श्री-भगवान् उवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक् । यद् विदित्वा विमुच्येत पुरुषः प्राकृतैर् गुणैः ॥
śrī-bhagavān uvāca atha te sampravakṣyāmi tattvānāṃ lakṣaṇaṃ pṛthak / yad viditvā vimucyeta puruṣaḥ prākṛtair guṇaiḥ //
ज्ञानं निःश्रेयसार्थाय पुरुषस्यात्म-दर्शनम् । यद् आहुर् वर्णये तत् ते हृदय-ग्रन्थि-भेदनम् ॥
jñānaṃ niḥśreyasārthāya puruṣasyātma-darśanam / yad āhur varṇaye tat te hṛdaya-granthi-bhedanam //
अनादिर् आत्मा पुरुषो निर्गुणः प्रकृतेः परः । प्रत्यग्-धामा स्वयं-ज्योतिर् विश्वं येन समन्वितम् ॥
anādir ātmā puruṣo nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ / pratyag-dhāmā svayaṃ-jyotir viśvaṃ yena samanvitam //
स एष प्रकृतिं सूक्ष्मां दैवीं गुणमयीं विभुः । यदृच्छयैवोपगताम् अभ्यपद्यत लीलया ॥
sa eṣa prakṛtiṃ sūkṣmāṃ daivīṃ guṇamayīṃ vibhuḥ / yadṛcchayaivopagatām abhyapadyata līlayā //
गुणैर् विचित्राः सृजतीं स-रूपाः प्रकृतिं प्रजाः । विलोक्य मुमुहे सद्यः स इह ज्ञान-गूहया ॥
guṇair vicitrāḥ sṛjatīṃ sa-rūpāḥ prakṛtiṃ prajāḥ / vilokya mumuhe sadyaḥ sa iha jñāna-gūhayā //
एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृतेः पुमान् । कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैर् आत्मनि मन्यते ॥
evaṃ parābhidhyānena kartṛtvaṃ prakṛteḥ pumān / karmasu kriyamāṇeṣu guṇair ātmani manyate //
तद् अस्य संसृतिर् बन्धः पार-तन्त्र्यं च तत्-कृतम् । भवत्य् अकर्तुर् ईशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मनः ॥
tad asya saṃsṛtir bandhaḥ pāra-tantryaṃ ca tat-kṛtam / bhavaty akartur īśasya sākṣiṇo nirvṛtātmanaḥ //
कार्य-कारण-कर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः । भोक्तृत्वे सुख-दुःखानां पुरुषं प्रकृतेः परम् ॥
kārya-kāraṇa-kartṛtve kāraṇaṃ prakṛtiṃ viduḥ / bhoktṛtve sukha-duḥkhānāṃ puruṣaṃ prakṛteḥ param //
देवहूतिर् उवाच प्रकृतेः पुरुषस्यापि लक्षणं पुरुषोत्तम । ब्रूहि कारणयोर् अस्य सद्-असच् च यद्-आत्मकम् ॥
devahūtir uvāca prakṛteḥ puruṣasyāpi lakṣaṇaṃ puruṣottama / brūhi kāraṇayor asya sad-asac ca yad-ātmakam //
श्री-भगवान् उवाच यत् तत् त्रि-गुणम् अव्यक्तं नित्यं सद्-असद्-आत्मकम् । प्रधानं प्रकृतिं प्राहुर् अविशेषं विशेषवत् ॥
śrī-bhagavān uvāca yat tat tri-guṇam avyaktaṃ nityaṃ sad-asad-ātmakam / pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhur aviśeṣaṃ viśeṣavat //
पञ्चभिः पञ्चभिर् ब्रह्म चतुर्भिर् दशभिस् तथा । एतच् चतुर्-विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदुः ॥
pañcabhiḥ pañcabhir brahma caturbhir daśabhis tathā / etac catur-viṃśatikaṃ gaṇaṃ prādhānikaṃ viduḥ //
महा-भूतानि पञ्चैव भूर् आपो ऽग्निर् मरुन् नभः । तन्-मात्राणि च तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे ॥
mahā-bhūtāni pañcaiva bhūr āpo 'gnir marun nabhaḥ / tan-mātrāṇi ca tāvanti gandhādīni matāni me //
इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग् दृग् रसन-नासिकाः । वाक् करौ चरणौ मेढ्रं पायुर् दशम उच्यते ॥
indriyāṇi daśa śrotraṃ tvag dṛg rasana-nāsikāḥ / vāk karau caraṇau meḍhraṃ pāyur daśama ucyate //
मनो बुद्धिर् अहङ्कारश् चित्तम् इत्य् अन्तर्-आत्मकम् । चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षण-रूपया ॥
mano buddhir ahaṅkāraś cittam ity antar-ātmakam / caturdhā lakṣyate bhedo vṛttyā lakṣaṇa-rūpayā //
एतावान् एव सङ्ख्यातो ब्रह्मणः स-गुणस्य ह । सन्निवेशो मया प्रोक्तो यः कालः पञ्च-विंशकः ॥
etāvān eva saṅkhyāto brahmaṇaḥ sa-guṇasya ha / sanniveśo mayā prokto yaḥ kālaḥ pañca-viṃśakaḥ //
प्रभावं पौरुषं प्राहुः कालम् एके यतो भयम् । अहङ्कार-विमूढस्य कर्तुः प्रकृतिम् ईयुषः ॥
prabhāvaṃ pauruṣaṃ prāhuḥ kālam eke yato bhayam / ahaṅkāra-vimūḍhasya kartuḥ prakṛtim īyuṣaḥ //
प्रकृतेर् गुण-साम्यस्य निर्विशेषस्य मानवि । चेष्टा यतः स भगवान् काल इत्य् उपलक्षितः ॥
prakṛter guṇa-sāmyasya nirviśeṣasya mānavi / ceṣṭā yataḥ sa bhagavān kāla ity upalakṣitaḥ //
अन्तः पुरुष-रूपेण काल-रूपेण यो बहिः । समन्वेत्य् एष सत्त्वानां भगवान् आत्म-मायया ॥
antaḥ puruṣa-rūpeṇa kāla-rūpeṇa yo bahiḥ / samanvety eṣa sattvānāṃ bhagavān ātma-māyayā //
दैवात् क्षुभित-धर्मिण्यां स्वस्यां योनौ परः पुमान् । आधत्त वीर्यं सासूत महत्-तत्त्वं हिरण्मयम् ॥
daivāt kṣubhita-dharmiṇyāṃ svasyāṃ yonau paraḥ pumān / ādhatta vīryaṃ sāsūta mahat-tattvaṃ hiraṇmayam //
विश्वम् आत्म-गतं व्यञ्जन् कूट-स्थो जगद्-अङ्कुरः । स्व-तेजसापिबत् तीव्रम् आत्म-प्रस्वापनं तमः ॥
viśvam ātma-gataṃ vyañjan kūṭa-stho jagad-aṅkuraḥ / sva-tejasāpibat tīvram ātma-prasvāpanaṃ tamaḥ //
यत् तत् सत्त्व-गुणं स्वच्छं शान्तं भगवतः पदम् । यद् आहुर् वासुदेवाख्यं चित्तं तन् महद्-आत्मकम् ॥
yat tat sattva-guṇaṃ svacchaṃ śāntaṃ bhagavataḥ padam / yad āhur vāsudevākhyaṃ cittaṃ tan mahad-ātmakam //
स्वच्छत्वम् अविकारित्वं शान्तत्वम् इति चेतसः । वृत्तिभिर् लक्षणं प्रोक्तं यथापां प्रकृतिः परा ॥
svacchatvam avikāritvaṃ śāntatvam iti cetasaḥ / vṛttibhir lakṣaṇaṃ proktaṃ yathāpāṃ prakṛtiḥ parā //
महत्-तत्त्वाद् विकुर्वाणाद् भगवद्-वीर्य-सम्भवात् । क्रिया-शक्तिर् अहङ्कारस् त्रि-विधः समपद्यत ॥
mahat-tattvād vikurvāṇād bhagavad-vīrya-sambhavāt / kriyā-śaktir ahaṅkāras tri-vidhaḥ samapadyata //
वैकारिकस् तैजसश् च तामसश् च यतो भवः । मनसश् चेन्द्रियाणां च भूतानां महताम् अपि ॥
vaikārikas taijasaś ca tāmasaś ca yato bhavaḥ / manasaś cendriyāṇāṃ ca bhūtānāṃ mahatām api //
सहस्र-शिरसं साक्षाद् यम् अनन्तं प्रचक्षते । सङ्कर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रिय-मनोमयम् ॥
sahasra-śirasaṃ sākṣād yam anantaṃ pracakṣate / saṅkarṣaṇākhyaṃ puruṣaṃ bhūtendriya-manomayam //
कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् । शान्त-घोर-विमूढत्वम् इति वा स्याद् अहङ्कृतेः ॥
kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ ca kāryatvaṃ ceti lakṣaṇam / śānta-ghora-vimūḍhatvam iti vā syād ahaṅkṛteḥ //
वैकारिकाद् विकुर्वाणान् मनस्-तत्त्वम् अजायत । यत्-सङ्कल्प-विकल्पाभ्यां वर्तते काम-सम्भवः ॥
vaikārikād vikurvāṇān manas-tattvam ajāyata / yat-saṅkalpa-vikalpābhyāṃ vartate kāma-sambhavaḥ //
यद् विदुर् ह्य् अनिरुद्धाख्यं हृषीकाणाम् अधीश्वरम् । शारदेन्दीवर-श्यामं संराध्यं योगिभिः शनैः ॥
yad vidur hy aniruddhākhyaṃ hṛṣīkāṇām adhīśvaram / śāradendīvara-śyāmaṃ saṃrādhyaṃ yogibhiḥ śanaiḥ //
तैजसात् तु विकुर्वाणाद् बुद्धि-तत्त्वम् अभूत् सति । द्रव्य-स्फुरण-विज्ञानम् इन्द्रियाणाम् अनुग्रहः ॥
taijasāt tu vikurvāṇād buddhi-tattvam abhūt sati / dravya-sphuraṇa-vijñānam indriyāṇām anugrahaḥ //
संशयो ऽथ विपर्यासो निश्चयः स्मृतिर् एव च । स्वाप इत्य् उच्यते बुद्धेर् लक्षणं वृत्तितः पृथक् ॥
saṃśayo 'tha viparyāso niścayaḥ smṛtir eva ca / svāpa ity ucyate buddher lakṣaṇaṃ vṛttitaḥ pṛthak //
तैजसानीन्द्रियाण्य् एव क्रिया-ज्ञान-विभागशः । प्राणस्य हि क्रिया-शक्तिर् बुद्धेर् विज्ञान-शक्तिता ॥
taijasānīndriyāṇy eva kriyā-jñāna-vibhāgaśaḥ / prāṇasya hi kriyā-śaktir buddher vijñāna-śaktitā //
तामसाच् च विकुर्वाणाद् भगवद्-वीर्य-चोदितात् । शब्द-मात्रम् अभूत् तस्मान् नभः श्रोत्रं तु शब्दगम् ॥
tāmasāc ca vikurvāṇād bhagavad-vīrya-coditāt / śabda-mātram abhūt tasmān nabhaḥ śrotraṃ tu śabdagam //
अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुर् लिङ्गत्वम् एव च । तन्-मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदुः ॥
arthāśrayatvaṃ śabdasya draṣṭur liṅgatvam eva ca / tan-mātratvaṃ ca nabhaso lakṣaṇaṃ kavayo viduḥ //
भूतानां छिद्र-दातृत्वं बहिर् अन्तरम् एव च । प्राणेन्द्रियात्म-धिष्ण्यत्वं नभसो वृत्ति-लक्षणम् ॥
bhūtānāṃ chidra-dātṛtvaṃ bahir antaram eva ca / prāṇendriyātma-dhiṣṇyatvaṃ nabhaso vṛtti-lakṣaṇam //
नभसः शब्द-तन्मात्रात् काल-गत्या विकुर्वतः । स्पर्शो ऽभवत् ततो वायुस् त्वक् स्पर्शस्य च सङ्ग्रहः ॥
nabhasaḥ śabda-tanmātrāt kāla-gatyā vikurvataḥ / sparśo 'bhavat tato vāyus tvak sparśasya ca saṅgrahaḥ //
मृदुत्वं कठिनत्वं च शैत्यम् उष्णत्वम् एव च । एतत् स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्-मात्रत्वं नभस्वतः ॥
mṛdutvaṃ kaṭhinatvaṃ ca śaityam uṣṇatvam eva ca / etat sparśasya sparśatvaṃ tan-mātratvaṃ nabhasvataḥ //
चालनं व्यूहनं प्राप्तिर् नेतृत्वं द्रव्य-शब्दयोः । सर्वेन्द्रियाणाम् आत्मत्वं वायोः कर्माभिलक्षणम् ॥
cālanaṃ vyūhanaṃ prāptir netṛtvaṃ dravya-śabdayoḥ / sarvendriyāṇām ātmatvaṃ vāyoḥ karmābhilakṣaṇam //
वायोश् च स्पर्श-तन्मात्राद् रूपं दैवेरिताद् अभूत् । समुत्थितं ततस् तेजश् चक्षू रूपोपलम्भनम् ॥
vāyoś ca sparśa-tanmātrād rūpaṃ daiveritād abhūt / samutthitaṃ tatas tejaś cakṣū rūpopalambhanam //
द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्ति-संस्थात्वम् एव च । तेजस्त्वं तेजसः साध्वि रूप-मात्रस्य वृत्तयः ॥
dravyākṛtitvaṃ guṇatā vyakti-saṃsthātvam eva ca / tejastvaṃ tejasaḥ sādhvi rūpa-mātrasya vṛttayaḥ //
द्योतनं पचनं पानम् अदनं हिम-मर्दनम् । तेजसो वृत्तयस् त्व् एताः शोषणं क्षुत् तृड् एव च ॥
dyotanaṃ pacanaṃ pānam adanaṃ hima-mardanam / tejaso vṛttayas tv etāḥ śoṣaṇaṃ kṣut tṛḍ eva ca //
रूप-मात्राद् विकुर्वाणात् तेजसो दैव-चोदितात् । रस-मात्रम् अभूत् तस्माद् अम्भो जिह्वा रस-ग्रहः ॥
rūpa-mātrād vikurvāṇāt tejaso daiva-coditāt / rasa-mātram abhūt tasmād ambho jihvā rasa-grahaḥ //
कषायो मधुरस् तिक्तः कट्व् अम्ल इति नैकधा । भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते ॥
kaṣāyo madhuras tiktaḥ kaṭv amla iti naikadhā / bhautikānāṃ vikāreṇa rasa eko vibhidyate //
क्लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्यायनोन्दनम् । तापापनोदो भूयस्त्वम् अम्भसो वृत्तयस् त्व् इमाः ॥
kledanaṃ piṇḍanaṃ tṛptiḥ prāṇanāpyāyanondanam / tāpāpanodo bhūyastvam ambhaso vṛttayas tv imāḥ //
रस-मात्राद् विकुर्वाणाद् अम्भसो दैव-चोदितात् । गन्ध-मात्रम् अभूत् तस्मात् पृथ्वी घ्राणस् तु गन्धगः ॥
rasa-mātrād vikurvāṇād ambhaso daiva-coditāt / gandha-mātram abhūt tasmāt pṛthvī ghrāṇas tu gandhagaḥ //
करम्भ-पूति-सौरभ्य- शान्तोग्राम्लादिभिः पृथक् । द्रव्यावयव-वैषम्याद् गन्ध एको विभिद्यते ॥
karambha-pūti-saurabhya- śāntogrāmlādibhiḥ pṛthak / dravyāvayava-vaiṣamyād gandha eko vibhidyate //
भावनं ब्रह्मणः स्थानं धारणं सद्-विशेषणम् । सर्व-सत्त्व-गुणोद्भेदः पृथिवी-वृत्ति-लक्षणम् ॥
bhāvanaṃ brahmaṇaḥ sthānaṃ dhāraṇaṃ sad-viśeṣaṇam / sarva-sattva-guṇodbhedaḥ pṛthivī-vṛtti-lakṣaṇam //
नभो-गुण-विशेषो ऽर्थो यस्य तच् छ्रोत्रम् उच्यते । वायोर् गुण-विशेषो ऽर्थो यस्य तत् स्पर्शनं विदुः ॥
nabho-guṇa-viśeṣo 'rtho yasya tac chrotram ucyate / vāyor guṇa-viśeṣo 'rtho yasya tat sparśanaṃ viduḥ //
तेजो-गुण-विशेषो ऽर्थो यस्य तच् चक्षुर् उच्यते । अम्भो-गुण-विशेषो ऽर्थो यस्य तद् रसनं विदुः । भूमेर् गुण-विशेषो ऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते ॥
tejo-guṇa-viśeṣo 'rtho yasya tac cakṣur ucyate / ambho-guṇa-viśeṣo 'rtho yasya tad rasanaṃ viduḥ / bhūmer guṇa-viśeṣo 'rtho yasya sa ghrāṇa ucyate //
परस्य दृश्यते धर्मो ह्य् अपरस्मिन् समन्वयात् । अतो विशेषो भावानां भूमाव् एवोपलक्ष्यते ॥
parasya dṛśyate dharmo hy aparasmin samanvayāt / ato viśeṣo bhāvānāṃ bhūmāv evopalakṣyate //
एतान्य् असंहत्य यदा महद्-आदीनि सप्त वै । काल-कर्म-गुणोपेतो जगद्-आदिर् उपाविशत् ॥
etāny asaṃhatya yadā mahad-ādīni sapta vai / kāla-karma-guṇopeto jagad-ādir upāviśat //
ततस् तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्यो ऽण्डम् अचेतनम् । उत्थितं पुरुषो यस्माद् उदतिष्ठद् असौ विराट् ॥
tatas tenānuviddhebhyo yuktebhyo 'ṇḍam acetanam / utthitaṃ puruṣo yasmād udatiṣṭhad asau virāṭ //
एतद् अण्डं विशेषाख्यं क्रम-वृद्धैर् दशोत्तरैः । तोयादिभिः परिवृतं प्रधानेनावृतैर् बहिः । यत्र लोक-वितानो ऽयं रूपं भगवतो हरेः ॥
etad aṇḍaṃ viśeṣākhyaṃ krama-vṛddhair daśottaraiḥ / toyādibhiḥ parivṛtaṃ pradhānenāvṛtair bahiḥ / yatra loka-vitāno 'yaṃ rūpaṃ bhagavato hareḥ //
हिरण्मयाद् अण्ड-कोशाद् उत्थाय सलिले शयात् । तम् आविश्य महा-देवो बहुधा निर्बिभेद खम् ॥
hiraṇmayād aṇḍa-kośād utthāya salile śayāt / tam āviśya mahā-devo bahudhā nirbibheda kham //
निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततो ऽभवत् । वाण्या वह्निर् अथो नासे प्राणोतो घ्राण एतयोः ॥
nirabhidyatāsya prathamaṃ mukhaṃ vāṇī tato 'bhavat / vāṇyā vahnir atho nāse prāṇoto ghrāṇa etayoḥ //
घ्राणाद् वायुर् अभिद्येताम् अक्षिणी चक्षुर् एतयोः । तस्मात् सूर्यो न्यभिद्येतां कर्णौ श्रोत्रं ततो दिशः ॥
ghrāṇād vāyur abhidyetām akṣiṇī cakṣur etayoḥ / tasmāt sūryo nyabhidyetāṃ karṇau śrotraṃ tato diśaḥ //
निर्बिभेद विराजस् त्वग्- रोम-श्मश्र्व्-आदयस् ततः । तत ओषधयश् चासन् शिश्नं निर्बिभिदे ततः ॥
nirbibheda virājas tvag- roma-śmaśrv-ādayas tataḥ / tata oṣadhayaś cāsan śiśnaṃ nirbibhide tataḥ //
रेतस् तस्माद् आप आसन् निरभिद्यत वै गुदम् । गुदाद् अपानो ऽपानाच् च मृत्युर् लोक-भयङ्करः ॥
retas tasmād āpa āsan nirabhidyata vai gudam / gudād apāno 'pānāc ca mṛtyur loka-bhayaṅkaraḥ //
हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां ततः स्वराट् । पादौ च निरभिद्येतां गतिस् ताभ्यां ततो हरिः ॥
hastau ca nirabhidyetāṃ balaṃ tābhyāṃ tataḥ svarāṭ / pādau ca nirabhidyetāṃ gatis tābhyāṃ tato hariḥ //
नाड्यो ऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितम् आभृतम् । नद्यस् ततः समभवन्न् उदरं निरभिद्यत ॥
nāḍyo 'sya nirabhidyanta tābhyo lohitam ābhṛtam / nadyas tataḥ samabhavann udaraṃ nirabhidyata //
क्षुत्-पिपासे ततः स्यातां समुद्रस् त्व् एतयोर् अभूत् । अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान् मन उत्थितम् ॥
kṣut-pipāse tataḥ syātāṃ samudras tv etayor abhūt / athāsya hṛdayaṃ bhinnaṃ hṛdayān mana utthitam //
मनसश् चन्द्रमा जातो बुद्धिर् बुद्धेर् गिरां पतिः । अहङ्कारस् ततो रुद्रश् चित्तं चैत्यस् ततो ऽभवत् ॥
manasaś candramā jāto buddhir buddher girāṃ patiḥ / ahaṅkāras tato rudraś cittaṃ caityas tato 'bhavat //
एते ह्य् अभ्युत्थिता देवा नैवास्योत्थापने ऽशकन् । पुनर् आविविशुः खानि तम् उत्थापयितुं क्रमात् ॥
ete hy abhyutthitā devā naivāsyotthāpane 'śakan / punar āviviśuḥ khāni tam utthāpayituṃ kramāt //
वह्निर् वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत् तदा विराट् । घ्राणेन नासिके वायुर् नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥
vahnir vācā mukhaṃ bheje nodatiṣṭhat tadā virāṭ / ghrāṇena nāsike vāyur nodatiṣṭhat tadā virāṭ //
अक्षिणी चक्षुषादित्यो नोदतिष्ठत् तदा विराट् । श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥
akṣiṇī cakṣuṣādityo nodatiṣṭhat tadā virāṭ / śrotreṇa karṇau ca diśo nodatiṣṭhat tadā virāṭ //
त्वचं रोमभिर् ओषध्यो नोदतिष्ठत् तदा विराट् । रेतसा शिश्नम् आपस् तु नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥
tvacaṃ romabhir oṣadhyo nodatiṣṭhat tadā virāṭ / retasā śiśnam āpas tu nodatiṣṭhat tadā virāṭ //
गुदं मृत्युर् अपानेन नोदतिष्ठत् तदा विराट् । हस्ताव् इन्द्रो बलेनैव नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥
gudaṃ mṛtyur apānena nodatiṣṭhat tadā virāṭ / hastāv indro balenaiva nodatiṣṭhat tadā virāṭ //
विष्णुर् गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत् तदा विराट् । नाडीर् नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥
viṣṇur gatyaiva caraṇau nodatiṣṭhat tadā virāṭ / nāḍīr nadyo lohitena nodatiṣṭhat tadā virāṭ //
क्षुत्-तृड्भ्याम् उदरं सिन्धुर् नोदतिष्ठत् तदा विराट् । हृदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥
kṣut-tṛḍbhyām udaraṃ sindhur nodatiṣṭhat tadā virāṭ / hṛdayaṃ manasā candro nodatiṣṭhat tadā virāṭ //
बुद्ध्या ब्रह्मापि हृदयं नोदतिष्ठत् तदा विराट् । रुद्रो ऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥
buddhyā brahmāpi hṛdayaṃ nodatiṣṭhat tadā virāṭ / rudro 'bhimatyā hṛdayaṃ nodatiṣṭhat tadā virāṭ //
चित्तेन हृदयं चैत्यः क्षेत्र-ज्ञः प्राविशद् यदा । विराट् तदैव पुरुषः सलिलाद् उदतिष्ठत ॥
cittena hṛdayaṃ caityaḥ kṣetra-jñaḥ prāviśad yadā / virāṭ tadaiva puruṣaḥ salilād udatiṣṭhata //
यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राणेन्द्रिय-मनो-धियः । प्रभवन्ति विना येन नोत्थापयितुम् ओजसा ॥
yathā prasuptaṃ puruṣaṃ prāṇendriya-mano-dhiyaḥ / prabhavanti vinā yena notthāpayitum ojasā //
तम् अस्मिन् प्रत्यग्-आत्मानं धिया योग-प्रवृत्तया । भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत् ॥
tam asmin pratyag-ātmānaṃ dhiyā yoga-pravṛttayā / bhaktyā viraktyā jñānena vivicyātmani cintayet //