इन्द्रतीर्थम् इति ख्यातं तत्रैव च वृषाकपम् फेनायाः संगमो यत्र हनूमतं तथैव च ॥
indratīrtham iti khyātaṃ tatraiva ca vṛṣākapam phenāyāḥ saṃgamo yatra hanūmataṃ tathaiva ca //
अब्जकं चापि यत् प्रोक्तं यत्र देवस् त्रिविक्रमः तत्र स्नानं च दानं च पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥
abjakaṃ cāpi yat proktaṃ yatra devas trivikramaḥ tatra snānaṃ ca dānaṃ ca punarāvṛttidurlabham //
तत्र वृत्तान्य् अथाख्यास्ये गङ्गाया दक्षिणे तटे इन्द्रेश्वरं चोत्तरे च शृणु भक्त्या यतव्रतः ॥
tatra vṛttāny athākhyāsye gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe indreśvaraṃ cottare ca śṛṇu bhaktyā yatavrataḥ //
नमुचिर् बलवान् आसीद् इन्द्रशत्रुर् मदोत्कटः तस्येन्द्रेणाभवद् युद्धं फेनेनेन्द्रो ऽहरच् छिरः ॥
namucir balavān āsīd indraśatrur madotkaṭaḥ tasyendreṇābhavad yuddhaṃ phenenendro 'harac chiraḥ //
अपां च नमुचेः शत्रोस् तत्फेनवज्ररूपधृक् शिरश् छित्त्वा तच् च फेनं गङ्गाया दक्षिणे तटे ॥
apāṃ ca namuceḥ śatros tatphenavajrarūpadhṛk śiraś chittvā tac ca phenaṃ gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe //
न्यपतद् भूमिं भित्त्वा तु रसातलम् अथाविशत् रसातलभवं गाङ्गं वारि यद् विश्वपावनम् ॥
nyapatad bhūmiṃ bhittvā tu rasātalam athāviśat rasātalabhavaṃ gāṅgaṃ vāri yad viśvapāvanam //
वज्रादिष्टेन मार्गेण व्यगमद् भूमिमण्डलम् तज् जलं फेननाम्ना तु नदी फेनेति गद्यते ॥
vajrādiṣṭena mārgeṇa vyagamad bhūmimaṇḍalam taj jalaṃ phenanāmnā tu nadī pheneti gadyate //
तस्यास् तु संगमः पुण्यो गङ्गया लोकविश्रुतः सर्वपापक्षयकरो गङ्गायमुनयोर् इव ॥
tasyās tu saṃgamaḥ puṇyo gaṅgayā lokaviśrutaḥ sarvapāpakṣayakaro gaṅgāyamunayor iva //
हनूमदुपमाता वै यत्राप्लवनमात्रतः मार्जारत्वाद् अभून् मुक्ता विष्णुगङ्गाप्रसादतः ॥
hanūmadupamātā vai yatrāplavanamātrataḥ mārjāratvād abhūn muktā viṣṇugaṅgāprasādataḥ //
मार्जारं चेति तत् तीर्थं पुरा प्रोक्तं मया तव हनूमतं च तत् प्रोक्तं तत्राख्यानं पुरोदितम् ॥
mārjāraṃ ceti tat tīrthaṃ purā proktaṃ mayā tava hanūmataṃ ca tat proktaṃ tatrākhyānaṃ puroditam //
वृषाकपं चाब्जकं च तत्रेदं प्रयतः शृणु हिरण्य इति विख्यातो दैत्यानां पूर्वजो बली ॥
vṛṣākapaṃ cābjakaṃ ca tatredaṃ prayataḥ śṛṇu hiraṇya iti vikhyāto daityānāṃ pūrvajo balī //
तपस् तप्त्वा सुरैः सर्वैर् अजेयो ऽभूत् सुदारुणः तस्यापि बलवान् पुत्रो देवानां दुर्जयः सदा ॥
tapas taptvā suraiḥ sarvair ajeyo 'bhūt sudāruṇaḥ tasyāpi balavān putro devānāṃ durjayaḥ sadā //
महाशनिर् इति ख्यातस् तस्य भार्या पराजिता तेनेन्द्रस्याभवद् युद्धं बहुकालं निरन्तरम् ॥
mahāśanir iti khyātas tasya bhāryā parājitā tenendrasyābhavad yuddhaṃ bahukālaṃ nirantaram //
महाशनिर् महावीर्यः सततं रणमूर्धनि जित्वा नागेन सहितं शक्रं पित्रे न्यवेदयत् ॥
mahāśanir mahāvīryaḥ satataṃ raṇamūrdhani jitvā nāgena sahitaṃ śakraṃ pitre nyavedayat //
बद्ध्वा हस्तिसमायुक्तं स्वसारं वीक्ष्य तां तदा विहाय क्रूरतां दैत्यो हिरण्याय न्यवेदयत् ॥
baddhvā hastisamāyuktaṃ svasāraṃ vīkṣya tāṃ tadā vihāya krūratāṃ daityo hiraṇyāya nyavedayat //
महाशनिपिता दैत्यः पूर्वेषां पूर्ववत्तरः शचीकान्तं तले स्थाप्य तस्य रक्षाम् अथाकरोत् ॥
mahāśanipitā daityaḥ pūrveṣāṃ pūrvavattaraḥ śacīkāntaṃ tale sthāpya tasya rakṣām athākarot //
महाशनिर् हरिं जित्वा जेतुं वरुणम् अभ्यगात् वरुणो ऽपि महाबुद्धिः प्रादात् कन्यां महाशनेः ॥
mahāśanir hariṃ jitvā jetuṃ varuṇam abhyagāt varuṇo 'pi mahābuddhiḥ prādāt kanyāṃ mahāśaneḥ //
उदधिं स्वालयं प्रादाद् वरुणस् तु महाशनेः तयोश् च सख्यम् अभवद् वरुणस्य महाशनेः ॥
udadhiṃ svālayaṃ prādād varuṇas tu mahāśaneḥ tayoś ca sakhyam abhavad varuṇasya mahāśaneḥ //
वारुणी चापि या कन्या सा प्रियाभून् महाशनेः वीर्येण यशसा चापि शौर्येण च बलेन च ॥
vāruṇī cāpi yā kanyā sā priyābhūn mahāśaneḥ vīryeṇa yaśasā cāpi śauryeṇa ca balena ca //
महाशनिर् महादैत्यस् त्रैलोक्ये नोपमीयते निरिन्द्रत्वं गते लोके देवाः सर्वे न्यमन्त्रयन् ॥
mahāśanir mahādaityas trailokye nopamīyate nirindratvaṃ gate loke devāḥ sarve nyamantrayan //
विष्णुर् एवेन्द्रदाता स्याद् दैत्यहन्ता स एव च मन्त्रदृग् वा स एव स्याद् इन्द्रं चान्यं करिष्यति ॥
viṣṇur evendradātā syād daityahantā sa eva ca mantradṛg vā sa eva syād indraṃ cānyaṃ kariṣyati //
एवं संमन्त्र्य ते देवा विष्णोर् मन्त्रं न्यवेदयन् ममावध्यो महादैत्यो महाशनिर् इति ब्रुवन् ॥
evaṃ saṃmantrya te devā viṣṇor mantraṃ nyavedayan mamāvadhyo mahādaityo mahāśanir iti bruvan //
प्रायाद् वारीश्वरं विष्णुः श्वशुरं वरुणं तदा केशवो वरुणं गत्वा प्राहेन्द्रस्य पराभवम् ॥
prāyād vārīśvaraṃ viṣṇuḥ śvaśuraṃ varuṇaṃ tadā keśavo varuṇaṃ gatvā prāhendrasya parābhavam //
तथा त्वयैतत् कर्तव्यं यथायाति पुरंदरः तद्विष्णुवचनाच् छीघ्रं ययौ जलपतिर् मुने ॥
tathā tvayaitat kartavyaṃ yathāyāti puraṃdaraḥ tadviṣṇuvacanāc chīghraṃ yayau jalapatir mune //
सुतापतिं हिरण्यसुतं विक्रान्तं तं महाशनिम् अतिसंमानितस् तेन जामात्रा वरुणः प्रभुः ॥
sutāpatiṃ hiraṇyasutaṃ vikrāntaṃ taṃ mahāśanim atisaṃmānitas tena jāmātrā varuṇaḥ prabhuḥ //
पप्रच्छागमनं दैत्यो विनयाच् छ्वशुरं तदा वरुणः प्राह तं दैत्यं यद् आगमनकारणम् ॥
papracchāgamanaṃ daityo vinayāc chvaśuraṃ tadā varuṇaḥ prāha taṃ daityaṃ yad āgamanakāraṇam //
इन्द्रं देहि महाबाहो यस् त्वया निर्जितः पुरा बद्धं रसातलस्थं तं देवानाम् अधिपं सखे ॥
indraṃ dehi mahābāho yas tvayā nirjitaḥ purā baddhaṃ rasātalasthaṃ taṃ devānām adhipaṃ sakhe //
अस्माकं सर्वदा मान्यं देहि त्वं मम शत्रुहन् बद्ध्वा विमोक्षणं शत्रोर् महते यशसे सताम् ॥
asmākaṃ sarvadā mānyaṃ dehi tvaṃ mama śatruhan baddhvā vimokṣaṇaṃ śatror mahate yaśase satām //
तथेत्य् उक्त्वा कथंचित् स दैत्येशो वरुणाय तम् प्रादाद् इन्द्रं शचीकान्तं वारणेन समन्वितम् ॥
tathety uktvā kathaṃcit sa daityeśo varuṇāya tam prādād indraṃ śacīkāntaṃ vāraṇena samanvitam //
स दैत्यमध्ये ऽतिविराजमानो हरिं तदोवाच जलेशसंनिधौ संपूज्य चैवाथ महोपचारैर् महाशनिर् मघवन्तं बभाषे
sa daityamadhye 'tivirājamāno hariṃ tadovāca jaleśasaṃnidhau saṃpūjya caivātha mahopacārair mahāśanir maghavantaṃ babhāṣe
केन त्वम् इन्द्रो ऽद्य कृतो ऽसि केन वीर्यं तवेदृग् बहु भाषसे च त्वं संगरे शत्रुभिर् बाध्यसे च तथापि चेन्द्रो भवसीति चित्रम्
kena tvam indro 'dya kṛto 'si kena vīryaṃ tavedṛg bahu bhāṣase ca tvaṃ saṃgare śatrubhir bādhyase ca tathāpi cendro bhavasīti citram
अथापि बद्धा पुरुषेण काचित् तस्याः पतिस् तां मोचयतीति युक्तम् स्त्रियो ऽस्वतन्त्राः पुरुषप्रधानास् त्वं वै पुमान् भविता शक्र साधो
athāpi baddhā puruṣeṇa kācit tasyāḥ patis tāṃ mocayatīti yuktam striyo 'svatantrāḥ puruṣapradhānās tvaṃ vai pumān bhavitā śakra sādho
बद्धो मया संगरे वाहनेन क्वाप्य् अस्त्रं ते वज्रम् उद्दामशक्ति चिन्तारत्नं नन्दनं योषितस् ता यशो बलं देवराजोपभोग्यम्
baddho mayā saṃgare vāhanena kvāpy astraṃ te vajram uddāmaśakti cintāratnaṃ nandanaṃ yoṣitas tā yaśo balaṃ devarājopabhogyam
तज् जीवनं यत् तु यशोनिधानं स एव मृत्युर् यशसो यद् विरोधि एवं जानञ् शक्र कथं जलेशान् मुक्तिं प्राप्तो नैव लज्जां भजेथाः
taj jīvanaṃ yat tu yaśonidhānaṃ sa eva mṛtyur yaśaso yad virodhi evaṃ jānañ śakra kathaṃ jaleśān muktiṃ prāpto naiva lajjāṃ bhajethāḥ
त्रिविष्टपस्थः परिवेष्टितः सन् सर्वैः सुरैः कान्तया वीज्यमानः संस्तूयमानश् च तथाप्सरोभिर् नूनं लज्जा ते बिभेतीति मन्ये
triviṣṭapasthaḥ pariveṣṭitaḥ san sarvaiḥ suraiḥ kāntayā vījyamānaḥ saṃstūyamānaś ca tathāpsarobhir nūnaṃ lajjā te bibhetīti manye
त्वं वृत्रहा नमुचेश् चापि हन्ता पुरां भेत्ता गोत्रभिद् वज्रबाहुः एवं सुरास् त्वां परिपूजयन्तीत्य् अतो जिष्णो सर्वम् एतत् त्यजस्व
tvaṃ vṛtrahā namuceś cāpi hantā purāṃ bhettā gotrabhid vajrabāhuḥ evaṃ surās tvāṃ paripūjayantīty ato jiṣṇo sarvam etat tyajasva
विकारम् आप्याप्य् अहितोद्भवं ये जीवन्ति लोकान् अनुसंविशन्ति भवादृशां दुश्च्यवनाब्जजन्मा कथं न हृद्भेदम् अवाप कर्ता
vikāram āpyāpy ahitodbhavaṃ ye jīvanti lokān anusaṃviśanti bhavādṛśāṃ duścyavanābjajanmā kathaṃ na hṛdbhedam avāpa kartā
एवम् उक्त्वा तु दैत्येशो वरुणाय महात्मने प्रादाद् इन्द्रं पुनश् चेदं वचनं तद् अभाषत ॥
evam uktvā tu daityeśo varuṇāya mahātmane prādād indraṃ punaś cedaṃ vacanaṃ tad abhāṣata //
अद्य प्रभृत्य् असौ शिष्य इन्द्रः स्याद् वरुणो गुरुः श्वशुरो मम येन त्वं मुक्तिम् आप्तो ऽसि वासव ॥
adya prabhṛty asau śiṣya indraḥ syād varuṇo guruḥ śvaśuro mama yena tvaṃ muktim āpto 'si vāsava //
तथा त्वं भृत्यभावेन वर्तेथा वरुणं प्रति नो चेद् बद्ध्वा पुनस् त्वां वै क्षेप्स्ये चैव रसातलम् ॥
tathā tvaṃ bhṛtyabhāvena vartethā varuṇaṃ prati no ced baddhvā punas tvāṃ vai kṣepsye caiva rasātalam //
एवं निर्भर्त्स्य तं शक्रं हसंश् चापि पुनः पुनः अब्रवीद् गच्छ गच्छेति वरुणं चानुमन्य तु ॥
evaṃ nirbhartsya taṃ śakraṃ hasaṃś cāpi punaḥ punaḥ abravīd gaccha gaccheti varuṇaṃ cānumanya tu //
स तु प्राप्तः स्वनिलयं लज्जया कलुषीकृतः पौलोम्यां प्राह तत् सर्वं यत् तच् छत्रुपराभवम् ॥
sa tu prāptaḥ svanilayaṃ lajjayā kaluṣīkṛtaḥ paulomyāṃ prāha tat sarvaṃ yat tac chatruparābhavam //
एवम् उक्तः कृतश् चैव शत्रुणाहं वरानने निर्वापयामि येन स्वम् आत्मानं सुभगे वद ॥
evam uktaḥ kṛtaś caiva śatruṇāhaṃ varānane nirvāpayāmi yena svam ātmānaṃ subhage vada //
दानवानाम् अथोद्भूतिं शक्र मायां पराभवम् वरदानं तथा मृत्युं जाने ऽहं बलसूदन ॥
dānavānām athodbhūtiṃ śakra māyāṃ parābhavam varadānaṃ tathā mṛtyuṃ jāne 'haṃ balasūdana //
तस्माद् यस्मात् तस्य मृत्युर् अथवापि पराभवः जायेत शृणु तत् सर्वं वक्ष्ये ऽहं प्रीतये तव ॥
tasmād yasmāt tasya mṛtyur athavāpi parābhavaḥ jāyeta śṛṇu tat sarvaṃ vakṣye 'haṃ prītaye tava //
हिरण्यस्य सुतो वीरः पितृव्यस्य सुतो बली तस्मान् मम स्यात् स भ्राता वरदानाच् च दर्पितः ॥
hiraṇyasya suto vīraḥ pitṛvyasya suto balī tasmān mama syāt sa bhrātā varadānāc ca darpitaḥ //
ब्रह्माणं तोषयाम् आस तपसा नियमेन च ईदृशं बलम् आपन्नं तपसा किं न सिध्यति ॥
brahmāṇaṃ toṣayām āsa tapasā niyamena ca īdṛśaṃ balam āpannaṃ tapasā kiṃ na sidhyati //
तस्मात् त्वया चित्तरागो विस्मयो वा कथंचन न कार्यः शृणु तत्रेदं कार्यं यत् तु क्रमागतम् ॥
tasmāt tvayā cittarāgo vismayo vā kathaṃcana na kāryaḥ śṛṇu tatredaṃ kāryaṃ yat tu kramāgatam //
एवम् उक्त्वा तु पौलोमी प्राहेन्द्रं विनयान्विता ॥
evam uktvā tu paulomī prāhendraṃ vinayānvitā //
नासाध्यम् अस्ति तपसो नासाध्यं यज्ञकर्मणः नासाध्यं लोकनाथस्य विष्णोर् भक्त्या हरस्य च ॥
nāsādhyam asti tapaso nāsādhyaṃ yajñakarmaṇaḥ nāsādhyaṃ lokanāthasya viṣṇor bhaktyā harasya ca //
पुनश् चेदं मया कान्त श्रुतम् अस्त्य् अतिशोभनम् स्त्रीणां स्वभावं जानन्ति स्त्रिय एव सुराधिप ॥
punaś cedaṃ mayā kānta śrutam asty atiśobhanam strīṇāṃ svabhāvaṃ jānanti striya eva surādhipa //
तस्माद् भूमेस् तथा चापां नासाध्यं विद्यते प्रभो तपो वा यज्ञकर्मादि ताभ्याम् एव यतो भवेत् ॥
tasmād bhūmes tathā cāpāṃ nāsādhyaṃ vidyate prabho tapo vā yajñakarmādi tābhyām eva yato bhavet //
तत्रापि तीर्थभूता तु या भूमिस् तां व्रजेद् भवान् तत्र विष्णुं शिवं पूज्य सर्वान् कामान् अवाप्स्यसि ॥
tatrāpi tīrthabhūtā tu yā bhūmis tāṃ vrajed bhavān tatra viṣṇuṃ śivaṃ pūjya sarvān kāmān avāpsyasi //
श्रुतम् अस्ति पुनश् चेदं स्त्रियो याश् च पतिव्रताः ता एव सर्वं जानन्ति धृतं ताभिश् चराचरम् ॥
śrutam asti punaś cedaṃ striyo yāś ca pativratāḥ tā eva sarvaṃ jānanti dhṛtaṃ tābhiś carācaram //
पृथिव्यां सारभूतं स्यात् तन्मध्ये दण्डकं वनम् तत्र गङ्गा जगद्धात्री तत्रेशं पूजय प्रभो ॥
pṛthivyāṃ sārabhūtaṃ syāt tanmadhye daṇḍakaṃ vanam tatra gaṅgā jagaddhātrī tatreśaṃ pūjaya prabho //
विष्णुं वा जगताम् ईशं दीनार्तार्तिहरं विभुम् अनाथानाम् इह नृणां मज्जतां दुःखसागरे ॥
viṣṇuṃ vā jagatām īśaṃ dīnārtārtiharaṃ vibhum anāthānām iha nṛṇāṃ majjatāṃ duḥkhasāgare //
हरो हरिर् वा गङ्गा वा क्वाप्य् अन्यच् छरणं नहि तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तोषयैतान् समाहितः ॥
haro harir vā gaṅgā vā kvāpy anyac charaṇaṃ nahi tasmāt sarvaprayatnena toṣayaitān samāhitaḥ //
भक्त्या स्तोत्रैश् च तपसा कुरु चैव मया सह ततः प्राप्स्यसि कल्याणम् ईशविष्णुप्रसादजम् ॥
bhaktyā stotraiś ca tapasā kuru caiva mayā saha tataḥ prāpsyasi kalyāṇam īśaviṣṇuprasādajam //
अज्ञात्वैकगुणं कर्म फलं दास्यति कर्मिणः ज्ञात्वा शतगुणं तत् स्याद् भार्यया च तद् अक्षयम् ॥
ajñātvaikaguṇaṃ karma phalaṃ dāsyati karmiṇaḥ jñātvā śataguṇaṃ tat syād bhāryayā ca tad akṣayam //
पुंसः सर्वेषु कार्येषु भार्यैवेह सहायिनी स्वल्पानाम् अपि कार्याणां नहि सिद्धिस् तया विना ॥
puṃsaḥ sarveṣu kāryeṣu bhāryaiveha sahāyinī svalpānām api kāryāṇāṃ nahi siddhis tayā vinā //
एकेन यत् कृतं कर्म तस्माद् अर्धफलं भवेत् जायया तु कृतं नाथ पुष्कलं पुरुषो लभेत् ॥
ekena yat kṛtaṃ karma tasmād ardhaphalaṃ bhavet jāyayā tu kṛtaṃ nātha puṣkalaṃ puruṣo labhet //
तस्माद् एतत् सुविदितम् अर्धो जाया इति श्रुतेः श्रूयते दण्डकारण्ये सरिच्छ्रेष्ठास्ति गौतमी ॥
tasmād etat suviditam ardho jāyā iti śruteḥ śrūyate daṇḍakāraṇye saricchreṣṭhāsti gautamī //
अशेषाघप्रशमनी सर्वाभीष्टप्रदायिनी तस्माद् गच्छ मया तत्र कुरु पुण्यं महाफलम् ॥
aśeṣāghapraśamanī sarvābhīṣṭapradāyinī tasmād gaccha mayā tatra kuru puṇyaṃ mahāphalam //
ततः शत्रून् निहत्याजौ महत् सुखम् अवाप्स्यसि ॥
tataḥ śatrūn nihatyājau mahat sukham avāpsyasi //
तथेत्य् उक्त्वा स गुरुणा भार्यया च शतक्रतुः ययौ गङ्गां जगद्धात्रीं गौतमीं चेति विश्रुताम् ॥
tathety uktvā sa guruṇā bhāryayā ca śatakratuḥ yayau gaṅgāṃ jagaddhātrīṃ gautamīṃ ceti viśrutām //
दण्डकारण्यमध्यस्थां ययौ स प्रीतिमान् हरिः तपः कर्तुं मनश् चक्रे देवदेवाय शंभवे ॥
daṇḍakāraṇyamadhyasthāṃ yayau sa prītimān hariḥ tapaḥ kartuṃ manaś cakre devadevāya śaṃbhave //
गङ्गां नत्वा तु प्रथमं स्नात्वा च स कृताञ्जलिः शिवैकशरणो भूत्वा स्तोत्रं चेदं ततो ऽब्रवीत् ॥
gaṅgāṃ natvā tu prathamaṃ snātvā ca sa kṛtāñjaliḥ śivaikaśaraṇo bhūtvā stotraṃ cedaṃ tato 'bravīt //
स्वमायया यो ह्य् अखिलं चराचरं सृजत्य् अवत्य् अत्ति न सज्जते ऽस्मिन् एकः स्वतन्त्रो ऽद्वयचित् सुखात्मकः स नः प्रसन्नो ऽस्तु पिनाकपाणिः
svamāyayā yo hy akhilaṃ carācaraṃ sṛjaty avaty atti na sajjate 'smin ekaḥ svatantro 'dvayacit sukhātmakaḥ sa naḥ prasanno 'stu pinākapāṇiḥ
न यस्य तत्त्वं सनकादयो ऽपि जानन्ति वेदान्तरहस्यविज्ञाः स पार्वतीशः सकलाभिलाष दाता प्रसन्नो ऽस्तु ममान्धकारिः
na yasya tattvaṃ sanakādayo 'pi jānanti vedāntarahasyavijñāḥ sa pārvatīśaḥ sakalābhilāṣa dātā prasanno 'stu mamāndhakāriḥ
सृष्ट्वा स्वयंभूर् भगवान् विरिञ्चिं भयंकरं चास्य शिरो ऽन्वपश्यत् छित्त्वा नखाग्रैर् नखसक्तम् एतच् चिक्षेप तस्माद् अभवत् त्रिवर्गः
sṛṣṭvā svayaṃbhūr bhagavān viriñciṃ bhayaṃkaraṃ cāsya śiro 'nvapaśyat chittvā nakhāgrair nakhasaktam etac cikṣepa tasmād abhavat trivargaḥ
पापं दरिद्रं त्व् अथ लोभयाच्ञे मोहो विपच् चेति ततो ऽप्य् अनन्तम् जातप्रभावं भवदुःखरूपं बभूव तैर् व्याप्तम् इदं समस्तम्
pāpaṃ daridraṃ tv atha lobhayācñe moho vipac ceti tato 'py anantam jātaprabhāvaṃ bhavaduḥkharūpaṃ babhūva tair vyāptam idaṃ samastam
अवेक्ष्य सर्वं चकितः सुरेशो देवीम् अवोचज् जगद् अस्तम् एति त्वं पाहि लोकेश्वरि लोकमातर् उमे शरण्ये सुभगे सुभद्रे
avekṣya sarvaṃ cakitaḥ sureśo devīm avocaj jagad astam eti tvaṃ pāhi lokeśvari lokamātar ume śaraṇye subhage subhadre
जगत्प्रतिष्ठे वरदे जय त्वं भुक्तिः समाधिः परमा च मुक्तिः स्वाहा स्वधा स्वस्तिर् अनादिसिद्धिर् गीर् बुद्धिर् आसीर् अजरामरे त्वम्
jagatpratiṣṭhe varade jaya tvaṃ bhuktiḥ samādhiḥ paramā ca muktiḥ svāhā svadhā svastir anādisiddhir gīr buddhir āsīr ajarāmare tvam
विद्यादिरूपेण जगत्त्रये त्वं रक्षां करोष्य् एव मदाज्ञया च त्वयैव सृष्टं भुवनत्रयं स्याद् यतः प्रकृत्यैव तथैव चित्रम्
vidyādirūpeṇa jagattraye tvaṃ rakṣāṃ karoṣy eva madājñayā ca tvayaiva sṛṣṭaṃ bhuvanatrayaṃ syād yataḥ prakṛtyaiva tathaiva citram
इत्य् एवम् उक्ता दयिता हरेण संश्लेषसंलापपरा बभूव श्रान्ता भवस्यार्धतनौ सुलग्ना चिक्षेप च स्वेदजलं कराग्रैः
ity evam uktā dayitā hareṇa saṃśleṣasaṃlāpaparā babhūva śrāntā bhavasyārdhatanau sulagnā cikṣepa ca svedajalaṃ karāgraiḥ
तस्माद् बभूव प्रथमं स धर्मो लक्ष्मीर् अथो दानम् अथो सुवृष्टिः सत्त्वं सुसंपन्नधरं सरांसि धान्यानि पुष्पाणि फलानि चैव
tasmād babhūva prathamaṃ sa dharmo lakṣmīr atho dānam atho suvṛṣṭiḥ sattvaṃ susaṃpannadharaṃ sarāṃsi dhānyāni puṣpāṇi phalāni caiva
सौभाग्यवस्तूनि वपुः सुवेषः शृङ्गारभाजीनि महौषधानि नृत्यानि गीतान्य् अमृतं पुराणं श्रुतिस्मृती नीतिर् अथान्नपाने
saubhāgyavastūni vapuḥ suveṣaḥ śṛṅgārabhājīni mahauṣadhāni nṛtyāni gītāny amṛtaṃ purāṇaṃ śrutismṛtī nītir athānnapāne
शस्त्राणि शास्त्राणि गृहोपयोग्यान्य् अस्त्राणि तीर्थानि च काननानि इष्टानि पूर्तानि च मङ्गलानि यानानि शुभ्राभरणासनानि
śastrāṇi śāstrāṇi gṛhopayogyāny astrāṇi tīrthāni ca kānanāni iṣṭāni pūrtāni ca maṅgalāni yānāni śubhrābharaṇāsanāni
भवाङ्गसंसर्गसुसंप्रहास सुस्वेदसंलापरहःप्रकारैः तथैव जातं सचराचरं च अपापकं देवि ततश् च जातम्
bhavāṅgasaṃsargasusaṃprahāsa susvedasaṃlāparahaḥprakāraiḥ tathaiva jātaṃ sacarācaraṃ ca apāpakaṃ devi tataś ca jātam
सुखं प्रभूतं च शुभं च नित्यं विराजि चैतत् तव देवि भावात् तस्मात् तु मां रक्ष जगज्जनित्रि भीतं भयेभ्यो जगतां प्रधाने
sukhaṃ prabhūtaṃ ca śubhaṃ ca nityaṃ virāji caitat tava devi bhāvāt tasmāt tu māṃ rakṣa jagajjanitri bhītaṃ bhayebhyo jagatāṃ pradhāne
एके तर्कैर् विमुह्यन्ति लीयन्ते तत्र चापरे शिवशक्त्योस् तदाद्वैतं सुन्दरं नौमि विग्रहम् ॥
eke tarkair vimuhyanti līyante tatra cāpare śivaśaktyos tadādvaitaṃ sundaraṃ naumi vigraham //
एवं तु स्तुवतस् तस्य पुरस्ताद् अभवच् छिवः ॥
evaṃ tu stuvatas tasya purastād abhavac chivaḥ //
किम् अभीष्टं वरयसे हरे वद परायणम् ॥
kim abhīṣṭaṃ varayase hare vada parāyaṇam //
बलवान् मे रिपुश् चासीद् दर्शनैश् च शनिर् यथा तेन बद्धस् तलं नीतः परिभूतस् त्व् अनेकधा ॥
balavān me ripuś cāsīd darśanaiś ca śanir yathā tena baddhas talaṃ nītaḥ paribhūtas tv anekadhā //
वाक्सायकैस् तथा विद्धस् तद्वधाय त्व् इयं कृतिः तदर्थं जगताम् ईश येन जेष्ये रिपुं प्रभो ॥
vāksāyakais tathā viddhas tadvadhāya tv iyaṃ kṛtiḥ tadarthaṃ jagatām īśa yena jeṣye ripuṃ prabho //
तद् एव देहि वीर्यं मे यच् चान्यद् रिपुनाशनम् जातः पराभवो यस्मात् तद्विनाशे कृते सति पुनर्जातम् अहं मन्ये वरं कीर्तिर् जयश्रियोः ॥
tad eva dehi vīryaṃ me yac cānyad ripunāśanam jātaḥ parābhavo yasmāt tadvināśe kṛte sati punarjātam ahaṃ manye varaṃ kīrtir jayaśriyoḥ //
स शिवः शक्रम् आहेदं न मयैकेन ते रिपुः वधम् आप्नोति तस्मात् त्वं विष्णुम् अप्य् अव्ययं हरिम् ॥
sa śivaḥ śakram āhedaṃ na mayaikena te ripuḥ vadham āpnoti tasmāt tvaṃ viṣṇum apy avyayaṃ harim //
आराधयस्व पौलोम्या सह देवं जनार्दनम् लोकत्रयैकशरणं नारायणम् अनन्यधीः ॥
ārādhayasva paulomyā saha devaṃ janārdanam lokatrayaikaśaraṇaṃ nārāyaṇam ananyadhīḥ //
ततः प्राप्स्यसि तस्माच् च मत्तश् चापि प्रियं हरे पुनश् चोवाच भगवान् आदिकर्ता महेश्वरः ॥
tataḥ prāpsyasi tasmāc ca mattaś cāpi priyaṃ hare punaś covāca bhagavān ādikartā maheśvaraḥ //
मन्त्राभ्यासस् तपो वापि योगाभ्यसनम् एव च संगमे यत्र कुत्रापि सिद्धिदं मुनयो विदुः ॥
mantrābhyāsas tapo vāpi yogābhyasanam eva ca saṃgame yatra kutrāpi siddhidaṃ munayo viduḥ //
किं पुनः संगमे विप्र गौतमीसिन्धुफेनयोः गिरीणां गह्वरे यद् वा सरिताम् अथ संगमे ॥
kiṃ punaḥ saṃgame vipra gautamīsindhuphenayoḥ girīṇāṃ gahvare yad vā saritām atha saṃgame //
विप्रो धियैव भवति मुकुन्दाङ्घ्रिनिविष्टया गङ्गाया दक्षिणे तीर आपस्तम्बो मुनीश्वरः ॥
vipro dhiyaiva bhavati mukundāṅghriniviṣṭayā gaṅgāyā dakṣiṇe tīra āpastambo munīśvaraḥ //
आस्ते तस्याप्य् अहं तोषम् अगमं बलसूदन तेन त्वं भार्यया चैव तोषयस्व गदाधरम् ॥
āste tasyāpy ahaṃ toṣam agamaṃ balasūdana tena tvaṃ bhāryayā caiva toṣayasva gadādharam //
आपस्तम्बेन सहितो गङ्गाया दक्षिणे तटे तुष्टाव देवं प्रयतः स्नात्वा पुण्ये ऽथ संगमे ॥
āpastambena sahito gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe tuṣṭāva devaṃ prayataḥ snātvā puṇye 'tha saṃgame //
फेनायाश् चैव गङ्गायास् तत्र देवं जनार्दनम् वैदिकैर् विविधैर् मन्त्रैस् तपसातोषयत् तदा ॥
phenāyāś caiva gaṅgāyās tatra devaṃ janārdanam vaidikair vividhair mantrais tapasātoṣayat tadā //
ततस् तुष्टो ऽभवद् विष्णुः किं देयं चेत्य् अभाषत देहि मे शत्रुहन्तारम् इत्य् आह भगवान् हरिः ॥
tatas tuṣṭo 'bhavad viṣṇuḥ kiṃ deyaṃ cety abhāṣata dehi me śatruhantāram ity āha bhagavān hariḥ //
दत्तम् इत्य् एव जानीहि तम् उवाच जनार्दनः तत्राभवच् छिवस्यैव गङ्गाविष्ण्वोः प्रसादतः ॥
dattam ity eva jānīhi tam uvāca janārdanaḥ tatrābhavac chivasyaiva gaṅgāviṣṇvoḥ prasādataḥ //
अम्भसा पुरुषो जातः शिवविष्णुस्वरूपधृक् चक्रपाणिः शूलधरः स गत्वा तु रसातलम् ॥
ambhasā puruṣo jātaḥ śivaviṣṇusvarūpadhṛk cakrapāṇiḥ śūladharaḥ sa gatvā tu rasātalam //
निजघान तदा दैत्यम् इन्द्रशत्रुं महाशनिम् सखाभवत् स चेन्द्रस्य अब्जकः स वृषाकपिः ॥
nijaghāna tadā daityam indraśatruṃ mahāśanim sakhābhavat sa cendrasya abjakaḥ sa vṛṣākapiḥ //
दिविस्थो ऽपि सदा चेन्द्रस् तम् अन्वेति वृषाकपिम् कुपिता प्रणयेनाभूद् अन्यासक्तं विलोक्य तम् शचीं तां सान्त्वयन्न् आह शतमन्युर् हसन्न् इदम् ॥
divistho 'pi sadā cendras tam anveti vṛṣākapim kupitā praṇayenābhūd anyāsaktaṃ vilokya tam śacīṃ tāṃ sāntvayann āha śatamanyur hasann idam //
नाहम् इन्द्राणि शरणम् ऋते सख्युर् वृषाकपेः वारि वापि हविर् यस्य अग्नेः प्रियकरं सदा ॥
nāham indrāṇi śaraṇam ṛte sakhyur vṛṣākapeḥ vāri vāpi havir yasya agneḥ priyakaraṃ sadā //
नाहम् अन्यत्र गन्तास्मि प्रिये चाङ्गेन ते शपे तस्मान् नार्हसि मां वक्तुं शङ्कयान्यत्र भामिनि ॥
nāham anyatra gantāsmi priye cāṅgena te śape tasmān nārhasi māṃ vaktuṃ śaṅkayānyatra bhāmini //
पतिव्रता प्रिया मे त्वं धर्मे मन्त्रे सहायिनी सापत्या च कुलीना च त्वत्तो ऽन्या का प्रिया मम ॥
pativratā priyā me tvaṃ dharme mantre sahāyinī sāpatyā ca kulīnā ca tvatto 'nyā kā priyā mama //
तस्मात् तवोपदेशेन गङ्गां प्राप्य महानदीम् प्रसादाद् देवदेवस्य विष्णोर् वै चक्रपाणिनः ॥
tasmāt tavopadeśena gaṅgāṃ prāpya mahānadīm prasādād devadevasya viṣṇor vai cakrapāṇinaḥ //
तथा शिवस्य देवस्य प्रसादाच् च वृषाकपेः जलोद्भवाच् च मे मित्राद् अब्जकाल् लोकविश्रुतात् ॥
tathā śivasya devasya prasādāc ca vṛṣākapeḥ jalodbhavāc ca me mitrād abjakāl lokaviśrutāt //
उत्तीर्णदुःखः सुभगे इत इन्द्रो ऽहम् अच्युतः किं न साध्यं यत्र भार्या भर्तृचित्तानुगामिनी ॥
uttīrṇaduḥkhaḥ subhage ita indro 'ham acyutaḥ kiṃ na sādhyaṃ yatra bhāryā bhartṛcittānugāminī //
दुष्करा तत्र नो मुक्तिः किंत्व् अर्थादित्रयं शुभे जायैव परमं मित्रं लोकद्वयहितैषिणी ॥
duṣkarā tatra no muktiḥ kiṃtv arthāditrayaṃ śubhe jāyaiva paramaṃ mitraṃ lokadvayahitaiṣiṇī //
सा चेत् कुलीना प्रियभाषिणी च पतिव्रता रूपवती गुणाढ्या संपत्सु चापत्सु समानरूपा तया ह्य् असाध्यं किम् इह त्रिलोक्याम्
sā cet kulīnā priyabhāṣiṇī ca pativratā rūpavatī guṇāḍhyā saṃpatsu cāpatsu samānarūpā tayā hy asādhyaṃ kim iha trilokyām
तस्मात् तव धिया कान्ते ममेदं शुभम् आगतम् इतस् तवोदितं चैव कर्तव्यं नान्यद् अस्ति मे ॥
tasmāt tava dhiyā kānte mamedaṃ śubham āgatam itas tavoditaṃ caiva kartavyaṃ nānyad asti me //
परलोके च धर्मे च सत्पुत्रसदृशं न च आर्तस्य पुरुषस्येह भार्यावद् भेषजं नहि ॥
paraloke ca dharme ca satputrasadṛśaṃ na ca ārtasya puruṣasyeha bhāryāvad bheṣajaṃ nahi //
निःश्रेयसपदप्राप्त्यै तथा पापस्य मुक्तये गङ्गया सदृशं नास्ति शृणु चान्यद् वरानने ॥
niḥśreyasapadaprāptyai tathā pāpasya muktaye gaṅgayā sadṛśaṃ nāsti śṛṇu cānyad varānane //
धर्मार्थकाममोक्षाणां प्राप्तये पापमुक्तये शिवविष्ण्वोर् अनन्यत्वज्ञानान् नास्त्य् अत्र मुक्तये ॥
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ prāptaye pāpamuktaye śivaviṣṇvor ananyatvajñānān nāsty atra muktaye //
तस्मात् तव धिया साध्वि सर्वम् एतन् मनोगतम् अवाप्तं च शिवाद् विष्णोर् गङ्गायाश् च प्रसादतः ॥
tasmāt tava dhiyā sādhvi sarvam etan manogatam avāptaṃ ca śivād viṣṇor gaṅgāyāś ca prasādataḥ //
इन्द्रत्वं मे स्थिरं चेतो मन्ये मित्रबलात् पुनः वृषाकपिर् मम सखा यो जातस् त्व् अप्सु भामिनि ॥
indratvaṃ me sthiraṃ ceto manye mitrabalāt punaḥ vṛṣākapir mama sakhā yo jātas tv apsu bhāmini //
त्वं च प्रियसखी नित्यं नान्यत् प्रियतरं मम तीर्थानां गौतमी गङ्गा देवानां हरिशंकरौ ॥
tvaṃ ca priyasakhī nityaṃ nānyat priyataraṃ mama tīrthānāṃ gautamī gaṅgā devānāṃ hariśaṃkarau //
तस्माद् एभ्यः प्रसादेन सर्वं चेप्सितम् आप्तवान् मम प्रीतिकरं चेदं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् ॥
tasmād ebhyaḥ prasādena sarvaṃ cepsitam āptavān mama prītikaraṃ cedaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam //
तस्माद् एतद् धि याचिष्ये देवान् सर्वान् अनुक्रमात् अनुमन्यन्तु ऋषयो गङ्गा च हरिशंकरौ ॥
tasmād etad dhi yāciṣye devān sarvān anukramāt anumanyantu ṛṣayo gaṅgā ca hariśaṃkarau //
इन्द्रेश्वरे चाब्जके च उभयोस् तीरयोः सुराः एकत्र शंकरो देवो ह्य् अपरत्र जनार्दनः ॥
indreśvare cābjake ca ubhayos tīrayoḥ surāḥ ekatra śaṃkaro devo hy aparatra janārdanaḥ //
पावयन् दण्डकारण्यं साक्षाद् विष्णुस् त्रिविक्रमः अन्तरे यानि तीर्थानि सर्वपुण्यप्रदानि च ॥
pāvayan daṇḍakāraṇyaṃ sākṣād viṣṇus trivikramaḥ antare yāni tīrthāni sarvapuṇyapradāni ca //
अत्र तु स्नानमात्रेण सर्वे ते मुक्तिम् आप्नुयुः पापिष्ठाः पापतो मुक्तिम् आप्नुयुर् ये च धर्मिणः ॥
atra tu snānamātreṇa sarve te muktim āpnuyuḥ pāpiṣṭhāḥ pāpato muktim āpnuyur ye ca dharmiṇaḥ //
तेषां तु परमा मुक्तिः पितृभिः पञ्चपञ्चभिः अत्र किंचिच् च ये दद्युर् अर्थिभ्यस् तिलमात्रकम् ॥
teṣāṃ tu paramā muktiḥ pitṛbhiḥ pañcapañcabhiḥ atra kiṃcic ca ye dadyur arthibhyas tilamātrakam //
दातृभ्यो ह्य् अक्षयं तत् स्यात् कामदं मोक्षदं तथा धन्यं यशस्यम् आयुष्यम् आरोग्यं पुण्यवर्धनम् ॥
dātṛbhyo hy akṣayaṃ tat syāt kāmadaṃ mokṣadaṃ tathā dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyam ārogyaṃ puṇyavardhanam //
आख्यानं विष्णुशंभ्वोश् च ज्ञात्वा स्नानाच् च मुक्तिदम् अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं ये शृण्वन्ति पठन्ति च ॥
ākhyānaṃ viṣṇuśaṃbhvoś ca jñātvā snānāc ca muktidam asya tīrthasya māhātmyaṃ ye śṛṇvanti paṭhanti ca //
पुण्यभाजो भवेयुस् ते तेभ्यो ऽत्रैव स्मृतिर् भवेत् शिवविष्ण्वोर् अशेषाघसंघविच्छेदकारिणी यां प्रार्थयन्ति मुनयो विजितेन्द्रियमानसाः ॥
puṇyabhājo bhaveyus te tebhyo 'traiva smṛtir bhavet śivaviṣṇvor aśeṣāghasaṃghavicchedakāriṇī yāṃ prārthayanti munayo vijitendriyamānasāḥ //
भविष्यत्य् एवम् एवेति तं देवा ऋषयो ऽब्रुवन् गौतम्या उत्तरे पारे तीर्थानां मोक्षदायिनाम् ॥
bhaviṣyaty evam eveti taṃ devā ṛṣayo 'bruvan gautamyā uttare pāre tīrthānāṃ mokṣadāyinām //
देवर्षिसिद्धसेव्यानां सहस्राण्य् अथ सप्त वै तथैव दक्षिणे तीरे तीर्थान्य् एकादशैव तु ॥
devarṣisiddhasevyānāṃ sahasrāṇy atha sapta vai tathaiva dakṣiṇe tīre tīrthāny ekādaśaiva tu //
अब्जकं हृदयं प्रोक्तं गोदावर्या मुनीश्वरैः विश्रामस्थानम् ईशस्य विष्णोर् ब्रह्मण एव च ॥
abjakaṃ hṛdayaṃ proktaṃ godāvaryā munīśvaraiḥ viśrāmasthānam īśasya viṣṇor brahmaṇa eva ca //