मैत्रेय उवाच एवम् आविष्कृताशेष- गुण-कर्मोदयो मुनिम् । सव्रीड इव तं सम्राड् उपारतम् उवाच ह ॥
maitreya uvāca evam āviṣkṛtāśeṣa- guṇa-karmodayo munim / savrīḍa iva taṃ samrāḍ upāratam uvāca ha //
मनुर् उवाच ब्रह्मासृजत् स्व-मुखतो युष्मान् आत्म-परीप्सया । छन्दोमयस् तपो-विद्या- योग-युक्तान् अलम्पटान् ॥
manur uvāca brahmāsṛjat sva-mukhato yuṣmān ātma-parīpsayā / chandomayas tapo-vidyā- yoga-yuktān alampaṭān //
तत्-त्राणायासृजच् चास्मान् दोः-सहस्रात् सहस्र-पात् । हृदयं तस्य हि ब्रह्म क्षत्रम् अङ्गं प्रचक्षते ॥
tat-trāṇāyāsṛjac cāsmān doḥ-sahasrāt sahasra-pāt / hṛdayaṃ tasya hi brahma kṣatram aṅgaṃ pracakṣate //
अतो ह्य् अन्योन्यम् आत्मानं ब्रह्म क्षत्रं च रक्षतः । रक्षति स्माव्ययो देवः स यः सद्-असद्-आत्मकः ॥
ato hy anyonyam ātmānaṃ brahma kṣatraṃ ca rakṣataḥ / rakṣati smāvyayo devaḥ sa yaḥ sad-asad-ātmakaḥ //
तव सन्दर्शनाद् एव च्छिन्ना मे सर्व-संशयाः । यत् स्वयं भगवान् प्रीत्या धर्मम् आह रिरक्षिषोः ॥
tava sandarśanād eva cchinnā me sarva-saṃśayāḥ / yat svayaṃ bhagavān prītyā dharmam āha rirakṣiṣoḥ //
दिष्ट्या मे भगवान् दृष्टो दुर्दर्शो यो ऽकृतात्मनाम् । दिष्ट्या पाद-रजः स्पृष्टं शीर्ष्णा मे भवतः शिवम् ॥
diṣṭyā me bhagavān dṛṣṭo durdarśo yo 'kṛtātmanām / diṣṭyā pāda-rajaḥ spṛṣṭaṃ śīrṣṇā me bhavataḥ śivam //
दिष्ट्या त्वयानुशिष्टो ऽहं कृतश् चानुग्रहो महान् । अपावृतैः कर्ण-रन्ध्रैर् जुष्टा दिष्ट्योशतीर् गिरः ॥
diṣṭyā tvayānuśiṣṭo 'haṃ kṛtaś cānugraho mahān / apāvṛtaiḥ karṇa-randhrair juṣṭā diṣṭyośatīr giraḥ //
स भवान् दुहितृ-स्नेह- परिक्लिष्टात्मनो मम । श्रोतुम् अर्हसि दीनस्य श्रावितं कृपया मुने ॥
sa bhavān duhitṛ-sneha- parikliṣṭātmano mama / śrotum arhasi dīnasya śrāvitaṃ kṛpayā mune //
प्रियव्रतोत्तानपदोः स्वसेयं दुहिता मम । अन्विच्छति पतिं युक्तं वयः-शील-गुणादिभिः ॥
priyavratottānapadoḥ svaseyaṃ duhitā mama / anvicchati patiṃ yuktaṃ vayaḥ-śīla-guṇādibhiḥ //
यदा तु भवतः शील- श्रुत-रूप-वयो-गुणान् । अशृणोन् नारदाद् एषा त्वय्य् आसीत् कृत-निश्चया ॥
yadā tu bhavataḥ śīla- śruta-rūpa-vayo-guṇān / aśṛṇon nāradād eṣā tvayy āsīt kṛta-niścayā //
तत् प्रतीच्छ द्विजाग्र्येमां श्रद्धयोपहृतां मया । सर्वात्मनानुरूपां ते गृहमेधिषु कर्मसु ॥
tat pratīccha dvijāgryemāṃ śraddhayopahṛtāṃ mayā / sarvātmanānurūpāṃ te gṛhamedhiṣu karmasu //
उद्यतस्य हि कामस्य प्रतिवादो न शस्यते । अपि निर्मुक्त-सङ्गस्य काम-रक्तस्य किं पुनः ॥
udyatasya hi kāmasya prativādo na śasyate / api nirmukta-saṅgasya kāma-raktasya kiṃ punaḥ //
य उद्यतम् अनादृत्य कीनाशम् अभियाचते । क्षीयते तद्-यशः स्फीतं मानश् चावज्ञया हतः ॥
ya udyatam anādṛtya kīnāśam abhiyācate / kṣīyate tad-yaśaḥ sphītaṃ mānaś cāvajñayā hataḥ //
अहं त्वाशृणवं विद्वन् विवाहार्थं समुद्यतम् । अतस् त्वम् उपकुर्वाणः प्रत्तां प्रतिगृहाण मे ॥
ahaṃ tvāśṛṇavaṃ vidvan vivāhārthaṃ samudyatam / atas tvam upakurvāṇaḥ prattāṃ pratigṛhāṇa me //
ऋषिर् उवाच बाढम् उद्वोढु-कामो ऽहम् अप्रत्ता च तवात्मजा । आवयोर् अनुरूपो ऽसाव् आद्यो वैवाहिको विधिः ॥
ṛṣir uvāca bāḍham udvoḍhu-kāmo 'ham aprattā ca tavātmajā / āvayor anurūpo 'sāv ādyo vaivāhiko vidhiḥ //
कामः स भूयान् नरदेव ते ऽस्याः पुत्र्याः समाम्नाय-विधौ प्रतीतः । क एव ते तनयां नाद्रियेत स्वयैव कान्त्या क्षिपतीम् इव श्रियम् ॥
kāmaḥ sa bhūyān naradeva te 'syāḥ putryāḥ samāmnāya-vidhau pratītaḥ / ka eva te tanayāṃ nādriyeta svayaiva kāntyā kṣipatīm iva śriyam //
यां हर्म्य-पृष्ठे क्वणद्-अङ्घ्रि-शोभां विक्रीडतीं कन्दुक-विह्वलाक्षीम् । विश्वावसुर् न्यपतत् स्वाद् विमानाद् विलोक्य सम्मोह-विमूढ-चेताः ॥
yāṃ harmya-pṛṣṭhe kvaṇad-aṅghri-śobhāṃ vikrīḍatīṃ kanduka-vihvalākṣīm / viśvāvasur nyapatat svād vimānād vilokya sammoha-vimūḍha-cetāḥ //
तां प्रार्थयन्तीं ललना-ललामम् असेवित-श्री-चरणैर् अदृष्टाम् । वत्सां मनोर् उच्चपदः स्वसारं को नानुमन्येत बुधो ऽभियाताम् ॥
tāṃ prārthayantīṃ lalanā-lalāmam asevita-śrī-caraṇair adṛṣṭām / vatsāṃ manor uccapadaḥ svasāraṃ ko nānumanyeta budho 'bhiyātām //
अतो भजिष्ये समयेन साध्वीं यावत् तेजो बिभृयाद् आत्मनो मे । अतो धर्मान् पारमहंस्य-मुख्यान् शुक्ल-प्रोक्तान् बहु मन्ये ऽविहिंस्रान् ॥
ato bhajiṣye samayena sādhvīṃ yāvat tejo bibhṛyād ātmano me / ato dharmān pāramahaṃsya-mukhyān śukla-proktān bahu manye 'vihiṃsrān //
यतो ऽभवद् विश्वम् इदं विचित्रं संस्थास्यते यत्र च वावतिष्ठते । प्रजापतीनां पतिर् एष मह्यं परं प्रमाणं भगवान् अनन्तः ॥
yato 'bhavad viśvam idaṃ vicitraṃ saṃsthāsyate yatra ca vāvatiṣṭhate / prajāpatīnāṃ patir eṣa mahyaṃ paraṃ pramāṇaṃ bhagavān anantaḥ //
मैत्रेय उवाच स उग्र-धन्वन्न् इयद् एवाबभाषे आसीच् च तूष्णीम् अरविन्द-नाभम् । धियोपगृह्णन् स्मित-शोभितेन मुखेन चेतो लुलुभे देवहूत्याः ॥
maitreya uvāca sa ugra-dhanvann iyad evābabhāṣe āsīc ca tūṣṇīm aravinda-nābham / dhiyopagṛhṇan smita-śobhitena mukhena ceto lulubhe devahūtyāḥ //
सो ऽनु ज्ञात्वा व्यवसितं महिष्या दुहितुः स्फुटम् । तस्मै गुण-गणाढ्याय ददौ तुल्यां प्रहर्षितः ॥
so 'nu jñātvā vyavasitaṃ mahiṣyā duhituḥ sphuṭam / tasmai guṇa-gaṇāḍhyāya dadau tulyāṃ praharṣitaḥ //
शतरूपा महा-राज्ञी पारिबर्हान् महा-धनान् । दम्पत्योः पर्यदात् प्रीत्या भूषा-वासः परिच्छदान् ॥
śatarūpā mahā-rājñī pāribarhān mahā-dhanān / dampatyoḥ paryadāt prītyā bhūṣā-vāsaḥ paricchadān //
प्रत्तां दुहितरं सम्राट् सदृक्षाय गत-व्यथः । उपगुह्य च बाहुभ्याम् औत्कण्ठ्योन्मथिताशयः ॥
prattāṃ duhitaraṃ samrāṭ sadṛkṣāya gata-vyathaḥ / upaguhya ca bāhubhyām autkaṇṭhyonmathitāśayaḥ //
अशक्नुवंस् तद्-विरहं मुञ्चन् बाष्प-कलां मुहुः । आसिञ्चद् अम्ब वत्सेति नेत्रोदैर् दुहितुः शिखाः ॥
aśaknuvaṃs tad-virahaṃ muñcan bāṣpa-kalāṃ muhuḥ / āsiñcad amba vatseti netrodair duhituḥ śikhāḥ //
आमन्त्र्य तं मुनि-वरम् अनुज्ञातः सहानुगः । प्रतस्थे रथम् आरुह्य सभार्यः स्व-पुरं नृपः ॥
āmantrya taṃ muni-varam anujñātaḥ sahānugaḥ / pratasthe ratham āruhya sabhāryaḥ sva-puraṃ nṛpaḥ //
उभयोर् ऋषि-कुल्यायाः सरस्वत्याः सुरोधसोः । ऋषीणाम् उपशान्तानां पश्यन्न् आश्रम-सम्पदः ॥
ubhayor ṛṣi-kulyāyāḥ sarasvatyāḥ surodhasoḥ / ṛṣīṇām upaśāntānāṃ paśyann āśrama-sampadaḥ //
तम् आयान्तम् अभिप्रेत्य ब्रह्मावर्तात् प्रजाः पतिम् । गीत-संस्तुति-वादित्रैः प्रत्युदीयुः प्रहर्षिताः ॥
tam āyāntam abhipretya brahmāvartāt prajāḥ patim / gīta-saṃstuti-vāditraiḥ pratyudīyuḥ praharṣitāḥ //
बर्हिष्मती नाम पुरी सर्व-सम्पत्-समन्विता । न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वतः ॥
barhiṣmatī nāma purī sarva-sampat-samanvitā / nyapatan yatra romāṇi yajñasyāṅgaṃ vidhunvataḥ //
कुशाः काशास् त एवासन् शश्वद्-धरित-वर्चसः । ऋषयो यैः पराभाव्य यज्ञ-घ्नान् यज्ञम् ईजिरे ॥
kuśāḥ kāśās ta evāsan śaśvad-dharita-varcasaḥ / ṛṣayo yaiḥ parābhāvya yajña-ghnān yajñam ījire //
कुश-काशमयं बर्हिर् आस्तीर्य भगवान् मनुः । अयजद् यज्ञ-पुरुषं लब्धा स्थानं यतो भुवम् ॥
kuśa-kāśamayaṃ barhir āstīrya bhagavān manuḥ / ayajad yajña-puruṣaṃ labdhā sthānaṃ yato bhuvam //
बर्हिष्मतीं नाम विभुर् यां निर्विश्य समावसत् । तस्यां प्रविष्टो भवनं ताप-त्रय-विनाशनम् ॥
barhiṣmatīṃ nāma vibhur yāṃ nirviśya samāvasat / tasyāṃ praviṣṭo bhavanaṃ tāpa-traya-vināśanam //
सभार्यः सप्रजः कामान् बुभुजे ऽन्याविरोधतः । सङ्गीयमान-सत्-कीर्तिः सस्त्रीभिः सुर-गायकैः । प्रत्य्-ऊषेष्व् अनुबद्धेन हृदा शृण्वन् हरेः कथाः ॥
sabhāryaḥ saprajaḥ kāmān bubhuje 'nyāvirodhataḥ / saṅgīyamāna-sat-kīrtiḥ sastrībhiḥ sura-gāyakaiḥ / praty-ūṣeṣv anubaddhena hṛdā śṛṇvan hareḥ kathāḥ //
निष्णातं योगमायासु मुनिं स्वायम्भुवं मनुम् । यद् आभ्रंशयितुं भोगा न शेकुर् भगवत्-परम् ॥
niṣṇātaṃ yogamāyāsu muniṃ svāyambhuvaṃ manum / yad ābhraṃśayituṃ bhogā na śekur bhagavat-param //
अयात-यामास् तस्यासन् यामाः स्वान्तर-यापनाः । शृण्वतो ध्यायतो विष्णोः कुर्वतो ब्रुवतः कथाः ॥
ayāta-yāmās tasyāsan yāmāḥ svāntara-yāpanāḥ / śṛṇvato dhyāyato viṣṇoḥ kurvato bruvataḥ kathāḥ //
स एवं स्वान्तरं निन्ये युगानाम् एक-सप्ततिम् । वासुदेव-प्रसङ्गेन परिभूत-गति-त्रयः ॥
sa evaṃ svāntaraṃ ninye yugānām eka-saptatim / vāsudeva-prasaṅgena paribhūta-gati-trayaḥ //
शारीरा मानसा दिव्या वैयासे ये च मानुषाः । भौतिकाश् च कथं क्लेशा बाधन्ते हरि-संश्रयम् ॥
śārīrā mānasā divyā vaiyāse ye ca mānuṣāḥ / bhautikāś ca kathaṃ kleśā bādhante hari-saṃśrayam //
यः पृष्टो मुनिभिः प्राह धर्मान् नाना-विधान् छुभान् । नृणां वर्णाश्रमाणां च सर्व-भूत-हितः सदा ॥
yaḥ pṛṣṭo munibhiḥ prāha dharmān nānā-vidhān chubhān / nṛṇāṃ varṇāśramāṇāṃ ca sarva-bhūta-hitaḥ sadā //
एतत् त आदि-राजस्य मनोश् चरितम् अद्भुतम् । वर्णितं वर्णनीयस्य तद्-अपत्योदयं शृणु ॥
etat ta ādi-rājasya manoś caritam adbhutam / varṇitaṃ varṇanīyasya tad-apatyodayaṃ śṛṇu //