श्रीशुक उवाच इति वैरोचनेर्वाक्यं धर्मयुक्तं स सूनृतम् । निशम्य भगवान् प्रीतः प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥
śrīśuka uvāca iti vairocanervākyaṃ dharmayuktaṃ sa sūnṛtam / niśamya bhagavān prītaḥ pratinandyedamabravīt //
श्रीभगवान् उवाच वचस्तवैतज् जनदेव सूनृतं कुलोचितं धर्मयुतं यशस्करम् । यस्य प्रमाणं भृगवः साम्पराये पितामहः कुलवृद्धः प्रशान्तः ॥
śrībhagavān uvāca vacastavaitaj janadeva sūnṛtaṃ kulocitaṃ dharmayutaṃ yaśaskaram / yasya pramāṇaṃ bhṛgavaḥ sāmparāye pitāmahaḥ kulavṛddhaḥ praśāntaḥ //
न ह्य् एतस्मिन् कुले कश्चिन् निःसत्त्वः कृपणः पुमान् । प्रत्याख्याता प्रतिश्रुत्य यो वादाता द्विजातये ॥
na hy etasmin kule kaścin niḥsattvaḥ kṛpaṇaḥ pumān / pratyākhyātā pratiśrutya yo vādātā dvijātaye //
न सन्ति तीर्थे युधि चार्थिनार्थिताः पराङ्मुखा ये त्वमनस्विनो नृप । युष्मत्कुले यद्यशसामलेन प्रह्राद उद्भाति यथोडुपः खे ॥
na santi tīrthe yudhi cārthinārthitāḥ parāṅmukhā ye tvamanasvino nṛpa / yuṣmatkule yadyaśasāmalena prahrāda udbhāti yathoḍupaḥ khe //
यतो जातो हिरण्याक्षश्चरन्नेक इमां महीम् । प्रतिवीरं दिग्विजये नाविन्दत गदायुधः ॥
yato jāto hiraṇyākṣaścaranneka imāṃ mahīm / prativīraṃ digvijaye nāvindata gadāyudhaḥ //
यं विनिर्जित्य कृच्छ्रेण विष्णुः क्ष्मोद्धार आगतम् । आत्मानं जयिनं मेने तद्वीर्यं भूर्य् अनुस्मरन् ॥
yaṃ vinirjitya kṛcchreṇa viṣṇuḥ kṣmoddhāra āgatam / ātmānaṃ jayinaṃ mene tadvīryaṃ bhūry anusmaran //
निशम्य तद्वधं भ्राता हिरण्यकशिपुः पुरा । हन्तुं भ्रातृहणं क्रुद्धो जगाम निलयं हरेः ॥
niśamya tadvadhaṃ bhrātā hiraṇyakaśipuḥ purā / hantuṃ bhrātṛhaṇaṃ kruddho jagāma nilayaṃ hareḥ //
तमायान्तं समालोक्य शूलपाणिं कृतान्तवत् । चिन्तयामास कालज्ञो विष्णुर्मायाविनां वरः ॥
tamāyāntaṃ samālokya śūlapāṇiṃ kṛtāntavat / cintayāmāsa kālajño viṣṇurmāyāvināṃ varaḥ //
यतो यतो ऽहं तत्रासौ मृत्युः प्राणभृतामिव । अतो ऽहमस्य हृदयं प्रवेक्ष्यामि पराग्दृशः ॥
yato yato 'haṃ tatrāsau mṛtyuḥ prāṇabhṛtāmiva / ato 'hamasya hṛdayaṃ pravekṣyāmi parāgdṛśaḥ //
एवं स निश्चित्य रिपोः शरीरम् आधावतो निर्विविशे ऽसुरेन्द्र । श्वासानिलान्तर्हितसूक्ष्मदेहस् तत्प्राणरन्ध्रेण विविग्नचेताः ॥
evaṃ sa niścitya ripoḥ śarīram ādhāvato nirviviśe 'surendra / śvāsānilāntarhitasūkṣmadehas tatprāṇarandhreṇa vivignacetāḥ //
स तन्निकेतं परिमृश्य शून्यम् अपश्यमानः कुपितो ननाद । क्ष्मां द्यां दिशः खं विवरान् समुद्रान् विष्णुं विचिन्वन् न ददर्श वीरः ॥
sa tanniketaṃ parimṛśya śūnyam apaśyamānaḥ kupito nanāda / kṣmāṃ dyāṃ diśaḥ khaṃ vivarān samudrān viṣṇuṃ vicinvan na dadarśa vīraḥ //
अपश्यन्निति होवाच मयान्विष्टमिदं जगत् । भ्रातृहा मे गतो नूनं यतो नावर्तते पुमान् ॥
apaśyanniti hovāca mayānviṣṭamidaṃ jagat / bhrātṛhā me gato nūnaṃ yato nāvartate pumān //
वैरानुबन्ध एतावान् आमृत्योरिह देहिनाम् । अज्ञानप्रभवो मन्युरहंमानोपबृंहितः ॥
vairānubandha etāvān āmṛtyoriha dehinām / ajñānaprabhavo manyurahaṃmānopabṛṃhitaḥ //
पिता प्रह्रादपुत्रस्ते तद्विद्वान् द्विजवत्सलः । स्वमायुर्द्विजलिङ्गेभ्यो देवेभ्यो ऽदात् स याचितः ॥
pitā prahrādaputraste tadvidvān dvijavatsalaḥ / svamāyurdvijaliṅgebhyo devebhyo 'dāt sa yācitaḥ //
भवान् आचरितान् धर्मान् आस्थितो गृहमेधिभिः । ब्राह्मणैः पूर्वजैः शूरैरन्यैश्चोद्दामकीर्तिभिः ॥
bhavān ācaritān dharmān āsthito gṛhamedhibhiḥ / brāhmaṇaiḥ pūrvajaiḥ śūrairanyaiścoddāmakīrtibhiḥ //
तस्मात् त्वत्तो महीमीषद्वृणे ऽहं वरदर्षभात् । पदानि त्रीणि दैत्येन्द्र सम्मितानि पदा मम ॥
tasmāt tvatto mahīmīṣadvṛṇe 'haṃ varadarṣabhāt / padāni trīṇi daityendra sammitāni padā mama //
नान्यत् ते कामये राजन् वदान्याज् जगदीश्वरात् । नैनः प्राप्नोति वै विद्वान् यावदर्थप्रतिग्रहः ॥
nānyat te kāmaye rājan vadānyāj jagadīśvarāt / nainaḥ prāpnoti vai vidvān yāvadarthapratigrahaḥ //
श्रीबलिरुवाच अहो ब्राह्मणदायाद वाचस्ते वृद्धसम्मताः । त्वं बालो बालिशमतिः स्वार्थं प्रत्य् अबुधो यथा ॥
śrībaliruvāca aho brāhmaṇadāyāda vācaste vṛddhasammatāḥ / tvaṃ bālo bāliśamatiḥ svārthaṃ praty abudho yathā //
मां वचोभिः समाराध्य लोकानामेकमीश्वरम् । पदत्रयं वृणीते यो ऽबुद्धिमान् द्वीपदाशुषम् ॥
māṃ vacobhiḥ samārādhya lokānāmekamīśvaram / padatrayaṃ vṛṇīte yo 'buddhimān dvīpadāśuṣam //
न पुमान् मामुपव्रज्य भूयो याचितुमर्हति । तस्माद्वृत्तिकरीं भूमिं वटो कामं प्रतीच्छ मे ॥
na pumān māmupavrajya bhūyo yācitumarhati / tasmādvṛttikarīṃ bhūmiṃ vaṭo kāmaṃ pratīccha me //
श्रीभगवान् उवाच यावन्तो विषयाः प्रेष्ठास्त्रिलोक्यामजितेन्द्रियम् । न शक्नुवन्ति ते सर्वे प्रतिपूरयितुं नृप ॥
śrībhagavān uvāca yāvanto viṣayāḥ preṣṭhāstrilokyāmajitendriyam / na śaknuvanti te sarve pratipūrayituṃ nṛpa //
त्रिभिः क्रमैरसन्तुष्टो द्वीपेनापि न पूर्यते । नववर्षसमेतेन सप्तद्वीपवरेच्छया ॥
tribhiḥ kramairasantuṣṭo dvīpenāpi na pūryate / navavarṣasametena saptadvīpavarecchayā //
सप्तद्वीपाधिपतयो नृपा वैण्यगयादयः । अर्थैः कामैर्गता नान्तं तृष्णाया इति नः श्रुतम् ॥
saptadvīpādhipatayo nṛpā vaiṇyagayādayaḥ / arthaiḥ kāmairgatā nāntaṃ tṛṣṇāyā iti naḥ śrutam //
यदृच्छयोपपन्नेन सन्तुष्टो वर्तते सुखम् । नासन्तुष्टस्त्रिभिर्लोकैरजितात्मोपसादितैः ॥
yadṛcchayopapannena santuṣṭo vartate sukham / nāsantuṣṭastribhirlokairajitātmopasāditaiḥ //
पुंसो ऽयं संसृतेर्हेतुरसन्तोषो ऽर्थकामयोः । यदृच्छयोपपन्नेन सन्तोषो मुक्तये स्मृतः ॥
puṃso 'yaṃ saṃsṛterheturasantoṣo 'rthakāmayoḥ / yadṛcchayopapannena santoṣo muktaye smṛtaḥ //
यदृच्छालाभतुष्टस्य तेजो विप्रस्य वर्धते । तत् प्रशाम्यत्य् असन्तोषादम्भसेवाशुशुक्षणिः ॥
yadṛcchālābhatuṣṭasya tejo viprasya vardhate / tat praśāmyaty asantoṣādambhasevāśuśukṣaṇiḥ //
तस्मात् त्रीणि पदान्य् एव वृणे त्वद्वरदर्षभात् । एतावतैव सिद्धो ऽहं वित्तं यावत् प्रयोजनम् ॥
tasmāt trīṇi padāny eva vṛṇe tvadvaradarṣabhāt / etāvataiva siddho 'haṃ vittaṃ yāvat prayojanam //
श्रीशुक उवाच इत्य् उक्तः स हसन्नाह वाञ्छातः प्रतिगृह्यताम् । वामनाय महीं दातुं जग्राह जलभाजनम् ॥
śrīśuka uvāca ity uktaḥ sa hasannāha vāñchātaḥ pratigṛhyatām / vāmanāya mahīṃ dātuṃ jagrāha jalabhājanam //
विष्णवे क्ष्मां प्रदास्यन्तमुशना असुरेश्वरम् । जानंश्चिकीर्षितं विष्णोः शिष्यं प्राह विदां वरः ॥
viṣṇave kṣmāṃ pradāsyantamuśanā asureśvaram / jānaṃścikīrṣitaṃ viṣṇoḥ śiṣyaṃ prāha vidāṃ varaḥ //
श्रीशुक्र उवाच एष वैरोचने साक्षाद्भगवान् विष्णुरव्ययः । कश्यपाददितेर्जातो देवानां कार्यसाधकः ॥
śrīśukra uvāca eṣa vairocane sākṣādbhagavān viṣṇuravyayaḥ / kaśyapādaditerjāto devānāṃ kāryasādhakaḥ //
प्रतिश्रुतं त्वयैतस्मै यदनर्थमजानता । न साधु मन्ये दैत्यानां महान् उपगतो ऽनयः ॥
pratiśrutaṃ tvayaitasmai yadanarthamajānatā / na sādhu manye daityānāṃ mahān upagato 'nayaḥ //
एष ते स्थानमैश्वर्यं श्रियं तेजो यशः श्रुतम् । दास्यत्य् आच्छिद्य शक्राय मायामाणवको हरिः ॥
eṣa te sthānamaiśvaryaṃ śriyaṃ tejo yaśaḥ śrutam / dāsyaty ācchidya śakrāya māyāmāṇavako hariḥ //
त्रिभिः क्रमैरिमाल् लोकान् विश्वकायः क्रमिष्यति । सर्वस्वं विष्णवे दत्त्वा मूढ वर्तिष्यसे कथम् ॥
tribhiḥ kramairimāl lokān viśvakāyaḥ kramiṣyati / sarvasvaṃ viṣṇave dattvā mūḍha vartiṣyase katham //
क्रमतो गां पदैकेन द्वितीयेन दिवं विभोः । खं च कायेन महता तार्तीयस्य कुतो गतिः ॥
kramato gāṃ padaikena dvitīyena divaṃ vibhoḥ / khaṃ ca kāyena mahatā tārtīyasya kuto gatiḥ //
निष्ठां ते नरके मन्ये ह्य् अप्रदातुः प्रतिश्रुतम् । प्रतिश्रुतस्य यो ऽनीशः प्रतिपादयितुं भवान् ॥
niṣṭhāṃ te narake manye hy apradātuḥ pratiśrutam / pratiśrutasya yo 'nīśaḥ pratipādayituṃ bhavān //
न तद्दानं प्रशंसन्ति येन वृत्तिर्विपद्यते । दानं यज्ञस्तपः कर्म लोके वृत्तिमतो यतः ॥
na taddānaṃ praśaṃsanti yena vṛttirvipadyate / dānaṃ yajñastapaḥ karma loke vṛttimato yataḥ //
धर्माय यशसे ऽर्थाय कामाय स्वजनाय च । पञ्चधा विभजन् वित्तमिहामुत्र च मोदते ॥
dharmāya yaśase 'rthāya kāmāya svajanāya ca / pañcadhā vibhajan vittamihāmutra ca modate //
अत्रापि बह्वृचैर्गीतं शृणु मे ऽसुरसत्तम । सत्यमोमिति यत् प्रोक्तं यन् नेत्य् आहानृतं हि तत् ॥
atrāpi bahvṛcairgītaṃ śṛṇu me 'surasattama / satyamomiti yat proktaṃ yan nety āhānṛtaṃ hi tat //
सत्यं पुष्पफलं विद्यादात्मवृक्षस्य गीयते । वृक्षे ऽजीवति तन् न स्यादनृतं मूलमात्मनः ॥
satyaṃ puṣpaphalaṃ vidyādātmavṛkṣasya gīyate / vṛkṣe 'jīvati tan na syādanṛtaṃ mūlamātmanaḥ //
तद्यथा वृक्ष उन्मूलः शुष्यत्य् उद्वर्तते ऽचिरात् । एवं नष्टानृतः सद्य आत्मा शुष्येन् न संशयः ॥
tadyathā vṛkṣa unmūlaḥ śuṣyaty udvartate 'cirāt / evaṃ naṣṭānṛtaḥ sadya ātmā śuṣyen na saṃśayaḥ //
पराग् रिक्तमपूर्णं वा अक्षरं यत् तदोमिति । यत् किञ्चिदोमिति ब्रूयात् तेन रिच्येत वै पुमान् । भिक्षवे सर्वमों कुर्वन् नालं कामेन चात्मने ॥
parāg riktamapūrṇaṃ vā akṣaraṃ yat tadomiti / yat kiñcidomiti brūyāt tena ricyeta vai pumān / bhikṣave sarvamoṃ kurvan nālaṃ kāmena cātmane //
अथैतत् पूर्णमभ्यात्मं यच् च नेत्य् अनृतं वचः । सर्वं नेत्य् अनृतं ब्रूयात् स दुष्कीर्तिः श्वसन् मृतः ॥
athaitat pūrṇamabhyātmaṃ yac ca nety anṛtaṃ vacaḥ / sarvaṃ nety anṛtaṃ brūyāt sa duṣkīrtiḥ śvasan mṛtaḥ //
स्त्रीषु नर्मविवाहे च वृत्त्यर्थे प्राणसङ्कटे । गोब्राह्मणार्थे हिंसायां नानृतं स्याज् जुगुप्सितम् ॥
strīṣu narmavivāhe ca vṛttyarthe prāṇasaṅkaṭe / gobrāhmaṇārthe hiṃsāyāṃ nānṛtaṃ syāj jugupsitam //