ब्रह्मोवाच इति तद् गृणतां तेषां मुनीनां योग-धर्मिणाम् । प्रतिनन्द्य जगादेदं विकुण्ठ-निलयो विभुः ॥
brahmovāca iti tad gṛṇatāṃ teṣāṃ munīnāṃ yoga-dharmiṇām / pratinandya jagādedaṃ vikuṇṭha-nilayo vibhuḥ //
श्री-भगवान् उवाच एतौ तौ पार्षदौ मह्यं जयो विजय एव च । कदर्थी-कृत्य मां यद् वो बह्व् अक्राताम् अतिक्रमम् ॥
śrī-bhagavān uvāca etau tau pārṣadau mahyaṃ jayo vijaya eva ca / kadarthī-kṛtya māṃ yad vo bahv akrātām atikramam //
यस् त्व् एतयोर् धृतो दण्डो भवद्भिर् माम् अनुव्रतैः । स एवानुमतो ऽस्माभिर् मुनयो देव-हेलनात् ॥
yas tv etayor dhṛto daṇḍo bhavadbhir mām anuvrataiḥ / sa evānumato 'smābhir munayo deva-helanāt //
तद् वः प्रसादयाम्य् अद्य ब्रह्म दैवं परं हि मे । तद् धीत्य् आत्म-कृतं मन्ये यत् स्व-पुम्भिर् असत्-कृताः ॥
tad vaḥ prasādayāmy adya brahma daivaṃ paraṃ hi me / tad dhīty ātma-kṛtaṃ manye yat sva-pumbhir asat-kṛtāḥ //
यन्-नामानि च गृह्णाति लोको भृत्ये कृतागसि । सो ऽसाधु-वादस् तत्-कीर्तिं हन्ति त्वचम् इवामयः ॥
yan-nāmāni ca gṛhṇāti loko bhṛtye kṛtāgasi / so 'sādhu-vādas tat-kīrtiṃ hanti tvacam ivāmayaḥ //
यस्यामृतामल-यशः-श्रवणावगाहः सद्यः पुनाति जगद् आश्वपचाद् विकुण्ठः अम्प्; सो ऽहं भवद्भ्य उपलब्ध-सुतीर्थ-कीर्तिश् छिन्द्यां स्व-बाहुम् अपि वः प्रतिकूल-वृत्तिम् ॥
yasyāmṛtāmala-yaśaḥ-śravaṇāvagāhaḥ sadyaḥ punāti jagad āśvapacād vikuṇṭhaḥ amp; so 'haṃ bhavadbhya upalabdha-sutīrtha-kīrtiś chindyāṃ sva-bāhum api vaḥ pratikūla-vṛttim //
यत्-सेवया चरण-पद्म-पवित्र-रेणुं सद्यः क्षताखिल-मलं प्रतिलब्ध-शीलम् यत्-सेवया चरण-पद्म-पवित्र-रेणुं सद्यः क्षताखिल-मलं प्रतिलब्ध-शीलम् न श्रीर् विरक्तम् अपि मां विजहाति यस्याः प्रेक्षा-लवार्थ इतरे नियमान् वहन्ति ॥
yat-sevayā caraṇa-padma-pavitra-reṇuṃ sadyaḥ kṣatākhila-malaṃ pratilabdha-śīlam yat-sevayā caraṇa-padma-pavitra-reṇuṃ sadyaḥ kṣatākhila-malaṃ pratilabdha-śīlam na śrīr viraktam api māṃ vijahāti yasyāḥ prekṣā-lavārtha itare niyamān vahanti //
नाहं तथाद्मि यजमान-हविर् विताने श्च्योतद्-घृत-प्लुतम् अदन् हुत-भुङ्-मुखेन नाहं तथाद्मि यजमान-हविर् विताने श्च्योतद्-घृत-प्लुतम् अदन् हुत-भुङ्-मुखेन यद् ब्राह्मणस्य मुखतश् चरतो ऽनुघासं तुष्टस्य मय्य् अवहितैर् निज-कर्म-पाकैः ॥
nāhaṃ tathādmi yajamāna-havir vitāne ścyotad-ghṛta-plutam adan huta-bhuṅ-mukhena nāhaṃ tathādmi yajamāna-havir vitāne ścyotad-ghṛta-plutam adan huta-bhuṅ-mukhena yad brāhmaṇasya mukhataś carato 'nughāsaṃ tuṣṭasya mayy avahitair nija-karma-pākaiḥ //
येषां बिभर्म्य् अहम् अखण्ड-विकुण्ठ-योग- माया-विभूतिर् अमलाङ्घ्रि-रजः किरीटैः येषां बिभर्म्य् अहम् अखण्ड-विकुण्ठ-योग- माया-विभूतिर् अमलाङ्घ्रि-रजः किरीटैः विप्रांस् तु को न विषहेत यद्-अर्हणाम्भः सद्यः पुनाति सह-चन्द्र-ललाम-लोकान् ॥
yeṣāṃ bibharmy aham akhaṇḍa-vikuṇṭha-yoga- māyā-vibhūtir amalāṅghri-rajaḥ kirīṭaiḥ yeṣāṃ bibharmy aham akhaṇḍa-vikuṇṭha-yoga- māyā-vibhūtir amalāṅghri-rajaḥ kirīṭaiḥ viprāṃs tu ko na viṣaheta yad-arhaṇāmbhaḥ sadyaḥ punāti saha-candra-lalāma-lokān //
ये मे तनूर् द्विज-वरान् दुहतीर् मदीया भूतान्य् अलब्ध-शरणानि च भेद-बुद्ध्या ये मे तनूर् द्विज-वरान् दुहतीर् मदीया भूतान्य् अलब्ध-शरणानि च भेद-बुद्ध्या द्रक्ष्यन्त्य् अघ-क्षत-दृशो ह्य् अहि-मन्यवस् तान् गृध्रा रुषा मम कुषन्त्य् अधिदण्ड-नेतुः ॥
ye me tanūr dvija-varān duhatīr madīyā bhūtāny alabdha-śaraṇāni ca bheda-buddhyā ye me tanūr dvija-varān duhatīr madīyā bhūtāny alabdha-śaraṇāni ca bheda-buddhyā drakṣyanty agha-kṣata-dṛśo hy ahi-manyavas tān gṛdhrā ruṣā mama kuṣanty adhidaṇḍa-netuḥ //
ये ब्राह्मणान् मयि धिया क्षिपतो ऽर्चयन्तस् तुष्यद्-धृदः स्मित-सुधोक्षित-पद्म-वक्त्राः ये ब्राह्मणान् मयि धिया क्षिपतो ऽर्चयन्तस् तुष्यद्-धृदः स्मित-सुधोक्षित-पद्म-वक्त्राः वाण्यानुराग-कलयात्मजवद् गृणन्तः सम्बोधयन्त्य् अहम् इवाहम् उपाहृतस् तैः ॥
ye brāhmaṇān mayi dhiyā kṣipato 'rcayantas tuṣyad-dhṛdaḥ smita-sudhokṣita-padma-vaktrāḥ ye brāhmaṇān mayi dhiyā kṣipato 'rcayantas tuṣyad-dhṛdaḥ smita-sudhokṣita-padma-vaktrāḥ vāṇyānurāga-kalayātmajavad gṛṇantaḥ sambodhayanty aham ivāham upāhṛtas taiḥ //
तन् मे स्व-भर्तुर् अवसायम् अलक्षमाणौ युष्मद्-व्यतिक्रम-गतिं प्रतिपद्य सद्यः तन् मे स्व-भर्तुर् अवसायम् अलक्षमाणौ युष्मद्-व्यतिक्रम-गतिं प्रतिपद्य सद्यः भूयो ममान्तिकम् इतां तद् अनुग्रहो मे यत् कल्पताम् अचिरतो भृतयोर् विवासः ॥
tan me sva-bhartur avasāyam alakṣamāṇau yuṣmad-vyatikrama-gatiṃ pratipadya sadyaḥ tan me sva-bhartur avasāyam alakṣamāṇau yuṣmad-vyatikrama-gatiṃ pratipadya sadyaḥ bhūyo mamāntikam itāṃ tad anugraho me yat kalpatām acirato bhṛtayor vivāsaḥ //
ब्रह्मोवाच अथ तस्योशतीं देवीम् ऋषि-कुल्यां सरस्वतीम् । नास्वाद्य मन्यु-दष्टानां तेषाम् आत्माप्य् अतृप्यत ॥
brahmovāca atha tasyośatīṃ devīm ṛṣi-kulyāṃ sarasvatīm / nāsvādya manyu-daṣṭānāṃ teṣām ātmāpy atṛpyata //
सतीं व्यादाय शृण्वन्तो लघ्वीं गुर्व्-अर्थ-गह्वराम् । विगाह्यागाध-गम्भीरां न विदुस् तच्-चिकीर्षितम् ॥
satīṃ vyādāya śṛṇvanto laghvīṃ gurv-artha-gahvarām / vigāhyāgādha-gambhīrāṃ na vidus tac-cikīrṣitam //
ते योग-माययारब्ध- पारमेष्ठ्य-महोदयम् । प्रोचुः प्राञ्जलयो विप्राः प्रहृष्टाः क्षुभित-त्वचः ॥
te yoga-māyayārabdha- pārameṣṭhya-mahodayam / procuḥ prāñjalayo viprāḥ prahṛṣṭāḥ kṣubhita-tvacaḥ //
ऋषय ऊचुः न वयं भगवन् विद्मस् तव देव चिकीर्षितम् । कृतो मे ऽनुग्रहश् चेति यद् अध्यक्षः प्रभाषसे ॥
ṛṣaya ūcuḥ na vayaṃ bhagavan vidmas tava deva cikīrṣitam / kṛto me 'nugrahaś ceti yad adhyakṣaḥ prabhāṣase //
ब्रह्मण्यस्य परं दैवं ब्राह्मणाः किल ते प्रभो । विप्राणां देव-देवानां भगवान् आत्म-दैवतम् ॥
brahmaṇyasya paraṃ daivaṃ brāhmaṇāḥ kila te prabho / viprāṇāṃ deva-devānāṃ bhagavān ātma-daivatam //
त्वत्तः सनातनो धर्मो रक्ष्यते तनुभिस् तव । धर्मस्य परमो गुह्यो निर्विकारो भवान् मतः ॥
tvattaḥ sanātano dharmo rakṣyate tanubhis tava / dharmasya paramo guhyo nirvikāro bhavān mataḥ //
तरन्ति ह्य् अञ्जसा मृत्युं निवृत्ता यद्-अनुग्रहात् । योगिनः स भवान् किं स्विद् अनुगृह्येत यत् परैः ॥
taranti hy añjasā mṛtyuṃ nivṛttā yad-anugrahāt / yoginaḥ sa bhavān kiṃ svid anugṛhyeta yat paraiḥ //
यं वै विभूतिर् उपयात्य् अनुवेलम् अन्यैर् अर्थार्थिभिः स्व-शिरसा धृत-पाद-रेणुः अम्प्; धन्यार्पिताङ्घ्रि-तुलसी-नव-दाम-धाम्नो लोकं मधुव्रत-पतेर् इव काम-याना ॥
yaṃ vai vibhūtir upayāty anuvelam anyair arthārthibhiḥ sva-śirasā dhṛta-pāda-reṇuḥ amp; dhanyārpitāṅghri-tulasī-nava-dāma-dhāmno lokaṃ madhuvrata-pater iva kāma-yānā //
यस् तां विविक्त-चरितैर् अनुवर्तमानां नात्याद्रियत् परम-भागवत-प्रसङ्गः यस् तां विविक्त-चरितैर् अनुवर्तमानां नात्याद्रियत् परम-भागवत-प्रसङ्गः स त्वं द्विजानुपथ-पुण्य-रजः-पुनीतः श्रीवत्स-लक्ष्म किम् अगा भग-भाजनस् त्वम् ॥
yas tāṃ vivikta-caritair anuvartamānāṃ nātyādriyat parama-bhāgavata-prasaṅgaḥ yas tāṃ vivikta-caritair anuvartamānāṃ nātyādriyat parama-bhāgavata-prasaṅgaḥ sa tvaṃ dvijānupatha-puṇya-rajaḥ-punītaḥ śrīvatsa-lakṣma kim agā bhaga-bhājanas tvam //
धर्मस्य ते भगवतस् त्रि-युग त्रिभिः स्वैः पद्भिश् चराचरम् इदं द्विज-देवतार्थम् धर्मस्य ते भगवतस् त्रि-युग त्रिभिः स्वैः पद्भिश् चराचरम् इदं द्विज-देवतार्थम् नूनं भृतं तद्-अभिघाति रजस् तमश् च सत्त्वेन नो वरदया तनुवा निरस्य ॥
dharmasya te bhagavatas tri-yuga tribhiḥ svaiḥ padbhiś carācaram idaṃ dvija-devatārtham dharmasya te bhagavatas tri-yuga tribhiḥ svaiḥ padbhiś carācaram idaṃ dvija-devatārtham nūnaṃ bhṛtaṃ tad-abhighāti rajas tamaś ca sattvena no varadayā tanuvā nirasya //
न त्वं द्विजोत्तम-कुलं यदि हात्म-गोपं गोप्ता वृषः स्वर्हणेन स-सूनृतेन न त्वं द्विजोत्तम-कुलं यदि हात्म-गोपं गोप्ता वृषः स्वर्हणेन स-सूनृतेन तर्ह्य् एव नङ्क्ष्यति शिवस् तव देव पन्था लोको ऽग्रहीष्यद् ऋषभस्य हि तत् प्रमाणम् ॥
na tvaṃ dvijottama-kulaṃ yadi hātma-gopaṃ goptā vṛṣaḥ svarhaṇena sa-sūnṛtena na tvaṃ dvijottama-kulaṃ yadi hātma-gopaṃ goptā vṛṣaḥ svarhaṇena sa-sūnṛtena tarhy eva naṅkṣyati śivas tava deva panthā loko 'grahīṣyad ṛṣabhasya hi tat pramāṇam //
तत् ते ऽनभीष्टम् इव सत्त्व-निधेर् विधित्सोः क्षेमं जनाय निज-शक्तिभिर् उद्धृतारेः तत् ते ऽनभीष्टम् इव सत्त्व-निधेर् विधित्सोः क्षेमं जनाय निज-शक्तिभिर् उद्धृतारेः नैतावता त्र्य्-अधिपतेर् बत विश्व-भर्तुस् तेजः क्षतं त्व् अवनतस्य स ते विनोदः ॥
tat te 'nabhīṣṭam iva sattva-nidher vidhitsoḥ kṣemaṃ janāya nija-śaktibhir uddhṛtāreḥ tat te 'nabhīṣṭam iva sattva-nidher vidhitsoḥ kṣemaṃ janāya nija-śaktibhir uddhṛtāreḥ naitāvatā try-adhipater bata viśva-bhartus tejaḥ kṣataṃ tv avanatasya sa te vinodaḥ //
यं वानयोर् दमम् अधीश भवान् विधत्ते वृत्तिं नु वा तद् अनुमन्महि निर्व्यलीकम् यं वानयोर् दमम् अधीश भवान् विधत्ते वृत्तिं नु वा तद् अनुमन्महि निर्व्यलीकम् अस्मासु वा य उचितो ध्रियतां स दण्डो ये ऽनागसौ वयम् अयुङ्क्ष्महि किल्बिषेण ॥
yaṃ vānayor damam adhīśa bhavān vidhatte vṛttiṃ nu vā tad anumanmahi nirvyalīkam yaṃ vānayor damam adhīśa bhavān vidhatte vṛttiṃ nu vā tad anumanmahi nirvyalīkam asmāsu vā ya ucito dhriyatāṃ sa daṇḍo ye 'nāgasau vayam ayuṅkṣmahi kilbiṣeṇa //
श्री-भगवान् उवाच एतौ सुरेतर-गतिं प्रतिपद्य सद्यः संरम्भ-सम्भृत-समाध्य्-अनुबद्ध-योगौ एतौ सुरेतर-गतिं प्रतिपद्य सद्यः संरम्भ-सम्भृत-समाध्य्-अनुबद्ध-योगौ भूयः सकाशम् उपयास्यत आशु यो वः शापो मयैव निमितस् तद् अवेत विप्राः ॥
śrī-bhagavān uvāca etau suretara-gatiṃ pratipadya sadyaḥ saṃrambha-sambhṛta-samādhy-anubaddha-yogau etau suretara-gatiṃ pratipadya sadyaḥ saṃrambha-sambhṛta-samādhy-anubaddha-yogau bhūyaḥ sakāśam upayāsyata āśu yo vaḥ śāpo mayaiva nimitas tad aveta viprāḥ //
ब्रह्मोवाच अथ ते मुनयो दृष्ट्वा नयनानन्द-भाजनम् । वैकुण्ठं तद्-अधिष्ठानं विकुण्ठं च स्वयं-प्रभम् ॥
brahmovāca atha te munayo dṛṣṭvā nayanānanda-bhājanam / vaikuṇṭhaṃ tad-adhiṣṭhānaṃ vikuṇṭhaṃ ca svayaṃ-prabham //
भगवन्तं परिक्रम्य प्रणिपत्यानुमान्य च । प्रतिजग्मुः प्रमुदिताः शंसन्तो वैष्णवीं श्रियम् ॥
bhagavantaṃ parikramya praṇipatyānumānya ca / pratijagmuḥ pramuditāḥ śaṃsanto vaiṣṇavīṃ śriyam //
भगवान् अनुगाव् आह यातं मा भैष्टम् अस्तु शम् । ब्रह्म-तेजः समर्थो ऽपि हन्तुं नेच्छे मतं तु मे ॥
bhagavān anugāv āha yātaṃ mā bhaiṣṭam astu śam / brahma-tejaḥ samartho 'pi hantuṃ necche mataṃ tu me //
एतत् पुरैव निर्दिष्टं रमया क्रुद्धया यदा । पुरापवारिता द्वारि विशन्ती मय्य् उपारते ॥
etat puraiva nirdiṣṭaṃ ramayā kruddhayā yadā / purāpavāritā dvāri viśantī mayy upārate //
मयि संरम्भ-योगेन निस्तीर्य ब्रह्म-हेलनम् । प्रत्येष्यतं निकाशं मे कालेनाल्पीयसा पुनः ॥
mayi saṃrambha-yogena nistīrya brahma-helanam / pratyeṣyataṃ nikāśaṃ me kālenālpīyasā punaḥ //
द्वाःस्थाव् आदिश्य भगवान् विमान-श्रेणि-भूषणम् । सर्वातिशयया लक्ष्म्या जुष्टं स्वं धिष्ण्यम् आविशत् ॥
dvāḥsthāv ādiśya bhagavān vimāna-śreṇi-bhūṣaṇam / sarvātiśayayā lakṣmyā juṣṭaṃ svaṃ dhiṣṇyam āviśat //
तौ तु गीर्वाण-ऋषभौ दुस्तराद् धरि-लोकतः । हत-श्रियौ ब्रह्म-शापाद् अभूतां विगत-स्मयौ ॥
tau tu gīrvāṇa-ṛṣabhau dustarād dhari-lokataḥ / hata-śriyau brahma-śāpād abhūtāṃ vigata-smayau //
तदा विकुण्ठ-धिषणात् तयोर् निपतमानयोः । हाहा-कारो महान् आसीद् विमानाग्र्येषु पुत्रकाः ॥
tadā vikuṇṭha-dhiṣaṇāt tayor nipatamānayoḥ / hāhā-kāro mahān āsīd vimānāgryeṣu putrakāḥ //
ताव् एव ह्य् अधुना प्राप्तौ पार्षद-प्रवरौ हरेः । दितेर् जठर-निर्विष्टं काश्यपं तेज उल्बणम् ॥
tāv eva hy adhunā prāptau pārṣada-pravarau hareḥ / diter jaṭhara-nirviṣṭaṃ kāśyapaṃ teja ulbaṇam //
तयोर् असुरयोर् अद्य तेजसा यमयोर् हि वः । आक्षिप्तं तेज एतर्हि भगवांस् तद् विधित्सति ॥
tayor asurayor adya tejasā yamayor hi vaḥ / ākṣiptaṃ teja etarhi bhagavāṃs tad vidhitsati //
विश्वस्य यः स्थिति-लयोद्भव-हेतुर् आद्यो योगेश्वरैर् अपि दुरत्यय-योगमायः अम्प्; क्षेमं विधास्यति स नो भगवांस् त्र्यधीशस् तत्रास्मदीय-विमृशेन कियान् इहार्थः ॥
viśvasya yaḥ sthiti-layodbhava-hetur ādyo yogeśvarair api duratyaya-yogamāyaḥ amp; kṣemaṃ vidhāsyati sa no bhagavāṃs tryadhīśas tatrāsmadīya-vimṛśena kiyān ihārthaḥ //