कपिल उवाच तस्यैतस्य जनो नूनं नायं वेदोरु-विक्रमम् । काल्यमानो ऽपि बलिनो वायोर् इव घनावलिः ॥
kapila uvāca tasyaitasya jano nūnaṃ nāyaṃ vedoru-vikramam / kālyamāno 'pi balino vāyor iva ghanāvaliḥ //
यं यम् अर्थम् उपादत्ते दुःखेन सुख-हेतवे । तं तं धुनोति भगवान् पुमान् छोचति यत्-कृते ॥
yaṃ yam artham upādatte duḥkhena sukha-hetave / taṃ taṃ dhunoti bhagavān pumān chocati yat-kṛte //
यद् अध्रुवस्य देहस्य सानुबन्धस्य दुर्मतिः । ध्रुवाणि मन्यते मोहाद् गृह-क्षेत्र-वसूनि च ॥
yad adhruvasya dehasya sānubandhasya durmatiḥ / dhruvāṇi manyate mohād gṛha-kṣetra-vasūni ca //
जन्तुर् वै भव एतस्मिन् यां यां योनिम् अनुव्रजेत् । तस्यां तस्यां स लभते निर्वृतिं न विरज्यते ॥
jantur vai bhava etasmin yāṃ yāṃ yonim anuvrajet / tasyāṃ tasyāṃ sa labhate nirvṛtiṃ na virajyate //
नरक-स्थो ऽपि देहं वै न पुमांस् त्यक्तुम् इच्छति । नारक्यां निर्वृतौ सत्यां देव-माया-विमोहितः ॥
naraka-stho 'pi dehaṃ vai na pumāṃs tyaktum icchati / nārakyāṃ nirvṛtau satyāṃ deva-māyā-vimohitaḥ //
आत्म-जाया-सुतागार- पशु-द्रविण-बन्धुषु । निरूढ-मूल-हृदय आत्मानं बहु मन्यते ॥
ātma-jāyā-sutāgāra- paśu-draviṇa-bandhuṣu / nirūḍha-mūla-hṛdaya ātmānaṃ bahu manyate //
सन्दह्यमान-सर्वाङ्ग एषाम् उद्वहनाधिना । करोत्य् अविरतं मूढो दुरितानि दुराशयः ॥
sandahyamāna-sarvāṅga eṣām udvahanādhinā / karoty avirataṃ mūḍho duritāni durāśayaḥ //
आक्षिप्तात्मेन्द्रियः स्त्रीणाम् असतीनां च मायया । रहो रचितयालापैः शिशूनां कल-भाषिणाम् ॥
ākṣiptātmendriyaḥ strīṇām asatīnāṃ ca māyayā / raho racitayālāpaiḥ śiśūnāṃ kala-bhāṣiṇām //
गृहेषु कूट-धर्मेषु दुःख-तन्त्रेष्व् अतन्द्रितः । कुर्वन् दुःख-प्रतीकारं सुखवन् मन्यते गृही ॥
gṛheṣu kūṭa-dharmeṣu duḥkha-tantreṣv atandritaḥ / kurvan duḥkha-pratīkāraṃ sukhavan manyate gṛhī //
अर्थैर् आपादितैर् गुर्व्या हिंसयेतस्-ततश् च तान् । पुष्णाति येषां पोषेण शेष-भुग् यात्य् अधः स्वयम् ॥
arthair āpāditair gurvyā hiṃsayetas-tataś ca tān / puṣṇāti yeṣāṃ poṣeṇa śeṣa-bhug yāty adhaḥ svayam //
वार्तायां लुप्यमानायाम् आरब्धायां पुनः पुनः । लोभाभिभूतो निःसत्त्वः परार्थे कुरुते स्पृहाम् ॥
vārtāyāṃ lupyamānāyām ārabdhāyāṃ punaḥ punaḥ / lobhābhibhūto niḥsattvaḥ parārthe kurute spṛhām //
कुटुम्ब-भरणाकल्पो मन्द-भाग्यो वृथोद्यमः । श्रिया विहीनः कृपणो ध्यायन् छ्वसिति मूढ-धीः ॥
kuṭumba-bharaṇākalpo manda-bhāgyo vṛthodyamaḥ / śriyā vihīnaḥ kṛpaṇo dhyāyan chvasiti mūḍha-dhīḥ //
एवं स्व-भरणाकल्पं तत्-कलत्रादयस् तथा । नाद्रियन्ते यथा पूर्वं कीनाशा इव गो-जरम् ॥
evaṃ sva-bharaṇākalpaṃ tat-kalatrādayas tathā / nādriyante yathā pūrvaṃ kīnāśā iva go-jaram //
तत्राप्य् अजात-निर्वेदो भ्रियमाणः स्वयम् भृतैः । जरयोपात्त-वैरूप्यो मरणाभिमुखो गृहे ॥
tatrāpy ajāta-nirvedo bhriyamāṇaḥ svayam bhṛtaiḥ / jarayopātta-vairūpyo maraṇābhimukho gṛhe //
आस्ते ऽवमत्योपन्यस्तं गृह-पाल इवाहरन् । आमयाव्य् अप्रदीप्ताग्निर् अल्पाहारो ऽल्प-चेष्टितः ॥
āste 'vamatyopanyastaṃ gṛha-pāla ivāharan / āmayāvy apradīptāgnir alpāhāro 'lpa-ceṣṭitaḥ //
वायुनोत्क्रमतोत्तारः कफ-संरुद्ध-नाडिकः । कास-श्वास-कृतायासः कण्ठे घुर-घुरायते ॥
vāyunotkramatottāraḥ kapha-saṃruddha-nāḍikaḥ / kāsa-śvāsa-kṛtāyāsaḥ kaṇṭhe ghura-ghurāyate //
शयानः परिशोचद्भिः परिवीतः स्व-बन्धुभिः । वाच्यमानो ऽपि न ब्रूते काल-पाश-वशं गतः ॥
śayānaḥ pariśocadbhiḥ parivītaḥ sva-bandhubhiḥ / vācyamāno 'pi na brūte kāla-pāśa-vaśaṃ gataḥ //
एवं कुटुम्ब-भरणे व्यापृतात्माजितेन्द्रियः । म्रियते रुदतां स्वानाम् उरु-वेदनयास्त-धीः ॥
evaṃ kuṭumba-bharaṇe vyāpṛtātmājitendriyaḥ / mriyate rudatāṃ svānām uru-vedanayāsta-dhīḥ //
यम-दूतौ तदा प्राप्तौ भीमौ सरभसेक्षणौ । स दृष्ट्वा त्रस्त-हृदयः शकृन्-मूत्रं विमुञ्चति ॥
yama-dūtau tadā prāptau bhīmau sarabhasekṣaṇau / sa dṛṣṭvā trasta-hṛdayaḥ śakṛn-mūtraṃ vimuñcati //
यातना-देह आवृत्य पाशैर् बद्ध्वा गले बलात् । नयतो दीर्घम् अध्वानं दण्ड्यं राज-भटा यथा ॥
yātanā-deha āvṛtya pāśair baddhvā gale balāt / nayato dīrgham adhvānaṃ daṇḍyaṃ rāja-bhaṭā yathā //
तयोर् निर्भिन्न-हृदयस् तर्जनैर् जात-वेपथुः । पथि श्वभिर् भक्ष्यमाण आर्तो ऽघं स्वम् अनुस्मरन् ॥
tayor nirbhinna-hṛdayas tarjanair jāta-vepathuḥ / pathi śvabhir bhakṣyamāṇa ārto 'ghaṃ svam anusmaran //
क्षुत्-तृट्-परीतो ऽर्क-दवानलानिलैः सन्तप्यमानः पथि तप्त-वालुके । कृच्छ्रेण पृष्ठे कशया च ताडितश् चलत्य् अशक्तो ऽपि निराश्रमोदके ॥
kṣut-tṛṭ-parīto 'rka-davānalānilaiḥ santapyamānaḥ pathi tapta-vāluke / kṛcchreṇa pṛṣṭhe kaśayā ca tāḍitaś calaty aśakto 'pi nirāśramodake //
तत्र तत्र पतन् छ्रान्तो मूर्च्छितः पुनर् उत्थितः । पथा पापीयसा नीतस् तरसा यम-सादनम् ॥
tatra tatra patan chrānto mūrcchitaḥ punar utthitaḥ / pathā pāpīyasā nītas tarasā yama-sādanam //
योजनानां सहस्राणि नवतिं नव चाध्वनः । त्रिभिर् मुहूर्तैर् द्वाभ्यां वा नीतः प्राप्नोति यातनाः ॥
yojanānāṃ sahasrāṇi navatiṃ nava cādhvanaḥ / tribhir muhūrtair dvābhyāṃ vā nītaḥ prāpnoti yātanāḥ //
आदीपनं स्व-गात्राणां वेष्टयित्वोल्मुकादिभिः । आत्म-मांसादनं क्वापि स्व-कृत्तं परतो ऽपि वा ॥
ādīpanaṃ sva-gātrāṇāṃ veṣṭayitvolmukādibhiḥ / ātma-māṃsādanaṃ kvāpi sva-kṛttaṃ parato 'pi vā //
जीवतश् चान्त्राभ्युद्धारः श्व-गृध्रैर् यम-सादने । सर्प-वृश्चिक-दंशाद्यैर् दशद्भिश् चात्म-वैशसम् ॥
jīvataś cāntrābhyuddhāraḥ śva-gṛdhrair yama-sādane / sarpa-vṛścika-daṃśādyair daśadbhiś cātma-vaiśasam //
कृन्तनं चावयवशो गजादिभ्यो भिदापनम् । पातनं गिरि-शृङ्गेभ्यो रोधनं चाम्बु-गर्तयोः ॥
kṛntanaṃ cāvayavaśo gajādibhyo bhidāpanam / pātanaṃ giri-śṛṅgebhyo rodhanaṃ cāmbu-gartayoḥ //
यास् तामिस्रान्ध-तामिस्रा रौरवाद्याश् च यातनाः । भुङ्क्ते नरो वा नारी वा मिथः सङ्गेन निर्मिताः ॥
yās tāmisrāndha-tāmisrā rauravādyāś ca yātanāḥ / bhuṅkte naro vā nārī vā mithaḥ saṅgena nirmitāḥ //
अत्रैव नरकः स्वर्ग इति मातः प्रचक्षते । या यातना वै नारक्यस् ता इहाप्य् उपलक्षिताः ॥
atraiva narakaḥ svarga iti mātaḥ pracakṣate / yā yātanā vai nārakyas tā ihāpy upalakṣitāḥ //
एवं कुटुम्बं बिभ्राण उदरम् भर एव वा । विसृज्येहोभयं प्रेत्य भुङ्क्ते तत्-फलम् ईदृशम् ॥
evaṃ kuṭumbaṃ bibhrāṇa udaram bhara eva vā / visṛjyehobhayaṃ pretya bhuṅkte tat-phalam īdṛśam //
एकः प्रपद्यते ध्वान्तं हित्वेदं स्व-कलेवरम् । कुशलेतर-पाथेयो भूत-द्रोहेण यद् भृतम् ॥
ekaḥ prapadyate dhvāntaṃ hitvedaṃ sva-kalevaram / kuśaletara-pātheyo bhūta-droheṇa yad bhṛtam //
दैवेनासादितं तस्य शमलं निरये पुमान् । भुङ्क्ते कुटुम्ब-पोषस्य हृत-वित्त इवातुरः ॥
daivenāsāditaṃ tasya śamalaṃ niraye pumān / bhuṅkte kuṭumba-poṣasya hṛta-vitta ivāturaḥ //
केवलेन ह्य् अधर्मेण कुटुम्ब-भरणोत्सुकः । याति जीवो ऽन्ध-तामिस्रं चरमं तमसः पदम् ॥
kevalena hy adharmeṇa kuṭumba-bharaṇotsukaḥ / yāti jīvo 'ndha-tāmisraṃ caramaṃ tamasaḥ padam //
अधस्तान् नर-लोकस्य यावतीर् यातनादयः । क्रमशः समनुक्रम्य पुनर् अत्राव्रजेच् छुचिः ॥
adhastān nara-lokasya yāvatīr yātanādayaḥ / kramaśaḥ samanukramya punar atrāvrajec chuciḥ //