श्री-भगवान् उवाच प्रकृति-स्थो ऽपि पुरुषो नाज्यते प्राकृतैर् गुणैः । अविकाराद् अकर्तृत्वान् निर्गुणत्वाज् जलार्कवत् ॥
śrī-bhagavān uvāca prakṛti-stho 'pi puruṣo nājyate prākṛtair guṇaiḥ / avikārād akartṛtvān nirguṇatvāj jalārkavat //
स एष यर्हि प्रकृतेर् गुणेष्व् अभिविषज्जते । अहङ्क्रिया-विमूढात्मा कर्तास्मीत्य् अभिमन्यते ॥
sa eṣa yarhi prakṛter guṇeṣv abhiviṣajjate / ahaṅkriyā-vimūḍhātmā kartāsmīty abhimanyate //
तेन संसार-पदवीम् अवशो ऽभ्येत्य् अनिर्वृतः । प्रासङ्गिकैः कर्म-दोषैः सद्-असन्-मिश्र-योनिषु ॥
tena saṃsāra-padavīm avaśo 'bhyety anirvṛtaḥ / prāsaṅgikaiḥ karma-doṣaiḥ sad-asan-miśra-yoniṣu //
अर्थे ह्य् अविद्यमाने ऽपि संसृतिर् न निवर्तते । ध्यायतो विषयान् अस्य स्वप्ने ऽनर्थागमो यथा ॥
arthe hy avidyamāne 'pi saṃsṛtir na nivartate / dhyāyato viṣayān asya svapne 'narthāgamo yathā //
अत एव शनैश् चित्तं प्रसक्तम् असतां पथि । भक्ति-योगेन तीव्रेण विरक्त्या च नयेद् वशम् ॥
ata eva śanaiś cittaṃ prasaktam asatāṃ pathi / bhakti-yogena tīvreṇa viraktyā ca nayed vaśam //
यमादिभिर् योग-पथैर् अभ्यसञ् श्रद्धयान्वितः । मयि भावेन सत्येन मत्-कथा-श्रवणेन च ॥
yamādibhir yoga-pathair abhyasañ śraddhayānvitaḥ / mayi bhāvena satyena mat-kathā-śravaṇena ca //
सर्व-भूत-समत्वेन निर्वैरेणाप्रसङ्गतः । ब्रह्मचर्येण मौनेन स्व-धर्मेण बलीयसा ॥
sarva-bhūta-samatvena nirvaireṇāprasaṅgataḥ / brahmacaryeṇa maunena sva-dharmeṇa balīyasā //
यदृच्छयोपलब्धेन सन्तुष्टो मित-भुङ् मुनिः । विविक्त-शरणः शान्तो मैत्रः करुण आत्मवान् ॥
yadṛcchayopalabdhena santuṣṭo mita-bhuṅ muniḥ / vivikta-śaraṇaḥ śānto maitraḥ karuṇa ātmavān //
सानुबन्धे च देहे ऽस्मिन्न् अकुर्वन्न् असद्-आग्रहम् । ज्ञानेन दृष्ट-तत्त्वेन प्रकृतेः पुरुषस्य च ॥
sānubandhe ca dehe 'sminn akurvann asad-āgraham / jñānena dṛṣṭa-tattvena prakṛteḥ puruṣasya ca //
निवृत्त-बुद्ध्य्-अवस्थानो दूरी-भूतान्य-दर्शनः । उपलभ्यात्मनात्मानं चक्षुषेवार्कम् आत्म-दृक् ॥
nivṛtta-buddhy-avasthāno dūrī-bhūtānya-darśanaḥ / upalabhyātmanātmānaṃ cakṣuṣevārkam ātma-dṛk //
मुक्त-लिङ्गं सद्-आभासम् असति प्रतिपद्यते । सतो बन्धुम् असच्-चक्षुः सर्वानुस्यूतम् अद्वयम् ॥
mukta-liṅgaṃ sad-ābhāsam asati pratipadyate / sato bandhum asac-cakṣuḥ sarvānusyūtam advayam //
यथा जल-स्थ आभासः स्थल-स्थेनावदृश्यते । स्वाभासेन तथा सूर्यो जल-स्थेन दिवि स्थितः ॥
yathā jala-stha ābhāsaḥ sthala-sthenāvadṛśyate / svābhāsena tathā sūryo jala-sthena divi sthitaḥ //
एवं त्रिवृद्-अहङ्कारो भूतेन्द्रिय-मनोमयैः । स्वाभासैर् लक्षितो ऽनेन सद्-आभासेन सत्य-दृक् ॥
evaṃ trivṛd-ahaṅkāro bhūtendriya-manomayaiḥ / svābhāsair lakṣito 'nena sad-ābhāsena satya-dṛk //
भूत-सूक्ष्मेन्द्रिय-मनो- बुद्ध्य्-आदिष्व् इह निद्रया । लीनेष्व् असति यस् तत्र विनिद्रो निरहङ्क्रियः ॥
bhūta-sūkṣmendriya-mano- buddhy-ādiṣv iha nidrayā / līneṣv asati yas tatra vinidro nirahaṅkriyaḥ //
मन्यमानस् तदात्मानम् अनष्टो नष्टवन् मृषा । नष्टे ऽहङ्करणे द्रष्टा नष्ट-वित्त इवातुरः ॥
manyamānas tadātmānam anaṣṭo naṣṭavan mṛṣā / naṣṭe 'haṅkaraṇe draṣṭā naṣṭa-vitta ivāturaḥ //
एवं प्रत्यवमृश्यासाव् आत्मानं प्रतिपद्यते । साहङ्कारस्य द्रव्यस्य यो ऽवस्थानम् अनुग्रहः ॥
evaṃ pratyavamṛśyāsāv ātmānaṃ pratipadyate / sāhaṅkārasya dravyasya yo 'vasthānam anugrahaḥ //
देवहूतिर् उवाच पुरुषं प्रकृतिर् ब्रह्मन् न विमुञ्चति कर्हिचित् । अन्योन्यापाश्रयत्वाच् च नित्यत्वाद् अनयोः प्रभो ॥
devahūtir uvāca puruṣaṃ prakṛtir brahman na vimuñcati karhicit / anyonyāpāśrayatvāc ca nityatvād anayoḥ prabho //
यथा गन्धस्य भूमेश् च न भावो व्यतिरेकतः । अपां रसस्य च यथा तथा बुद्धेः परस्य च ॥
yathā gandhasya bhūmeś ca na bhāvo vyatirekataḥ / apāṃ rasasya ca yathā tathā buddheḥ parasya ca //
अकर्तुः कर्म-बन्धो ऽयं पुरुषस्य यद्-आश्रयः । गुणेषु सत्सु प्रकृतेः कैवल्यं तेष्व् अतः कथम् ॥
akartuḥ karma-bandho 'yaṃ puruṣasya yad-āśrayaḥ / guṇeṣu satsu prakṛteḥ kaivalyaṃ teṣv ataḥ katham //
क्वचित् तत्त्वावमर्शेन निवृत्तं भयम् उल्बणम् । अनिवृत्त-निमित्तत्वात् पुनः प्रत्यवतिष्ठते ॥
kvacit tattvāvamarśena nivṛttaṃ bhayam ulbaṇam / anivṛtta-nimittatvāt punaḥ pratyavatiṣṭhate //
श्री-भगवान् उवाच अनिमित्त-निमित्तेन स्व-धर्मेणामलात्मना । तीव्रया मयि भक्त्या च श्रुत-सम्भृतया चिरम् ॥
śrī-bhagavān uvāca animitta-nimittena sva-dharmeṇāmalātmanā / tīvrayā mayi bhaktyā ca śruta-sambhṛtayā ciram //
ज्ञानेन दृष्ट-तत्त्वेन वैराग्येण बलीयसा । तपो-युक्तेन योगेन तीव्रेणात्म-समाधिना ॥
jñānena dṛṣṭa-tattvena vairāgyeṇa balīyasā / tapo-yuktena yogena tīvreṇātma-samādhinā //
प्रकृतिः पुरुषस्येह दह्यमाना त्व् अहर्-निशम् । तिरो-भवित्री शनकैर् अग्नेर् योनिर् इवारणिः ॥
prakṛtiḥ puruṣasyeha dahyamānā tv ahar-niśam / tiro-bhavitrī śanakair agner yonir ivāraṇiḥ //
भुक्त-भोगा परित्यक्ता दृष्ट-दोषा च नित्यशः । नेश्वरस्याशुभं धत्ते स्वे महिम्नि स्थितस्य च ॥
bhukta-bhogā parityaktā dṛṣṭa-doṣā ca nityaśaḥ / neśvarasyāśubhaṃ dhatte sve mahimni sthitasya ca //
यथा ह्य् अप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्व्-अनर्थ-भृत् । स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥
yathā hy apratibuddhasya prasvāpo bahv-anartha-bhṛt / sa eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate //
एवं विदित-तत्त्वस्य प्रकृतिर् मयि मानसम् । युञ्जतो नापकुरुत आत्मारामस्य कर्हिचित् ॥
evaṃ vidita-tattvasya prakṛtir mayi mānasam / yuñjato nāpakuruta ātmārāmasya karhicit //
यदैवम् अध्यात्म-रतः कालेन बहु-जन्मना । सर्वत्र जात-वैराग्य आब्रह्म-भुवनान् मुनिः ॥
yadaivam adhyātma-rataḥ kālena bahu-janmanā / sarvatra jāta-vairāgya ābrahma-bhuvanān muniḥ //
मद्-भक्तः प्रतिबुद्धार्थो मत्-प्रसादेन भूयसा । निःश्रेयसं स्व-संस्थानं कैवल्याख्यं मद्-आश्रयम् ॥
mad-bhaktaḥ pratibuddhārtho mat-prasādena bhūyasā / niḥśreyasaṃ sva-saṃsthānaṃ kaivalyākhyaṃ mad-āśrayam //
प्राप्नोतीहाञ्जसा धीरः स्व-दृशा च्छिन्न-संशयः । यद् गत्वा न निवर्तेत योगी लिङ्गाद् विनिर्गमे ॥
prāpnotīhāñjasā dhīraḥ sva-dṛśā cchinna-saṃśayaḥ / yad gatvā na nivarteta yogī liṅgād vinirgame //
यदा न योगोपचितासु चेतो मायासु सिद्धस्य विषज्जते ऽङ्ग । अनन्य-हेतुष्व् अथ मे गतिः स्याद् आत्यन्तिकी यत्र न मृत्यु-हासः ॥
yadā na yogopacitāsu ceto māyāsu siddhasya viṣajjate 'ṅga / ananya-hetuṣv atha me gatiḥ syād ātyantikī yatra na mṛtyu-hāsaḥ //