्यजान् ॥
śaunaka uvāca yadāha no bhavān sūta kṣattā bhāgavatottamaḥ / cacāra tīrthāni bhuvastyaktvā bandhūn sudustyajān //
क्षत्तुः कौशारवेस्तस्य संवादो ऽध्यात्मसंश्रितः । यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वम् उवाच ह ॥
kṣattuḥ kauśāravestasya saṃvādo 'dhyātmasaṃśritaḥ / yadvā sa bhagavāṃstasmai pṛṣṭastattvam uvāca ha //
ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुनः ॥
brūhi nastadidaṃ saumya vidurasya viceṣṭitam / bandhutyāganimittaṃ ca yathaivāgatavān punaḥ //
सूत उवाच राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यदवोचन् महामुनिः । तद्वो ऽभिधास्ये शृणुत राअज्ञः प्रश्नानुसारतः ॥
sūta uvāca rājñā parīkṣitā pṛṣṭo yadavocan mahāmuniḥ / tadvo 'bhidhāsye śṛṇuta rāajñaḥ praśnānusārataḥ //