मैत्रेय उवाच निर्वेद-वादिनीम् एवं मनोर् दुहितरं मुनिः । दयालुः शालिनीम् आह शुक्लाभिव्याहृतं स्मरन् ॥
maitreya uvāca nirveda-vādinīm evaṃ manor duhitaraṃ muniḥ / dayāluḥ śālinīm āha śuklābhivyāhṛtaṃ smaran //
ऋषिर् उवाच मा खिदो राज-पुत्रीत्थम् आत्मानं प्रत्य् अनिन्दिते । भगवांस् ते ऽक्षरो गर्भम् अदूरात् सम्प्रपत्स्यते ॥
ṛṣir uvāca mā khido rāja-putrīttham ātmānaṃ praty anindite / bhagavāṃs te 'kṣaro garbham adūrāt samprapatsyate //
धृत-व्रतासि भद्रं ते दमेन नियमेन च । तपो-द्रविण-दानैश् च श्रद्धया चेश्वरं भज ॥
dhṛta-vratāsi bhadraṃ te damena niyamena ca / tapo-draviṇa-dānaiś ca śraddhayā ceśvaraṃ bhaja //
स त्वयाराधितः शुक्लो वितन्वन् मामकं यशः । छेत्ता ते हृदय-ग्रन्थिम् औदर्यो ब्रह्म-भावनः ॥
sa tvayārādhitaḥ śuklo vitanvan māmakaṃ yaśaḥ / chettā te hṛdaya-granthim audaryo brahma-bhāvanaḥ //
मैत्रेय उवाच देवहूत्य् अपि सन्देशं गौरवेण प्रजापतेः । सम्यक् श्रद्धाय पुरुषं कूट-स्थम् अभजद् गुरुम् ॥
maitreya uvāca devahūty api sandeśaṃ gauraveṇa prajāpateḥ / samyak śraddhāya puruṣaṃ kūṭa-stham abhajad gurum //
तस्यां बहु-तिथे काले भगवान् मधुसूदनः । कार्दमं वीर्यम् आपन्नो जज्ञे ऽग्निर् इव दारुणि ॥
tasyāṃ bahu-tithe kāle bhagavān madhusūdanaḥ / kārdamaṃ vīryam āpanno jajñe 'gnir iva dāruṇi //
अवादयंस् तदा व्योम्नि वादित्राणि घनाघनाः । गायन्ति तं स्म गन्धर्वा नृत्यन्त्य् अप्सरसो मुदा ॥
avādayaṃs tadā vyomni vāditrāṇi ghanāghanāḥ / gāyanti taṃ sma gandharvā nṛtyanty apsaraso mudā //
पेतुः सुमनसो दिव्याः खे-चरैर् अपवर्जिताः । प्रसेदुश् च दिशः सर्वा अम्भांसि च मनांसि च ॥
petuḥ sumanaso divyāḥ khe-carair apavarjitāḥ / praseduś ca diśaḥ sarvā ambhāṃsi ca manāṃsi ca //
तत् कर्दमाश्रम-पदं सरस्वत्या परिश्रितम् । स्वयम्भूः साकम् ऋषिभिर् मरीच्य्-आदिभिर् अभ्ययात् ॥
tat kardamāśrama-padaṃ sarasvatyā pariśritam / svayambhūḥ sākam ṛṣibhir marīcy-ādibhir abhyayāt //
भगवन्तं परं ब्रह्म सत्त्वेनांशेन शत्रु-हन् । तत्त्व-सङ्ख्यान-विज्ञप्त्यै जातं विद्वान् अजः स्वराट् ॥
bhagavantaṃ paraṃ brahma sattvenāṃśena śatru-han / tattva-saṅkhyāna-vijñaptyai jātaṃ vidvān ajaḥ svarāṭ //
सभाजयन् विशुद्धेन चेतसा तच्-चिकीर्षितम् । प्रहृष्यमाणैर् असुभिः कर्दमं चेदम् अभ्यधात् ॥
sabhājayan viśuddhena cetasā tac-cikīrṣitam / prahṛṣyamāṇair asubhiḥ kardamaṃ cedam abhyadhāt //
ब्रह्मोवाच त्वया मे ऽपचितिस् तात कल्पिता निर्व्यलीकतः । यन् मे सञ्जगृहे वाक्यं भवान् मानद मानयन् ॥
brahmovāca tvayā me 'pacitis tāta kalpitā nirvyalīkataḥ / yan me sañjagṛhe vākyaṃ bhavān mānada mānayan //
एतावत्य् एव शुश्रूषा कार्या पितरि पुत्रकैः । बाढम् इत्य् अनुमन्येत गौरवेण गुरोर् वचः ॥
etāvaty eva śuśrūṣā kāryā pitari putrakaiḥ / bāḍham ity anumanyeta gauraveṇa guror vacaḥ //
इमा दुहितरः सत्यस् तव वत्स सुमध्यमाः । सर्गम् एतं प्रभावैः स्वैर् बृंहयिष्यन्त्य् अनेकधा ॥
imā duhitaraḥ satyas tava vatsa sumadhyamāḥ / sargam etaṃ prabhāvaiḥ svair bṛṃhayiṣyanty anekadhā //
अतस् त्वम् ऋषि-मुख्येभ्यो यथा-शीलं यथा-रुचि । आत्मजाः परिदेह्य् अद्य विस्तृणीहि यशो भुवि ॥
atas tvam ṛṣi-mukhyebhyo yathā-śīlaṃ yathā-ruci / ātmajāḥ paridehy adya vistṛṇīhi yaśo bhuvi //
वेदाहम् आद्यं पुरुषम् अवतीर्णं स्व-मायया । भूतानां शेवधिं देहं बिभ्राणं कपिलं मुने ॥
vedāham ādyaṃ puruṣam avatīrṇaṃ sva-māyayā / bhūtānāṃ śevadhiṃ dehaṃ bibhrāṇaṃ kapilaṃ mune //
ज्ञान-विज्ञान-योगेन कर्मणाम् उद्धरन् जटाः । हिरण्य-केशः पद्माक्षः पद्म-मुद्रा-पदाम्बुजः ॥
jñāna-vijñāna-yogena karmaṇām uddharan jaṭāḥ / hiraṇya-keśaḥ padmākṣaḥ padma-mudrā-padāmbujaḥ //
एष मानवि ते गर्भं प्रविष्टः कैटभार्दनः । अविद्या-संशय-ग्रन्थिं छित्त्वा गां विचरिष्यति ॥
eṣa mānavi te garbhaṃ praviṣṭaḥ kaiṭabhārdanaḥ / avidyā-saṃśaya-granthiṃ chittvā gāṃ vicariṣyati //
अयं सिद्ध-गणाधीशः साङ्ख्याचार्यैः सुसम्मतः । लोके कपिल इत्य् आख्यां गन्ता ते कीर्ति-वर्धनः ॥
ayaṃ siddha-gaṇādhīśaḥ sāṅkhyācāryaiḥ susammataḥ / loke kapila ity ākhyāṃ gantā te kīrti-vardhanaḥ //
मैत्रेय उवाच ताव् आश्वास्य जगत्-स्रष्टा कुमारैः सह-नारदः । हंसो हंसेन यानेन त्रि-धाम-परमं ययौ ॥
maitreya uvāca tāv āśvāsya jagat-sraṣṭā kumāraiḥ saha-nāradaḥ / haṃso haṃsena yānena tri-dhāma-paramaṃ yayau //
गते शत-धृतौ क्षत्तः कर्दमस् तेन चोदितः । यथोदितं स्व-दुहित्-ः प्रादाद् विश्व-सृजां ततः ॥
gate śata-dhṛtau kṣattaḥ kardamas tena coditaḥ / yathoditaṃ sva-duhit-ḥ prādād viśva-sṛjāṃ tataḥ //
मरीचये कलां प्रादाद् अनसूयाम् अथात्रये । श्रद्धाम् अङ्गिरसे ऽयच्छत् पुलस्त्याय हविर्भुवम् ॥
marīcaye kalāṃ prādād anasūyām athātraye / śraddhām aṅgirase 'yacchat pulastyāya havirbhuvam //
पुलहाय गतिं युक्तां क्रतवे च क्रियां सतीम् । ख्यातिं च भृगवे ऽयच्छद् वसिष्ठायाप्य् अरुन्धतीम् ॥
pulahāya gatiṃ yuktāṃ kratave ca kriyāṃ satīm / khyātiṃ ca bhṛgave 'yacchad vasiṣṭhāyāpy arundhatīm //
अथर्वणे ऽददाच् छान्तिं यया यज्ञो वितन्यते । विप्रर्षभान् कृतोद्वाहान् सदारान् समलालयत् ॥
atharvaṇe 'dadāc chāntiṃ yayā yajño vitanyate / viprarṣabhān kṛtodvāhān sadārān samalālayat //
ततस् त ऋषयः क्षत्तः कृत-दारा निमन्त्र्य तम् । प्रातिष्ठन् नन्दिम् आपन्नाः स्वं स्वम् आश्रम-मण्डलम् ॥
tatas ta ṛṣayaḥ kṣattaḥ kṛta-dārā nimantrya tam / prātiṣṭhan nandim āpannāḥ svaṃ svam āśrama-maṇḍalam //
स चावतीर्णं त्रि-युगम् आज्ञाय विबुधर्षभम् । विविक्त उपसङ्गम्य प्रणम्य समभाषत ॥
sa cāvatīrṇaṃ tri-yugam ājñāya vibudharṣabham / vivikta upasaṅgamya praṇamya samabhāṣata //
अहो पापच्यमानानां निरये स्वैर् अमङ्गलैः । कालेन भूयसा नूनं प्रसीदन्तीह देवताः ॥
aho pāpacyamānānāṃ niraye svair amaṅgalaiḥ / kālena bhūyasā nūnaṃ prasīdantīha devatāḥ //
बहु-जन्म-विपक्वेन सम्यग्-योग-समाधिना । द्रष्टुं यतन्ते यतयः शून्यागारेषु यत्-पदम् ॥
bahu-janma-vipakvena samyag-yoga-samādhinā / draṣṭuṃ yatante yatayaḥ śūnyāgāreṣu yat-padam //
स एव भगवान् अद्य हेलनं न गणय्य नः । गृहेषु जातो ग्राम्याणां यः स्वानां पक्ष-पोषणः ॥
sa eva bhagavān adya helanaṃ na gaṇayya naḥ / gṛheṣu jāto grāmyāṇāṃ yaḥ svānāṃ pakṣa-poṣaṇaḥ //
स्वीयं वाक्यम् ऋतं कर्तुम् अवतीर्णो ऽसि मे गृहे । चिकीर्षुर् भगवान् ज्ञानं भक्तानां मान-वर्धनः ॥
svīyaṃ vākyam ṛtaṃ kartum avatīrṇo 'si me gṛhe / cikīrṣur bhagavān jñānaṃ bhaktānāṃ māna-vardhanaḥ //
तान्य् एव ते ऽभिरूपाणि रूपाणि भगवंस् तव । यानि यानि च रोचन्ते स्व-जनानाम् अरूपिणः ॥
tāny eva te 'bhirūpāṇi rūpāṇi bhagavaṃs tava / yāni yāni ca rocante sva-janānām arūpiṇaḥ //
त्वां सूरिभिस् तत्त्व-बुभुत्सयाद्धा सदाभिवादार्हण-पाद-पीठम् । ऐश्वर्य-वैराग्य-यशो-ऽवबोध- वीर्य-श्रिया पूर्तम् अहं प्रपद्ये ॥
tvāṃ sūribhis tattva-bubhutsayāddhā sadābhivādārhaṇa-pāda-pīṭham / aiśvarya-vairāgya-yaśo-'vabodha- vīrya-śriyā pūrtam ahaṃ prapadye //
परं प्रधानं पुरुषं महान्तं कालं कविं त्रि-वृतं लोक-पालम् । आत्मानुभूत्यानुगत-प्रपञ्चं स्वच्छन्द-शक्तिं कपिलं प्रपद्ये ॥
paraṃ pradhānaṃ puruṣaṃ mahāntaṃ kālaṃ kaviṃ tri-vṛtaṃ loka-pālam / ātmānubhūtyānugata-prapañcaṃ svacchanda-śaktiṃ kapilaṃ prapadye //
अ स्माभिपृच्छे ऽद्य पतिं प्रजानां त्वयावतीर्णर्ण उताप्त-कामः । परिव्रजत्-पदवीम् आस्थितो ऽहं चरिष्ये त्वां हृदि युञ्जन् विशोकः ॥
a smābhipṛcche 'dya patiṃ prajānāṃ tvayāvatīrṇarṇa utāpta-kāmaḥ / parivrajat-padavīm āsthito 'haṃ cariṣye tvāṃ hṛdi yuñjan viśokaḥ //
श्री-भगवान् उवाच मया प्रोक्तं हि लोकस्य प्रमाणं सत्य-लौकिके । अथाजनि मया तुभ्यं यद् अवोचम् ऋतं मुने ॥
śrī-bhagavān uvāca mayā proktaṃ hi lokasya pramāṇaṃ satya-laukike / athājani mayā tubhyaṃ yad avocam ṛtaṃ mune //
एतन् मे जन्म लोके ऽस्मिन् मुमुक्षूणां दुराशयात् । प्रसङ्ख्यानाय तत्त्वानां सम्मतायात्म-दर्शने ॥
etan me janma loke 'smin mumukṣūṇāṃ durāśayāt / prasaṅkhyānāya tattvānāṃ sammatāyātma-darśane //
एष आत्म-पथो ऽव्यक्तो नष्टः कालेन भूयसा । तं प्रवर्तयितुं देहम् इमं विद्धि मया भृतम् ॥
eṣa ātma-patho 'vyakto naṣṭaḥ kālena bhūyasā / taṃ pravartayituṃ deham imaṃ viddhi mayā bhṛtam //
गच्छ कामं मयापृष्टो मयि सन्न्यस्त-कर्मणा । जित्वा सुदुर्जयं मृत्युम् अमृतत्वाय मां भज ॥
gaccha kāmaṃ mayāpṛṣṭo mayi sannyasta-karmaṇā / jitvā sudurjayaṃ mṛtyum amṛtatvāya māṃ bhaja //
माम् आत्मानं स्वयं-ज्योतिः सर्व-भूत-गुहाशयम् । आत्मन्य् एवात्मना वीक्ष्य विशोको ऽभयम् ऋच्छसि ॥
mām ātmānaṃ svayaṃ-jyotiḥ sarva-bhūta-guhāśayam / ātmany evātmanā vīkṣya viśoko 'bhayam ṛcchasi //
मात्र आध्यात्मिकीं विद्यां शमनीं सर्व-कर्मणाम् । वितरिष्ये यया चासौ भयं चातितरिष्यति ॥
mātra ādhyātmikīṃ vidyāṃ śamanīṃ sarva-karmaṇām / vitariṣye yayā cāsau bhayaṃ cātitariṣyati //
मैत्रेय उवाच एवं समुदितस् तेन कपिलेन प्रजापतिः । दक्षिणी-कृत्य तं प्रीतो वनम् एव जगाम ह ॥
maitreya uvāca evaṃ samuditas tena kapilena prajāpatiḥ / dakṣiṇī-kṛtya taṃ prīto vanam eva jagāma ha //
व्रतं स आस्थितो मौनम् आत्मैक-शरणो मुनिः । निःसङ्गो व्यचरत् क्षोणीम् अनग्निर् अनिकेतनः ॥
vrataṃ sa āsthito maunam ātmaika-śaraṇo muniḥ / niḥsaṅgo vyacarat kṣoṇīm anagnir aniketanaḥ //
मनो ब्रह्मणि युञ्जानो यत् तत् सद्-असतः परम् । गुणावभासे विगुण एक-भक्त्यानुभाविते ॥
mano brahmaṇi yuñjāno yat tat sad-asataḥ param / guṇāvabhāse viguṇa eka-bhaktyānubhāvite //
निरहङ्कृतिर् निर्ममश् च निर्द्वन्द्वः सम-दृक् स्व-दृक् । प्रत्यक्-प्रशान्त-धीर् धीरः प्रशान्तोर्मिर् इवोदधिः ॥
nirahaṅkṛtir nirmamaś ca nirdvandvaḥ sama-dṛk sva-dṛk / pratyak-praśānta-dhīr dhīraḥ praśāntormir ivodadhiḥ //
वासुदेवे भगवति सर्व-ज्ञे प्रत्यग्-आत्मनि । परेण भक्ति-भावेन लब्धात्मा मुक्त-बन्धनः ॥
vāsudeve bhagavati sarva-jñe pratyag-ātmani / pareṇa bhakti-bhāvena labdhātmā mukta-bandhanaḥ //
आत्मानं सर्व-भूतेषु भगवन्तम् अवस्थितम् । अपश्यत् सर्व-भूतानि भगवत्य् अपि चात्मनि ॥
ātmānaṃ sarva-bhūteṣu bhagavantam avasthitam / apaśyat sarva-bhūtāni bhagavaty api cātmani //
इच्छा-द्वेष-विहीनेन सर्वत्र सम-चेतसा । भगवद्-भक्ति-युक्तेन प्राप्ता भागवती गतिः ॥
icchā-dveṣa-vihīnena sarvatra sama-cetasā / bhagavad-bhakti-yuktena prāptā bhāgavatī gatiḥ //