ब्रह्मोवाच यत्रोद्यतः क्षितितलोद्धरणाय बिभ्रत् क्रौडीं तनुं सकलयज्ञमयीम् अनन्तः यत्रोद्यतः क्षितितलोद्धरणाय बिभ्रत् क्रौडीं तनुं सकलयज्ञमयीम् अनन्तः अन्तर्महार्णव उपागतम् आदिदैत्यं तं दंष्ट्रयाद्रिम् इव वज्रधरो ददार ॥
brahmovāca yatrodyataḥ kṣititaloddharaṇāya bibhrat krauḍīṃ tanuṃ sakalayajñamayīm anantaḥ yatrodyataḥ kṣititaloddharaṇāya bibhrat krauḍīṃ tanuṃ sakalayajñamayīm anantaḥ antarmahārṇava upāgatam ādidaityaṃ taṃ daṃṣṭrayādrim iva vajradharo dadāra //
जातो रुचेरजनयत् सुयमान् सुयज्ञ आकूतिसूनुरमरान् अथ दक्षिणायाम् जातो रुचेरजनयत् सुयमान् सुयज्ञ आकूतिसूनुरमरान् अथ दक्षिणायाम् लोकत्रयस्य महतीम् अहरद्यदार्तिं स्वायम्भुवेन मनुना हरिरित्यनूक्तः ॥
jāto rucerajanayat suyamān suyajña ākūtisūnuramarān atha dakṣiṇāyām jāto rucerajanayat suyamān suyajña ākūtisūnuramarān atha dakṣiṇāyām lokatrayasya mahatīm aharadyadārtiṃ svāyambhuvena manunā harirityanūktaḥ //
जज्ञे च कर्दमगृहे द्विज देवहूत्यां स्त्रीभिः समं नवभिरात्मगतिं स्वमात्रे जज्ञे च कर्दमगृहे द्विज देवहूत्यां स्त्रीभिः समं नवभिरात्मगतिं स्वमात्रे ऊचे ययात्मशमलं गुणसङ्गपङ्कम् अस्मिन् विधूय कपिलस्य गतिं प्रपेदे ॥
jajñe ca kardamagṛhe dvija devahūtyāṃ strībhiḥ samaṃ navabhirātmagatiṃ svamātre jajñe ca kardamagṛhe dvija devahūtyāṃ strībhiḥ samaṃ navabhirātmagatiṃ svamātre ūce yayātmaśamalaṃ guṇasaṅgapaṅkam asmin vidhūya kapilasya gatiṃ prapede //
अत्रेरपत्यम् अभिकाङ्क्षत आह तुष्टो दत्तो मयाहम् इति यद्भगवान् स दत्तः अत्रेरपत्यम् अभिकाङ्क्षत आह तुष्टो दत्तो मयाहम् इति यद्भगवान् स दत्तः यत्पादपङ्कजपरागपवित्रदेहा योगर्द्धिम् आपुरुभयीं यदुहैहयाद्याः ॥
atrerapatyam abhikāṅkṣata āha tuṣṭo datto mayāham iti yadbhagavān sa dattaḥ atrerapatyam abhikāṅkṣata āha tuṣṭo datto mayāham iti yadbhagavān sa dattaḥ yatpādapaṅkajaparāgapavitradehā yogarddhim āpurubhayīṃ yaduhaihayādyāḥ //
तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया मे आदौ सनात् स्वतपसः स चतुःसनो ऽभूत् तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया मे आदौ सनात् स्वतपसः स चतुःसनो ऽभूत् प्राक्कल्पसम्प्लवविनष्टम् इहात्मतत्त्वं सम्यग् जगाद मुनयो यदचक्षतात्मन् ॥
taptaṃ tapo vividhalokasisṛkṣayā me ādau sanāt svatapasaḥ sa catuḥsano 'bhūt taptaṃ tapo vividhalokasisṛkṣayā me ādau sanāt svatapasaḥ sa catuḥsano 'bhūt prākkalpasamplavavinaṣṭam ihātmatattvaṃ samyag jagāda munayo yadacakṣatātman //
धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर इति स्वतपःप्रभावः धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर इति स्वतपःप्रभावः दृष्ट्वात्मनो भगवतो नियमावलोपं देव्यस्त्वनङ्गपृतना घटितुं न शेकुः ॥
dharmasya dakṣaduhitaryajaniṣṭa mūrtyāṃ nārāyaṇo nara iti svatapaḥprabhāvaḥ dharmasya dakṣaduhitaryajaniṣṭa mūrtyāṃ nārāyaṇo nara iti svatapaḥprabhāvaḥ dṛṣṭvātmano bhagavato niyamāvalopaṃ devyastvanaṅgapṛtanā ghaṭituṃ na śekuḥ //
कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोषदृष्ट्या रोषं दहन्तम् उत ते न दहन्त्यसह्यम् कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोषदृष्ट्या रोषं दहन्तम् उत ते न दहन्त्यसह्यम् सो ऽयं यदन्तरम् अलं प्रविशन् बिभेति कामः कथं नु पुनरस्य मनः श्रयेत ॥
kāmaṃ dahanti kṛtino nanu roṣadṛṣṭyā roṣaṃ dahantam uta te na dahantyasahyam kāmaṃ dahanti kṛtino nanu roṣadṛṣṭyā roṣaṃ dahantam uta te na dahantyasahyam so 'yaṃ yadantaram alaṃ praviśan bibheti kāmaḥ kathaṃ nu punarasya manaḥ śrayeta //
विद्धः सपत्न्युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञो बालो ऽपि सन्न् उपगतस्तपसे वनानि विद्धः सपत्न्युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञो बालो ऽपि सन्न् उपगतस्तपसे वनानि तस्मा अदाद्ध्रुवगतिं गृणते प्रसन्नो दिव्याः स्तुवन्ति मुनयो यदुपर्यधस्तात् ॥
viddhaḥ sapatnyuditapatribhiranti rājño bālo 'pi sann upagatastapase vanāni viddhaḥ sapatnyuditapatribhiranti rājño bālo 'pi sann upagatastapase vanāni tasmā adāddhruvagatiṃ gṛṇate prasanno divyāḥ stuvanti munayo yaduparyadhastāt //
यद्वेनम् उत्पथगतं द्विजवाक्यवज्र निष्प्लुष्टपौरुषभगं निरये पतन्तम् यद्वेनम् उत्पथगतं द्विजवाक्यवज्र निष्प्लुष्टपौरुषभगं निरये पतन्तम् त्रात्वार्थितो जगति पुत्रपदं च लेभे दुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन ॥
yadvenam utpathagataṃ dvijavākyavajra niṣpluṣṭapauruṣabhagaṃ niraye patantam yadvenam utpathagataṃ dvijavākyavajra niṣpluṣṭapauruṣabhagaṃ niraye patantam trātvārthito jagati putrapadaṃ ca lebhe dugdhā vasūni vasudhā sakalāni yena //
नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनुर् यो वै चचार समदृग् जडयोगचर्याम् नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनुर् यो वै चचार समदृग् जडयोगचर्याम् यत् पारमहंस्यम् ऋषयः पदम् आमनन्ति स्वस्थः प्रशान्तकरणः परिमुक्तसङ्गः ॥
nābherasāvṛṣabha āsa sudevisūnur yo vai cacāra samadṛg jaḍayogacaryām nābherasāvṛṣabha āsa sudevisūnur yo vai cacāra samadṛg jaḍayogacaryām yat pāramahaṃsyam ṛṣayaḥ padam āmananti svasthaḥ praśāntakaraṇaḥ parimuktasaṅgaḥ //
सत्रे ममास भगवान् हयशीरषाथो साक्षात् स यज्ञपुरुषस्तपनीयवर्णः सत्रे ममास भगवान् हयशीरषाथो साक्षात् स यज्ञपुरुषस्तपनीयवर्णः छन्दोमयो मखमयो ऽखिलदेवतात्मा वाचो बभूवुरुशतीः श्वसतो ऽस्य नस्तः ॥
satre mamāsa bhagavān hayaśīraṣātho sākṣāt sa yajñapuruṣastapanīyavarṇaḥ satre mamāsa bhagavān hayaśīraṣātho sākṣāt sa yajñapuruṣastapanīyavarṇaḥ chandomayo makhamayo 'khiladevatātmā vāco babhūvuruśatīḥ śvasato 'sya nastaḥ //
मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्धः क्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेतः मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्धः क्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेतः विस्रंसितान् उरुभये सलिले मुखान् मे आदाय तत्र विजहार ह वेदमार्गान् ॥
matsyo yugāntasamaye manunopalabdhaḥ kṣoṇīmayo nikhilajīvanikāyaketaḥ matsyo yugāntasamaye manunopalabdhaḥ kṣoṇīmayo nikhilajīvanikāyaketaḥ visraṃsitān urubhaye salile mukhān me ādāya tatra vijahāra ha vedamārgān //
क्षीरोदधावमरदानवयूथपानाम् उन्मथ्नताम् अमृतलब्धय आदिदेवः क्षीरोदधावमरदानवयूथपानाम् उन्मथ्नताम् अमृतलब्धय आदिदेवः पृष्ठेन कच्छपवपुर्विदधार गोत्रं निद्राक्षणो ऽद्रिपरिवर्तकषाणकण्डूः ॥
kṣīrodadhāvamaradānavayūthapānām unmathnatām amṛtalabdhaya ādidevaḥ kṣīrodadhāvamaradānavayūthapānām unmathnatām amṛtalabdhaya ādidevaḥ pṛṣṭhena kacchapavapurvidadhāra gotraṃ nidrākṣaṇo 'driparivartakaṣāṇakaṇḍūḥ //
त्रैपिष्टपोरुभयहा स नृसिंहरूपं कृत्वा भ्रमद्भ्रुकुटिदंष्ट्रकरालवक्त्रम् त्रैपिष्टपोरुभयहा स नृसिंहरूपं कृत्वा भ्रमद्भ्रुकुटिदंष्ट्रकरालवक्त्रम् दैत्येन्द्रम् आशु गदयाभिपतन्तम् आराद् ऊरौ निपात्य विददार नखैः स्फुरन्तम् ॥
traipiṣṭaporubhayahā sa nṛsiṃharūpaṃ kṛtvā bhramadbhrukuṭidaṃṣṭrakarālavaktram traipiṣṭaporubhayahā sa nṛsiṃharūpaṃ kṛtvā bhramadbhrukuṭidaṃṣṭrakarālavaktram daityendram āśu gadayābhipatantam ārād ūrau nipātya vidadāra nakhaiḥ sphurantam //
अन्तःसरस्युरुबलेन पदे गृहीतो ग्राहेण यूथपतिरम्बुजहस्त आर्तः अन्तःसरस्युरुबलेन पदे गृहीतो ग्राहेण यूथपतिरम्बुजहस्त आर्तः आहेदम् आदिपुरुषाखिललोकनाथ तीर्थश्रवः श्रवणमङ्गलनामधेय ॥
antaḥsarasyurubalena pade gṛhīto grāheṇa yūthapatirambujahasta ārtaḥ antaḥsarasyurubalena pade gṛhīto grāheṇa yūthapatirambujahasta ārtaḥ āhedam ādipuruṣākhilalokanātha tīrthaśravaḥ śravaṇamaṅgalanāmadheya //
श्रुत्वा हरिस्तम् अरणार्थिनम् अप्रमेयश् चक्रायुधः पतगराजभुजाधिरूढः श्रुत्वा हरिस्तम् अरणार्थिनम् अप्रमेयश् चक्रायुधः पतगराजभुजाधिरूढः चक्रेण नक्रवदनं विनिपाट्य तस्माद् धस्ते प्रगृह्य भगवान् कृपयोज्जहार ॥
śrutvā haristam araṇārthinam aprameyaś cakrāyudhaḥ patagarājabhujādhirūḍhaḥ śrutvā haristam araṇārthinam aprameyaś cakrāyudhaḥ patagarājabhujādhirūḍhaḥ cakreṇa nakravadanaṃ vinipāṭya tasmād dhaste pragṛhya bhagavān kṛpayojjahāra //
ज्यायान् गुणैरवरजो ऽप्यदितेः सुतानां लोकान् विचक्रम इमान् यदथाधियज्ञः ज्यायान् गुणैरवरजो ऽप्यदितेः सुतानां लोकान् विचक्रम इमान् यदथाधियज्ञः क्ष्मां वामनेन जगृहे त्रिपदच्छलेन याच्ञाम् ऋते पथि चरन् प्रभुभिर्न चाल्यः ॥
jyāyān guṇairavarajo 'pyaditeḥ sutānāṃ lokān vicakrama imān yadathādhiyajñaḥ jyāyān guṇairavarajo 'pyaditeḥ sutānāṃ lokān vicakrama imān yadathādhiyajñaḥ kṣmāṃ vāmanena jagṛhe tripadacchalena yācñām ṛte pathi caran prabhubhirna cālyaḥ //
नार्थो बलेरयम् उरुक्रमपादशौचम् आपः शिखाधृतवतो विबुधाधिपत्यम् नार्थो बलेरयम् उरुक्रमपादशौचम् आपः शिखाधृतवतो विबुधाधिपत्यम् यो वै प्रतिश्रुतम् ऋते न चिकीर्षदन्यद् आत्मानम् अङ्ग मनसा हरये ऽभिमेने ॥
nārtho balerayam urukramapādaśaucam āpaḥ śikhādhṛtavato vibudhādhipatyam nārtho balerayam urukramapādaśaucam āpaḥ śikhādhṛtavato vibudhādhipatyam yo vai pratiśrutam ṛte na cikīrṣadanyad ātmānam aṅga manasā haraye 'bhimene //
तुभ्यं च नारद भृशं भगवान् विवृद्ध भावेन साधु परितुष्ट उवाच योगम् तुभ्यं च नारद भृशं भगवान् विवृद्ध भावेन साधु परितुष्ट उवाच योगम् ज्ञानं च भागवतम् आत्मसतत्त्वदीपं यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव ॥
tubhyaṃ ca nārada bhṛśaṃ bhagavān vivṛddha bhāvena sādhu parituṣṭa uvāca yogam tubhyaṃ ca nārada bhṛśaṃ bhagavān vivṛddha bhāvena sādhu parituṣṭa uvāca yogam jñānaṃ ca bhāgavatam ātmasatattvadīpaṃ yadvāsudevaśaraṇā vidurañjasaiva //
चक्रं च दिक्ष्वविहतं दशसु स्वतेजो मन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभर्ति चक्रं च दिक्ष्वविहतं दशसु स्वतेजो मन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभर्ति दुष्टेषु राजसु दमं व्यदधात् स्वकीर्तिं सत्ये त्रिपृष्ठ उशतीं प्रथयंश्चरित्रैः ॥
cakraṃ ca dikṣvavihataṃ daśasu svatejo manvantareṣu manuvaṃśadharo bibharti cakraṃ ca dikṣvavihataṃ daśasu svatejo manvantareṣu manuvaṃśadharo bibharti duṣṭeṣu rājasu damaṃ vyadadhāt svakīrtiṃ satye tripṛṣṭha uśatīṃ prathayaṃścaritraiḥ //
धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयम् एव कीर्तिर् नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयम् एव कीर्तिर् नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति यज्ञे च भागम् अमृतायुरवावरुन्ध आयुष्यवेदम् अनुशास्त्यवतीर्य लोके ॥
dhanvantariśca bhagavān svayam eva kīrtir nāmnā nṛṇāṃ pururujāṃ ruja āśu hanti dhanvantariśca bhagavān svayam eva kīrtir nāmnā nṛṇāṃ pururujāṃ ruja āśu hanti yajñe ca bhāgam amṛtāyuravāvarundha āyuṣyavedam anuśāstyavatīrya loke //
क्षत्रं क्षयाय विधिनोपभृतं महात्मा ब्रह्मध्रुग् उज्झितपथं नरकार्तिलिप्सु क्षत्रं क्षयाय विधिनोपभृतं महात्मा ब्रह्मध्रुग् उज्झितपथं नरकार्तिलिप्सु उद्धन्त्यसाववनिकण्टकम् उग्रवीर्यस् त्रिःसप्तकृत्व उरुधारपरश्वधेन ॥
kṣatraṃ kṣayāya vidhinopabhṛtaṃ mahātmā brahmadhrug ujjhitapathaṃ narakārtilipsu kṣatraṃ kṣayāya vidhinopabhṛtaṃ mahātmā brahmadhrug ujjhitapathaṃ narakārtilipsu uddhantyasāvavanikaṇṭakam ugravīryas triḥsaptakṛtva urudhāraparaśvadhena //
अस्मत्प्रसादसुमुखः कलया कलेश इक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशे अस्मत्प्रसादसुमुखः कलया कलेश इक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशे तिष्ठन् वनं सदयितानुज आविवेश यस्मिन् विरुध्य दशकन्धर आर्तिम् आर्च्छत् ॥
asmatprasādasumukhaḥ kalayā kaleśa ikṣvākuvaṃśa avatīrya gurornideśe asmatprasādasumukhaḥ kalayā kaleśa ikṣvākuvaṃśa avatīrya gurornideśe tiṣṭhan vanaṃ sadayitānuja āviveśa yasmin virudhya daśakandhara ārtim ārcchat //
यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्गवेपो मार्गं सपद्यरिपुरं हरवद्दिधक्षोः यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्गवेपो मार्गं सपद्यरिपुरं हरवद्दिधक्षोः दूरे सुहृन्मथितरोषसुशोणदृष्ट्या तातप्यमानमकरोरगनक्रचक्रः ॥
yasmā adādudadhirūḍhabhayāṅgavepo mārgaṃ sapadyaripuraṃ haravaddidhakṣoḥ yasmā adādudadhirūḍhabhayāṅgavepo mārgaṃ sapadyaripuraṃ haravaddidhakṣoḥ dūre suhṛnmathitaroṣasuśoṇadṛṣṭyā tātapyamānamakaroraganakracakraḥ //
वक्षःस्थलस्पर्शरुग्नमहेन्द्रवाह दन्तैर्विडम्बितककुब्जुष ऊढहासम् वक्षःस्थलस्पर्शरुग्नमहेन्द्रवाह दन्तैर्विडम्बितककुब्जुष ऊढहासम् सद्यो ऽसुभिः सह विनेष्यति दारहर्तुर् विस्फूर्जितैर्धनुष उच्चरतो ऽधिसैन्ये ॥
vakṣaḥsthalasparśarugnamahendravāha dantairviḍambitakakubjuṣa ūḍhahāsam vakṣaḥsthalasparśarugnamahendravāha dantairviḍambitakakubjuṣa ūḍhahāsam sadyo 'subhiḥ saha vineṣyati dārahartur visphūrjitairdhanuṣa uccarato 'dhisainye //
भूमेः सुरेतरवरूथविमर्दितायाः क्लेशव्ययाय कलया सितकृष्णकेशः भूमेः सुरेतरवरूथविमर्दितायाः क्लेशव्ययाय कलया सितकृष्णकेशः जातः करिष्यति जनानुपलक्ष्यमार्गः कर्माणि चात्ममहिमोपनिबन्धनानि ॥
bhūmeḥ suretaravarūthavimarditāyāḥ kleśavyayāya kalayā sitakṛṣṇakeśaḥ bhūmeḥ suretaravarūthavimarditāyāḥ kleśavyayāya kalayā sitakṛṣṇakeśaḥ jātaḥ kariṣyati janānupalakṣyamārgaḥ karmāṇi cātmamahimopanibandhanāni //
तोकेन जीवहरणं यदुलूकिकायास् त्रैमासिकस्य च पदा शकटो ऽपवृत्तः तोकेन जीवहरणं यदुलूकिकायास् त्रैमासिकस्य च पदा शकटो ऽपवृत्तः यद्रिङ्गतान्तरगतेन दिविस्पृशोर्वा उन्मूलनं त्वितरथार्जुनयोर्न भाव्यम् ॥
tokena jīvaharaṇaṃ yadulūkikāyās traimāsikasya ca padā śakaṭo 'pavṛttaḥ tokena jīvaharaṇaṃ yadulūkikāyās traimāsikasya ca padā śakaṭo 'pavṛttaḥ yadriṅgatāntaragatena divispṛśorvā unmūlanaṃ tvitarathārjunayorna bhāvyam //
यद्वै व्रजे व्रजपशून् विषतोयपीतान् पालांस्त्वजीवयदनुग्रहदृष्टिवृष्ट्या यद्वै व्रजे व्रजपशून् विषतोयपीतान् पालांस्त्वजीवयदनुग्रहदृष्टिवृष्ट्या तच्छुद्धये ऽतिविषवीर्यविलोलजिह्वम् उच्चाटयिष्यदुरगं विहरन् ह्रदिन्याम् ॥
yadvai vraje vrajapaśūn viṣatoyapītān pālāṃstvajīvayadanugrahadṛṣṭivṛṣṭyā yadvai vraje vrajapaśūn viṣatoyapītān pālāṃstvajīvayadanugrahadṛṣṭivṛṣṭyā tacchuddhaye 'tiviṣavīryavilolajihvam uccāṭayiṣyaduragaṃ viharan hradinyām //
तत् कर्म दिव्यम् इव यन् निशि निःशयानं दावाग्निना शुचिवने परिदह्यमाने तत् कर्म दिव्यम् इव यन् निशि निःशयानं दावाग्निना शुचिवने परिदह्यमाने उन्नेष्यति व्रजम् अतो ऽवसितान्तकालं नेत्रे पिधाप्य सबलो ऽनधिगम्यवीर्यः ॥
tat karma divyam iva yan niśi niḥśayānaṃ dāvāgninā śucivane paridahyamāne tat karma divyam iva yan niśi niḥśayānaṃ dāvāgninā śucivane paridahyamāne unneṣyati vrajam ato 'vasitāntakālaṃ netre pidhāpya sabalo 'nadhigamyavīryaḥ //
गृह्णीत यद्यदुपबन्धम् अमुष्य माता शुल्बं सुतस्य न तु तत् तदमुष्य माति गृह्णीत यद्यदुपबन्धम् अमुष्य माता शुल्बं सुतस्य न तु तत् तदमुष्य माति यज् जृम्भतो ऽस्य वदने भुवनानि गोपी संवीक्ष्य शङ्कितमनाः प्रतिबोधितासीत् ॥
gṛhṇīta yadyadupabandham amuṣya mātā śulbaṃ sutasya na tu tat tadamuṣya māti gṛhṇīta yadyadupabandham amuṣya mātā śulbaṃ sutasya na tu tat tadamuṣya māti yaj jṛmbhato 'sya vadane bhuvanāni gopī saṃvīkṣya śaṅkitamanāḥ pratibodhitāsīt //
नन्दं च मोक्ष्यति भयाद्वरुणस्य पाशाद् गोपान् बिलेषु पिहितान् मयसूनुना च नन्दं च मोक्ष्यति भयाद्वरुणस्य पाशाद् गोपान् बिलेषु पिहितान् मयसूनुना च अह्न्यापृतं निशि शयानम् अतिश्रमेण लोकं विकुण्ठम् उपनेष्यति गोकुलं स्म ॥
nandaṃ ca mokṣyati bhayādvaruṇasya pāśād gopān bileṣu pihitān mayasūnunā ca nandaṃ ca mokṣyati bhayādvaruṇasya pāśād gopān bileṣu pihitān mayasūnunā ca ahnyāpṛtaṃ niśi śayānam atiśrameṇa lokaṃ vikuṇṭham upaneṣyati gokulaṃ sma //
गोपैर्मखे प्रतिहते व्रजविप्लवाय देवे ऽभिवर्षति पशून् कृपया रिरक्षुः गोपैर्मखे प्रतिहते व्रजविप्लवाय देवे ऽभिवर्षति पशून् कृपया रिरक्षुः धर्तोच्छिलीन्ध्रम् इव सप्तदिनानि सप्त वर्षो महीध्रम् अनघैककरे सलीलम् ॥
gopairmakhe pratihate vrajaviplavāya deve 'bhivarṣati paśūn kṛpayā rirakṣuḥ gopairmakhe pratihate vrajaviplavāya deve 'bhivarṣati paśūn kṛpayā rirakṣuḥ dhartocchilīndhram iva saptadināni sapta varṣo mahīdhram anaghaikakare salīlam //
क्रीडन् वने निशि निशाकररश्मिगौर्यां रासोन्मुखः कलपदायतमूर्च्छितेन क्रीडन् वने निशि निशाकररश्मिगौर्यां रासोन्मुखः कलपदायतमूर्च्छितेन उद्दीपितस्मररुजां व्रजभृद्वधूनां हर्तुर्हरिष्यति शिरो धनदानुगस्य ॥
krīḍan vane niśi niśākararaśmigauryāṃ rāsonmukhaḥ kalapadāyatamūrcchitena krīḍan vane niśi niśākararaśmigauryāṃ rāsonmukhaḥ kalapadāyatamūrcchitena uddīpitasmararujāṃ vrajabhṛdvadhūnāṃ harturhariṣyati śiro dhanadānugasya //
ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट मल्लेभकंसयवनाः कपिपौण्ड्रकाद्याः ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट मल्लेभकंसयवनाः कपिपौण्ड्रकाद्याः अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्र सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्मिमुख्याः ॥
ye ca pralambakharadardurakeśyariṣṭa mallebhakaṃsayavanāḥ kapipauṇḍrakādyāḥ ye ca pralambakharadardurakeśyariṣṭa mallebhakaṃsayavanāḥ kapipauṇḍrakādyāḥ anye ca śālvakujabalvaladantavakra saptokṣaśambaravidūratharukmimukhyāḥ //
ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापाः काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्याः ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापाः काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्याः यास्यन्त्यदर्शनम् अलं बलपार्थभीम व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥
ye vā mṛdhe samitiśālina āttacāpāḥ kāmbojamatsyakurusṛñjayakaikayādyāḥ ye vā mṛdhe samitiśālina āttacāpāḥ kāmbojamatsyakurusṛñjayakaikayādyāḥ yāsyantyadarśanam alaṃ balapārthabhīma vyājāhvayena hariṇā nilayaṃ tadīyam //
कालेन मीलितधियाम् अवमृश्य न्णां स्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपारः कालेन मीलितधियाम् अवमृश्य न्णां स्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपारः आविर्हितस्त्वनुयुगं स हि सत्यवत्यां वेदद्रुमं विटपशो विभजिष्यति स्म ॥
kālena mīlitadhiyām avamṛśya nṇāṃ stokāyuṣāṃ svanigamo bata dūrapāraḥ kālena mīlitadhiyām avamṛśya nṇāṃ stokāyuṣāṃ svanigamo bata dūrapāraḥ āvirhitastvanuyugaṃ sa hi satyavatyāṃ vedadrumaṃ viṭapaśo vibhajiṣyati sma //
देवद्विषां निगमवर्त्मनि निष्ठितानां पूर्भिर्मयेन विहिताभिरदृश्यतूर्भिः देवद्विषां निगमवर्त्मनि निष्ठितानां पूर्भिर्मयेन विहिताभिरदृश्यतूर्भिः लोकान् घ्नतां मतिविमोहम् अतिप्रलोभं वेषं विधाय बहु भाष्यत औपधर्म्यम् ॥
devadviṣāṃ nigamavartmani niṣṭhitānāṃ pūrbhirmayena vihitābhiradṛśyatūrbhiḥ devadviṣāṃ nigamavartmani niṣṭhitānāṃ pūrbhirmayena vihitābhiradṛśyatūrbhiḥ lokān ghnatāṃ mativimoham atipralobhaṃ veṣaṃ vidhāya bahu bhāṣyata aupadharmyam //
यर्ह्यालयेष्वपि सतां न हरेः कथाः स्युः पाषण्डिनो द्विजजना वृषला नृदेवाः यर्ह्यालयेष्वपि सतां न हरेः कथाः स्युः पाषण्डिनो द्विजजना वृषला नृदेवाः स्वाहा स्वधा वषडिति स्म गिरो न यत्र शास्ता भविष्यति कलेर्भगवान् युगान्ते ॥
yarhyālayeṣvapi satāṃ na hareḥ kathāḥ syuḥ pāṣaṇḍino dvijajanā vṛṣalā nṛdevāḥ yarhyālayeṣvapi satāṃ na hareḥ kathāḥ syuḥ pāṣaṇḍino dvijajanā vṛṣalā nṛdevāḥ svāhā svadhā vaṣaḍiti sma giro na yatra śāstā bhaviṣyati kalerbhagavān yugānte //
सर्गे तपो ऽहम् ऋषयो नव ये प्रजेशाः स्थाने ऽथ धर्ममखमन्वमरावनीशाः सर्गे तपो ऽहम् ऋषयो नव ये प्रजेशाः स्थाने ऽथ धर्ममखमन्वमरावनीशाः अन्ते त्वधर्महरमन्युवशासुराद्या मायाविभूतय इमाः पुरुशक्तिभाजः ॥
sarge tapo 'ham ṛṣayo nava ye prajeśāḥ sthāne 'tha dharmamakhamanvamarāvanīśāḥ sarge tapo 'ham ṛṣayo nava ye prajeśāḥ sthāne 'tha dharmamakhamanvamarāvanīśāḥ ante tvadharmaharamanyuvaśāsurādyā māyāvibhūtaya imāḥ puruśaktibhājaḥ //
विष्णोर्नु वीर्यगणनां कतमो ऽर्हतीह यः पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि विष्णोर्नु वीर्यगणनां कतमो ऽर्हतीह यः पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि चस्कम्भ यः स्वरहसास्खलता त्रिपृष्ठं यस्मात् त्रिसाम्यसदनादुरुकम्पयानम् ॥
viṣṇornu vīryagaṇanāṃ katamo 'rhatīha yaḥ pārthivānyapi kavirvimame rajāṃsi viṣṇornu vīryagaṇanāṃ katamo 'rhatīha yaḥ pārthivānyapi kavirvimame rajāṃsi caskambha yaḥ svarahasāskhalatā tripṛṣṭhaṃ yasmāt trisāmyasadanādurukampayānam //
नान्तं विदाम्यहम् अमी मुनयो ऽग्रजास्ते मायाबलस्य पुरुषस्य कुतो ऽवरा ये नान्तं विदाम्यहम् अमी मुनयो ऽग्रजास्ते मायाबलस्य पुरुषस्य कुतो ऽवरा ये गायन् गुणान् दशशतानन आदिदेवः शेषो ऽधुनापि समवस्यति नास्य पारम् ॥
nāntaṃ vidāmyaham amī munayo 'grajāste māyābalasya puruṣasya kuto 'varā ye nāntaṃ vidāmyaham amī munayo 'grajāste māyābalasya puruṣasya kuto 'varā ye gāyan guṇān daśaśatānana ādidevaḥ śeṣo 'dhunāpi samavasyati nāsya pāram //
येषां स एष भगवान् दययेदनन्तः सर्वात्मनाश्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् येषां स एष भगवान् दययेदनन्तः सर्वात्मनाश्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् ते दुस्तराम् अतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहम् इति धीः श्वशृगालभक्ष्ये ॥
yeṣāṃ sa eṣa bhagavān dayayedanantaḥ sarvātmanāśritapado yadi nirvyalīkam yeṣāṃ sa eṣa bhagavān dayayedanantaḥ sarvātmanāśritapado yadi nirvyalīkam te dustarām atitaranti ca devamāyāṃ naiṣāṃ mamāham iti dhīḥ śvaśṛgālabhakṣye //
वेदाहम् अङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवान् अथ दैत्यवर्यः वेदाहम् अङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवान् अथ दैत्यवर्यः पत्नी मनोः स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिरृभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥
vedāham aṅga paramasya hi yogamāyāṃ yūyaṃ bhavaśca bhagavān atha daityavaryaḥ vedāham aṅga paramasya hi yogamāyāṃ yūyaṃ bhavaśca bhagavān atha daityavaryaḥ patnī manoḥ sa ca manuśca tadātmajāśca prācīnabarhirṛbhuraṅga uta dhruvaśca //
इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्याः इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्याः मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीपः ॥
ikṣvākurailamucukundavidehagādhi raghvambarīṣasagarā gayanāhuṣādyāḥ ikṣvākurailamucukundavidehagādhi raghvambarīṣasagarā gayanāhuṣādyāḥ māndhātralarkaśatadhanvanurantidevā devavrato baliramūrttarayo dilīpaḥ //
सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणाः सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणाः ये ऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्याः ॥
saubharyutaṅkaśibidevalapippalāda sārasvatoddhavaparāśarabhūriṣeṇāḥ saubharyutaṅkaśibidevalapippalāda sārasvatoddhavaparāśarabhūriṣeṇāḥ ye 'nye vibhīṣaṇahanūmadupendradatta pārthārṣṭiṣeṇaviduraśrutadevavaryāḥ //
ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां स्त्रीशूद्रहूणशबरा अपि पापजीवाः ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां स्त्रीशूद्रहूणशबरा अपि पापजीवाः यद्यद्भुतक्रमपरायणशीलशिक्षास् तिर्यग्जना अपि किम् उ श्रुतधारणा ये ॥
te vai vidantyatitaranti ca devamāyāṃ strīśūdrahūṇaśabarā api pāpajīvāḥ te vai vidantyatitaranti ca devamāyāṃ strīśūdrahūṇaśabarā api pāpajīvāḥ yadyadbhutakramaparāyaṇaśīlaśikṣās tiryagjanā api kim u śrutadhāraṇā ye //
शश्वत् प्रशान्तम् अभयं प्रतिबोधमात्रं शुद्धं समं सदसतः परमात्मतत्त्वम् शश्वत् प्रशान्तम् अभयं प्रतिबोधमात्रं शुद्धं समं सदसतः परमात्मतत्त्वम् शब्दो न यत्र पुरुकारकवान् क्रियार्थो माया परैत्यभिमुखे च विलज्जमाना ॥
śaśvat praśāntam abhayaṃ pratibodhamātraṃ śuddhaṃ samaṃ sadasataḥ paramātmatattvam śaśvat praśāntam abhayaṃ pratibodhamātraṃ śuddhaṃ samaṃ sadasataḥ paramātmatattvam śabdo na yatra purukārakavān kriyārtho māyā paraityabhimukhe ca vilajjamānā //
तद्वै पदं भगवतः परमस्य पुंसो ब्रह्मेति यद्विदुरजस्रसुखं विशोकम् तद्वै पदं भगवतः परमस्य पुंसो ब्रह्मेति यद्विदुरजस्रसुखं विशोकम् सध्र्यङ् नियम्य यतयो यमकर्तहेतिं जह्युः स्वराडिव निपानखनित्रम् इन्द्रः ॥
tadvai padaṃ bhagavataḥ paramasya puṃso brahmeti yadvidurajasrasukhaṃ viśokam tadvai padaṃ bhagavataḥ paramasya puṃso brahmeti yadvidurajasrasukhaṃ viśokam sadhryaṅ niyamya yatayo yamakartahetiṃ jahyuḥ svarāḍiva nipānakhanitram indraḥ //
स श्रेयसाम् अपि विभुर्भगवान् यतो ऽस्य भावस्वभावविहितस्य सतः प्रसिद्धिः स श्रेयसाम् अपि विभुर्भगवान् यतो ऽस्य भावस्वभावविहितस्य सतः प्रसिद्धिः देहे स्वधातुविगमे ऽनुविशीर्यमाणे व्योमेव तत्र पुरुषो न विशीर्यते ञ्जः ॥
sa śreyasām api vibhurbhagavān yato 'sya bhāvasvabhāvavihitasya sataḥ prasiddhiḥ sa śreyasām api vibhurbhagavān yato 'sya bhāvasvabhāvavihitasya sataḥ prasiddhiḥ dehe svadhātuvigame 'nuviśīryamāṇe vyomeva tatra puruṣo na viśīryate ñjaḥ //
सो ऽयं ते ऽभिहितस्तात भगवान् विश्वभावनः । समासेन हरेर्नान्यदन्यस्मात् सदसच् च यत् ॥
so 'yaṃ te 'bhihitastāta bhagavān viśvabhāvanaḥ / samāsena harernānyadanyasmāt sadasac ca yat //
इदं भागवतं नाम यन् मे भगवतोदितम् । सङ्ग्रहो ऽयं विभूतीनां त्वम् एतद्विपुली कुरु ॥
idaṃ bhāgavataṃ nāma yan me bhagavatoditam / saṅgraho 'yaṃ vibhūtīnāṃ tvam etadvipulī kuru //
यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिर्भविष्यति । सर्वात्मन्यखिलाधारे इति सङ्कल्प्य वर्णय ॥
yathā harau bhagavati nṛṇāṃ bhaktirbhaviṣyati / sarvātmanyakhilādhāre iti saṅkalpya varṇaya //
मायां वर्णयतो ऽमुष्य ईश्वरस्यानुमोदतः । शृण्वतः श्रद्धया नित्यं माययात्मा न मुह्यति ॥
māyāṃ varṇayato 'muṣya īśvarasyānumodataḥ / śṛṇvataḥ śraddhayā nityaṃ māyayātmā na muhyati //