श्रीशुक उवाच वरीयान् एष ते प्रश्नः कृतो लोकहितं नृप । आत्मवित्सम्मतः पुंसां श्रोतव्यादिषु यः परः ॥
śrīśuka uvāca varīyān eṣa te praśnaḥ kṛto lokahitaṃ nṛpa / ātmavitsammataḥ puṃsāṃ śrotavyādiṣu yaḥ paraḥ //
श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रशः । अपश्यताम् आत्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥
śrotavyādīni rājendra nṛṇāṃ santi sahasraśaḥ / apaśyatām ātmatattvaṃ gṛheṣu gṛhamedhinām //
निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वयः । दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा ॥
nidrayā hriyate naktaṃ vyavāyena ca vā vayaḥ / divā cārthehayā rājan kuṭumbabharaṇena vā //
देहापत्यकलत्रादिष्वात्मसैन्येष्वसत्स्वपि । तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्न् अपि न पश्यति ॥
dehāpatyakalatrādiṣvātmasainyeṣvasatsvapi / teṣāṃ pramatto nidhanaṃ paśyann api na paśyati //
तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवान् ईश्वरो हरिः । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम् ॥
tasmādbhārata sarvātmā bhagavān īśvaro hariḥ / śrotavyaḥ kīrtitavyaśca smartavyaścecchatābhayam //
एतावान् साङ्ख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया । जन्मलाभः परः पुंसाम् अन्ते नारायणस्मृतिः ॥
etāvān sāṅkhyayogābhyāṃ svadharmapariniṣṭhayā / janmalābhaḥ paraḥ puṃsām ante nārāyaṇasmṛtiḥ //
प्रायेण मुनयो राजन् निवृत्ता विधिषेधतः । नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरेः ॥
prāyeṇa munayo rājan nivṛttā vidhiṣedhataḥ / nairguṇyasthā ramante sma guṇānukathane hareḥ //
इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम् ॥
idaṃ bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ brahmasammitam / adhītavān dvāparādau piturdvaipāyanādaham //
परिनिष्ठितो ऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया । गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान् ॥
pariniṣṭhito 'pi nairguṇya uttamaślokalīlayā / gṛhītacetā rājarṣe ākhyānaṃ yadadhītavān //
तदहं ते ऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् । यस्य श्रद्दधताम् आशु स्यान् मुकुन्दे मतिः सती ॥
tadahaṃ te 'bhidhāsyāmi mahāpauruṣiko bhavān / yasya śraddadhatām āśu syān mukunde matiḥ satī //
एतन् निर्विद्यमानानाम् इच्छताम् अकुतोभयम् । योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम् ॥
etan nirvidyamānānām icchatām akutobhayam / yogināṃ nṛpa nirṇītaṃ harernāmānukīrtanam //
किं प्रमत्तस्य बहुभिः परोक्षैर्हायनैरिह । वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यतः ॥
kiṃ pramattasya bahubhiḥ parokṣairhāyanairiha / varaṃ muhūrtaṃ viditaṃ ghaṭate śreyase yataḥ //
खट्वाङ्गो नाम राजर्षिर्ज्ञात्वेयत्ताम् इहायुषः । मुहूर्तात् सर्वम् उत्सृज्य गतवान् अभयं हरिम् ॥
khaṭvāṅgo nāma rājarṣirjñātveyattām ihāyuṣaḥ / muhūrtāt sarvam utsṛjya gatavān abhayaṃ harim //
तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधिः । उपकल्पय तत् सर्वं तावद्यत् साम्परायिकम् ॥
tavāpyetarhi kauravya saptāhaṃ jīvitāvadhiḥ / upakalpaya tat sarvaṃ tāvadyat sāmparāyikam //
अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः । छिन्द्यादसङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहे ऽनु ये च तम् ॥
antakāle tu puruṣa āgate gatasādhvasaḥ / chindyādasaṅgaśastreṇa spṛhāṃ dehe 'nu ye ca tam //
गृहात् प्रव्रजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः । शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत् कल्पितासने ॥
gṛhāt pravrajito dhīraḥ puṇyatīrthajalāplutaḥ / śucau vivikta āsīno vidhivat kalpitāsane //
अभ्यसेन् मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् । मनो यच्छेज् जितश्वासो ब्रह्मबीजम् अविस्मरन् ॥
abhyasen manasā śuddhaṃ trivṛdbrahmākṣaraṃ param / mano yacchej jitaśvāso brahmabījam avismaran //
नियच्छेद्विषयेभ्यो ऽक्षान् मनसा बुद्धिसारथिः । मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया ॥
niyacchedviṣayebhyo 'kṣān manasā buddhisārathiḥ / manaḥ karmabhirākṣiptaṃ śubhārthe dhārayeddhiyā //
तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा । मनो निर्विषयं युक्त्वा ततः किञ्चन न स्मरेत् । पदं तत् परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति ॥
tatraikāvayavaṃ dhyāyedavyucchinnena cetasā / mano nirviṣayaṃ yuktvā tataḥ kiñcana na smaret / padaṃ tat paramaṃ viṣṇormano yatra prasīdati //
रजस्तमोभ्याम् आक्षिप्तं विमूढं मन आत्मनः । यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम् ॥
rajastamobhyām ākṣiptaṃ vimūḍhaṃ mana ātmanaḥ / yaccheddhāraṇayā dhīro hanti yā tatkṛtaṃ malam //
यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षणः । आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रम् ईक्षतः ॥
yasyāṃ sandhāryamāṇāyāṃ yogino bhaktilakṣaṇaḥ / āśu sampadyate yoga āśrayaṃ bhadram īkṣataḥ //
राजोवाच यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता । यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम् ॥
rājovāca yathā sandhāryate brahman dhāraṇā yatra sammatā / yādṛśī vā haredāśu puruṣasya manomalam //
श्रीशुक उवाच जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रियः । स्थूले भगवतो रूपे मनः सन्धारयेद्धिया ॥
śrīśuka uvāca jitāsano jitaśvāso jitasaṅgo jitendriyaḥ / sthūle bhagavato rūpe manaḥ sandhārayeddhiyā //
विशेषस्तस्य देहो ऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् । यत्रेदं व्यज्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच् च सत् ॥
viśeṣastasya deho 'yaṃ sthaviṣṭhaśca sthavīyasām / yatredaṃ vyajyate viśvaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavac ca sat //
अण्डकोशे शरीरे ऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते । वैराजः पुरुषो यो ऽसौ भगवान् धारणाश्रयः ॥
aṇḍakośe śarīre 'smin saptāvaraṇasaṃyute / vairājaḥ puruṣo yo 'sau bhagavān dhāraṇāśrayaḥ //
पातालम् एतस्य हि पादमूलं पठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् । महातलं विश्वसृजो ऽथ गुल्फौ तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे ॥
pātālam etasya hi pādamūlaṃ paṭhanti pārṣṇiprapade rasātalam / mahātalaṃ viśvasṛjo 'tha gulphau talātalaṃ vai puruṣasya jaṅghe //
द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्तेर् ऊरुद्वयं वितलं चातलं च । महीतलं तज्जघनं महीपते नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति ॥
dve jānunī sutalaṃ viśvamūrter ūrudvayaṃ vitalaṃ cātalaṃ ca / mahītalaṃ tajjaghanaṃ mahīpate nabhastalaṃ nābhisaro gṛṇanti //
उरःस्थलं ज्योतिरनीकम् अस्य ग्रीवा महर्वदनं वै जनो ऽस्य । तपो वराटीं विदुरादिपुंसः सत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्णः ॥
uraḥsthalaṃ jyotiranīkam asya grīvā maharvadanaṃ vai jano 'sya / tapo varāṭīṃ vidurādipuṃsaḥ satyaṃ tu śīrṣāṇi sahasraśīrṣṇaḥ //
इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्राः कर्णौ दिशः श्रोत्रम् अमुष्य शब्दः । नासत्यदस्रौ परमस्य नासे घ्राणो ऽस्य गन्धो मुखम् अग्निरिद्धः ॥
indrādayo bāhava āhurusrāḥ karṇau diśaḥ śrotram amuṣya śabdaḥ / nāsatyadasrau paramasya nāse ghrāṇo 'sya gandho mukham agniriddhaḥ //
द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत् पतङ्गः पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च । तद्भ्रूविजृम्भः परमेष्ठिधिष्ण्यम् आपो ऽस्य तालू रस एव जिह्वा ॥
dyaurakṣiṇī cakṣurabhūt pataṅgaḥ pakṣmāṇi viṣṇorahanī ubhe ca / tadbhrūvijṛmbhaḥ parameṣṭhidhiṣṇyam āpo 'sya tālū rasa eva jihvā //
छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणन्ति दंष्ट्रा यमः स्नेहकला द्विजानि । हासो जनोन्मादकरी च माया दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्षः ॥
chandāṃsyanantasya śiro gṛṇanti daṃṣṭrā yamaḥ snehakalā dvijāni / hāso janonmādakarī ca māyā durantasargo yadapāṅgamokṣaḥ //
व्रीडोत्तरौष्ठो ऽधर एव लोभो धर्मः स्तनो ऽधर्मपथो ऽस्य पृष्ठम् । कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौ कुक्षिः समुद्रा गिरयो ऽस्थिसङ्घाः ॥
vrīḍottarauṣṭho 'dhara eva lobho dharmaḥ stano 'dharmapatho 'sya pṛṣṭham / kastasya meḍhraṃ vṛṣaṇau ca mitrau kukṣiḥ samudrā girayo 'sthisaṅghāḥ //
नाड्यो ऽस्य नद्यो ऽथ तनूरुहाणि महीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र । अनन्तवीर्यः श्वसितं मातरिश्वा गतिर्वयः कर्म गुणप्रवाहः ॥
nāḍyo 'sya nadyo 'tha tanūruhāṇi mahīruhā viśvatanornṛpendra / anantavīryaḥ śvasitaṃ mātariśvā gatirvayaḥ karma guṇapravāhaḥ //
ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान् वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्नः । अव्यक्तम् आहुर्हृदयं मनश्चस चन्द्रमाः सर्वविकारकोशः ॥
īśasya keśān vidurambuvāhān vāsastu sandhyāṃ kuruvarya bhūmnaḥ / avyaktam āhurhṛdayaṃ manaścasa candramāḥ sarvavikārakośaḥ //
विज्ञानशक्तिं महिम् आमनन्ति सर्वात्मनो ऽन्तःकरणं गिरित्रम् । अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानि सर्वे मृगाः पशवः श्रोणिदेशे ॥
vijñānaśaktiṃ mahim āmananti sarvātmano 'ntaḥkaraṇaṃ giritram / aśvāśvataryuṣṭragajā nakhāni sarve mṛgāḥ paśavaḥ śroṇideśe //
वयांसि तद्व्याकरणं विचित्रं मनुर्मनीषा मनुजो निवासः । गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सरः स्वरस्मृतीरसुरानीकवीर्यः ॥
vayāṃsi tadvyākaraṇaṃ vicitraṃ manurmanīṣā manujo nivāsaḥ / gandharvavidyādharacāraṇāpsaraḥ svarasmṛtīrasurānīkavīryaḥ //
ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्मा विडूरुरङ्घ्रिश्रितकृष्णवर्णः । नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नो द्रव्यात्मकः कर्म वितानयोगः ॥
brahmānanaṃ kṣatrabhujo mahātmā viḍūruraṅghriśritakṛṣṇavarṇaḥ / nānābhidhābhījyagaṇopapanno dravyātmakaḥ karma vitānayogaḥ //
इयान् असावीश्वरविग्रहस्य यः सन्निवेशः कथितो मया ते । सन्धार्यते ऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठे मनः स्वबुद्ध्या न यतो ऽस्ति किञ्चित् ॥
iyān asāvīśvaravigrahasya yaḥ sanniveśaḥ kathito mayā te / sandhāryate 'smin vapuṣi sthaviṣṭhe manaḥ svabuddhyā na yato 'sti kiñcit //
स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैकः । तं सत्यम् आनन्दनिधिं भजेत नान्यत्र सज्जेद्यत आत्मपातः ॥
sa sarvadhīvṛttyanubhūtasarva ātmā yathā svapnajanekṣitaikaḥ / taṃ satyam ānandanidhiṃ bhajeta nānyatra sajjedyata ātmapātaḥ //