नारद उवाच स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वम् आशु-गम् । द्वीषं द्वि-चक्रम् एकाक्षं त्रि-वेणुं पञ्च-बन्धुरम् ॥
nārada uvāca sa ekadā maheṣvāso rathaṃ pañcāśvam āśu-gam / dvīṣaṃ dvi-cakram ekākṣaṃ tri-veṇuṃ pañca-bandhuram //
एक-रश्म्य् एक-दमनम् एक-नीडं द्वि-कूबरम् । पञ्च-प्रहरणं सप्त- वरूथं पञ्च-विक्रमम् ॥
eka-raśmy eka-damanam eka-nīḍaṃ dvi-kūbaram / pañca-praharaṇaṃ sapta- varūthaṃ pañca-vikramam //
हैमोपस्करम् आरुह्य स्वर्ण-वर्माक्षयेषुधिः । एकादश-चमू-नाथः पञ्च-प्रस्थम् अगाद् वनम् ॥
haimopaskaram āruhya svarṇa-varmākṣayeṣudhiḥ / ekādaśa-camū-nāthaḥ pañca-prastham agād vanam //
चचार मृगयां तत्र दृप्त आत्तेषु-कार्मुकः । विहाय जायाम् अतद्-अर्हां मृग-व्यसन-लालसः ॥
cacāra mṛgayāṃ tatra dṛpta ātteṣu-kārmukaḥ / vihāya jāyām atad-arhāṃ mṛga-vyasana-lālasaḥ //
आसुरीं वृत्तिम् आश्रित्य घोरात्मा निरनुग्रहः । न्यहनन् निशितैर् बाणैर् वनेषु वन-गोचरान् ॥
āsurīṃ vṛttim āśritya ghorātmā niranugrahaḥ / nyahanan niśitair bāṇair vaneṣu vana-gocarān //
तीर्थेषु प्रतिदृष्टेषु राजा मेध्यान् पशून् वने । यावद्-अर्थम् अलं लुब्धो हन्याद् इति नियम्यते ॥
tīrtheṣu pratidṛṣṭeṣu rājā medhyān paśūn vane / yāvad-artham alaṃ lubdho hanyād iti niyamyate //
य एवं कर्म नियतं विद्वान् कुर्वीत मानवः । कर्मणा तेन राजेन्द्र ज्ञानेन न स लिप्यते ॥
ya evaṃ karma niyataṃ vidvān kurvīta mānavaḥ / karmaṇā tena rājendra jñānena na sa lipyate //
अन्यथा कर्म कुर्वाणो मानारूढो निबध्यते । गुण-प्रवाह-पतितो नष्ट-प्रज्ञो व्रजत्य् अधः ॥
anyathā karma kurvāṇo mānārūḍho nibadhyate / guṇa-pravāha-patito naṣṭa-prajño vrajaty adhaḥ //
तत्र निर्भिन्न-गात्राणां चित्र-वाजैः शिलीमुखैः । विप्लवो ऽभूद् दुःखितानां दुःसहः करुणात्मनाम् ॥
tatra nirbhinna-gātrāṇāṃ citra-vājaiḥ śilīmukhaiḥ / viplavo 'bhūd duḥkhitānāṃ duḥsahaḥ karuṇātmanām //
शशान् वराहान् महिषान् गवयान् रुरु-शल्यकान् । मेध्यान् अन्यांश् च विविधान् विनिघ्नन् श्रमम् अध्यगात् ॥
śaśān varāhān mahiṣān gavayān ruru-śalyakān / medhyān anyāṃś ca vividhān vinighnan śramam adhyagāt //
ततः क्षुत्-तृट्-परिश्रान्तो निवृत्तो गृहम् एयिवान् । कृत-स्नानोचिताहारः संविवेश गत-क्लमः ॥
tataḥ kṣut-tṛṭ-pariśrānto nivṛtto gṛham eyivān / kṛta-snānocitāhāraḥ saṃviveśa gata-klamaḥ //
आत्मानम् अर्हयां चक्रे धूपालेप-स्रग्-आदिभिः । साध्व्-अलङ्कृत-सर्वाङ्गो महिष्याम् आदधे मनः ॥
ātmānam arhayāṃ cakre dhūpālepa-srag-ādibhiḥ / sādhv-alaṅkṛta-sarvāṅgo mahiṣyām ādadhe manaḥ //
तृप्तो हृष्टः सुदृप्तश् च कन्दर्पाकृष्ट-मानसः । न व्यचष्ट वरारोहां गृहिणीं गृह-मेधिनीम् ॥
tṛpto hṛṣṭaḥ sudṛptaś ca kandarpākṛṣṭa-mānasaḥ / na vyacaṣṭa varārohāṃ gṛhiṇīṃ gṛha-medhinīm //
अन्तःपुर-स्त्रियो ऽपृच्छद् विमना इव वेदिषत् । अपि वः कुशलं रामाः सेश्वरीणां यथा पुरा ॥
antaḥpura-striyo 'pṛcchad vimanā iva vediṣat / api vaḥ kuśalaṃ rāmāḥ seśvarīṇāṃ yathā purā //
न तथैतर्हि रोचन्ते गृहेषु गृह-सम्पदः । यदि न स्याद् गृहे माता पत्नी वा पति-देवता । व्यङ्गे रथ इव प्राज्ञः को नामासीत दीनवत् ॥
na tathaitarhi rocante gṛheṣu gṛha-sampadaḥ / yadi na syād gṛhe mātā patnī vā pati-devatā / vyaṅge ratha iva prājñaḥ ko nāmāsīta dīnavat //
क्व वर्तते सा ललना मज्जन्तं व्यसनार्णवे । या माम् उद्धरते प्रज्ञां दीपयन्ती पदे पदे ॥
kva vartate sā lalanā majjantaṃ vyasanārṇave / yā mām uddharate prajñāṃ dīpayantī pade pade //
रामा ऊचुः नर-नाथ न जानीमस् त्वत्-प्रिया यद् व्यवस्यति । भूतले निरवस्तारे शयानां पश्य शत्रु-हन् ॥
rāmā ūcuḥ nara-nātha na jānīmas tvat-priyā yad vyavasyati / bhūtale niravastāre śayānāṃ paśya śatru-han //
नारद उवाच पुरञ्जनः स्व-महिषीं निरीक्ष्यावधुतां भुवि । तत्-सङ्गोन्मथित-ज्ञानो वैक्लव्यं परमं ययौ ॥
nārada uvāca purañjanaḥ sva-mahiṣīṃ nirīkṣyāvadhutāṃ bhuvi / tat-saṅgonmathita-jñāno vaiklavyaṃ paramaṃ yayau //
सान्त्वयन् श्लक्ष्णया वाचा हृदयेन विदूयता । प्रेयस्याः स्नेह-संरम्भ- लिङ्गम् आत्मनि नाभ्यगात् ॥
sāntvayan ślakṣṇayā vācā hṛdayena vidūyatā / preyasyāḥ sneha-saṃrambha- liṅgam ātmani nābhyagāt //
अनुनिन्ये ऽथ शनकैर् वीरो ऽनुनय-कोविदः । पस्पर्श पाद-युगलम् आह चोत्सङ्ग-लालिताम् ॥
anuninye 'tha śanakair vīro 'nunaya-kovidaḥ / pasparśa pāda-yugalam āha cotsaṅga-lālitām //
पुरञ्जन उवाच नूनं त्व् अकृत-पुण्यास् ते भृत्या येष्व् ईश्वराः शुभे । कृतागःस्व् आत्मसात् कृत्वा शिक्षा-दण्डं न युञ्जते ॥
purañjana uvāca nūnaṃ tv akṛta-puṇyās te bhṛtyā yeṣv īśvarāḥ śubhe / kṛtāgaḥsv ātmasāt kṛtvā śikṣā-daṇḍaṃ na yuñjate //
परमो ऽनुग्रहो दण्डो भृत्येषु प्रभुणार्पितः । बालो न वेद तत् तन्वि बन्धु-कृत्यम् अमर्षणः ॥
paramo 'nugraho daṇḍo bhṛtyeṣu prabhuṇārpitaḥ / bālo na veda tat tanvi bandhu-kṛtyam amarṣaṇaḥ //
सा त्वं मुखं सुदति सुभ्र्व् अनुराग-भार- व्रीडा-विलम्ब-विलसद्-धसितावलोकम् । नीलालकालिभिर् उपस्कृतम् उन्नसं नः स्वानां प्रदर्शय मनस्विनि वल्गु-वाक्यम् ॥
sā tvaṃ mukhaṃ sudati subhrv anurāga-bhāra- vrīḍā-vilamba-vilasad-dhasitāvalokam / nīlālakālibhir upaskṛtam unnasaṃ naḥ svānāṃ pradarśaya manasvini valgu-vākyam //
तस्मिन् दधे दमम् अहं तव वीर-पत्नि यो ऽन्यत्र भूसुर-कुलात् कृत-किल्बिषस् तम् । पश्ये न वीत-भयम् उन्मुदितं त्रि-लोक्याम् अन्यत्र वै मुर-रिपोर् इतरत्र दासात् ॥
tasmin dadhe damam ahaṃ tava vīra-patni yo 'nyatra bhūsura-kulāt kṛta-kilbiṣas tam / paśye na vīta-bhayam unmuditaṃ tri-lokyām anyatra vai mura-ripor itaratra dāsāt //
वक्त्रं न ते वितिलकं मलिनं विहर्षं संरम्भ-भीमम् अविमृष्टम् अपेत-रागम् । पश्ये स्तनाव् अपि शुचोपहतौ सुजातौ बिम्बाधरं विगत-कुङ्कुम-पङ्क-रागम् ॥
vaktraṃ na te vitilakaṃ malinaṃ viharṣaṃ saṃrambha-bhīmam avimṛṣṭam apeta-rāgam / paśye stanāv api śucopahatau sujātau bimbādharaṃ vigata-kuṅkuma-paṅka-rāgam //
तन् मे प्रसीद सुहृदः कृत-किल्बिषस्य स्वैरं गतस्य मृगयां व्यसनातुरस्य । का देवरं वश-गतं कुसुमास्त्र-वेग- विस्रस्त-पौंस्नम् उशती न भजेत कृत्ये ॥
tan me prasīda suhṛdaḥ kṛta-kilbiṣasya svairaṃ gatasya mṛgayāṃ vyasanāturasya / kā devaraṃ vaśa-gataṃ kusumāstra-vega- visrasta-pauṃsnam uśatī na bhajeta kṛtye //