व्यासतीर्थम् इति ख्यातं प्राचेतसम् अतः परम् नातः परतरं किंचित् पावनं सर्वसिद्धिदम् ॥
vyāsatīrtham iti khyātaṃ prācetasam ataḥ param nātaḥ parataraṃ kiṃcit pāvanaṃ sarvasiddhidam //
दश मे मानसाः पुत्राः स्रष्टारो जगताम् अपि अन्तं जिज्ञासवस् ते वै पृथिव्या जग्मुर् ओजसा ॥
daśa me mānasāḥ putrāḥ sraṣṭāro jagatām api antaṃ jijñāsavas te vai pṛthivyā jagmur ojasā //
पुनः सृष्टाः पुनस् ते ऽपि यातास् तान् समवेक्षितुम् नैव ते ऽपि समायाता ये गतास् ते गता गताः ॥
punaḥ sṛṣṭāḥ punas te 'pi yātās tān samavekṣitum naiva te 'pi samāyātā ye gatās te gatā gatāḥ //
तदोत्पन्ना महाप्राज्ञा दिव्या आङ्गिरसो मुने वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञाः सर्वशास्त्रविशारदाः ॥
tadotpannā mahāprājñā divyā āṅgiraso mune vedavedāṅgatattvajñāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ //
ते ऽनुज्ञाता अङ्गिरसा गुरुं नत्वा तपोधनाः तपसे निश्चिताः सर्वे नैव पृष्ट्वा तु मातरम् ॥
te 'nujñātā aṅgirasā guruṃ natvā tapodhanāḥ tapase niścitāḥ sarve naiva pṛṣṭvā tu mātaram //
सर्वेभ्यो ह्य् अधिका माता गुरुभ्यो गौरवेण हि तदा नारद कोपेन सा शशाप तदात्मजान् ॥
sarvebhyo hy adhikā mātā gurubhyo gauraveṇa hi tadā nārada kopena sā śaśāpa tadātmajān //
माम् अनादृत्य ये पुत्राः प्रवृत्ताश् चरितुं तपः सर्वैर् अपि प्रकारैस् तन् न तेषां सिद्धिम् एष्यति ॥
mām anādṛtya ye putrāḥ pravṛttāś carituṃ tapaḥ sarvair api prakārais tan na teṣāṃ siddhim eṣyati //
नानादेशांश् च चिन्वानास् तपःसिद्धिं न यान्ति च विघ्नम् अन्वेति तान् सर्वान् इतश् चेतश् च धावतः ॥
nānādeśāṃś ca cinvānās tapaḥsiddhiṃ na yānti ca vighnam anveti tān sarvān itaś cetaś ca dhāvataḥ //
क्वापि तद् राक्षसैर् विघ्नं क्वापि तन् मानुषैर् अभूत् प्रमदाभिः क्वचिच् चापि क्वापि तद्देहदोषतः ॥
kvāpi tad rākṣasair vighnaṃ kvāpi tan mānuṣair abhūt pramadābhiḥ kvacic cāpi kvāpi taddehadoṣataḥ //
एवं तु भ्रममाणास् ते ययुः सर्वे तपोनिधिम् अगस्त्यं तपतां श्रेष्ठं कुम्भयोनिं जगद्गुरुम् ॥
evaṃ tu bhramamāṇās te yayuḥ sarve taponidhim agastyaṃ tapatāṃ śreṣṭhaṃ kumbhayoniṃ jagadgurum //
नमस्कृत्वा ह्य् आङ्गिरसा ह्य् अग्निवंशसमुद्भवाः दक्षिणाशापतिं शान्तं विनीताः प्रष्टुम् उद्यताः ॥
namaskṛtvā hy āṅgirasā hy agnivaṃśasamudbhavāḥ dakṣiṇāśāpatiṃ śāntaṃ vinītāḥ praṣṭum udyatāḥ //
भगवन् केन दोषेण तपो ऽस्माकं न सिध्यति नानाविधैर् अप्य् उपायैः कुर्वतां च पुनः पुनः ॥
bhagavan kena doṣeṇa tapo 'smākaṃ na sidhyati nānāvidhair apy upāyaiḥ kurvatāṃ ca punaḥ punaḥ //
किं कुर्मः कः प्रकारो ऽत्र तपस्य् एव भवाम किम् उपायं ब्रूहि विप्रेन्द्र ज्येष्ठो ऽसि तपसा ध्रुवम् ॥
kiṃ kurmaḥ kaḥ prakāro 'tra tapasy eva bhavāma kim upāyaṃ brūhi viprendra jyeṣṭho 'si tapasā dhruvam //
ज्ञातासि ज्ञानिनां ब्रह्मन् वक्तासि वदतां वरः शान्तो ऽसि यमिनां नित्यं दयावान् प्रियकृत् तथा ॥
jñātāsi jñānināṃ brahman vaktāsi vadatāṃ varaḥ śānto 'si yamināṃ nityaṃ dayāvān priyakṛt tathā //
अक्रोधनश् च न द्वेष्टा तस्माद् ब्रूहि विवक्षितम् साहंकारा दयाहीना गुरुसेवाविवर्जिताः असत्यवादिनः क्रूरा न ते तत्त्वं विजानते ॥
akrodhanaś ca na dveṣṭā tasmād brūhi vivakṣitam sāhaṃkārā dayāhīnā gurusevāvivarjitāḥ asatyavādinaḥ krūrā na te tattvaṃ vijānate //
अगस्त्यः प्राह तान् सर्वान् क्षणं ध्यात्वा शनैः शनैः ॥
agastyaḥ prāha tān sarvān kṣaṇaṃ dhyātvā śanaiḥ śanaiḥ //
शान्तात्मानो भवन्तो वै स्रष्टारो ब्रह्मणा कृताः न पर्याप्तं तपश् चाभूत् स्मरध्वं स्मयकारणम् ॥
śāntātmāno bhavanto vai sraṣṭāro brahmaṇā kṛtāḥ na paryāptaṃ tapaś cābhūt smaradhvaṃ smayakāraṇam //
ब्रह्मणा निर्मिताः पूर्वं ये गताः सुखम् एधते ये गताः पुनर् अन्वेष्टुं ते च त्व् आङ्गिरसो ऽभवन् ॥
brahmaṇā nirmitāḥ pūrvaṃ ye gatāḥ sukham edhate ye gatāḥ punar anveṣṭuṃ te ca tv āṅgiraso 'bhavan //
ते यूयं च पुनः काले याता याताः शनैः शनैः प्रजापतेर् अप्य् अधिका भवितारो न संशयः ॥
te yūyaṃ ca punaḥ kāle yātā yātāḥ śanaiḥ śanaiḥ prajāpater apy adhikā bhavitāro na saṃśayaḥ //
इतो यान्तु तपस् तप्तुं गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम् नोपायो ऽन्यो ऽस्ति संसारे विना गङ्गां शिवप्रियाम् ॥
ito yāntu tapas taptuṃ gaṅgāṃ trailokyapāvanīm nopāyo 'nyo 'sti saṃsāre vinā gaṅgāṃ śivapriyām //
तत्राश्रमे पुण्यदेशे ज्ञानदं पूजयिष्यथ स च्छेदयिष्यत्य् अखिलं संशयं वो महामतिः न सिद्धिः क्वापि केषांचिद् विना सद्गुरुणा यतः ॥
tatrāśrame puṇyadeśe jñānadaṃ pūjayiṣyatha sa cchedayiṣyaty akhilaṃ saṃśayaṃ vo mahāmatiḥ na siddhiḥ kvāpi keṣāṃcid vinā sadguruṇā yataḥ //
ते तम् ऊचुर् मुनिवरं ज्ञानदः को ऽभिधीयते ब्रह्मा विष्णुर् महेशो वा आदित्यो वापि चन्द्रमाः ॥
te tam ūcur munivaraṃ jñānadaḥ ko 'bhidhīyate brahmā viṣṇur maheśo vā ādityo vāpi candramāḥ //
अग्निश् च वरुणः कः स्याज् ज्ञानदो मुनिसत्तम अगस्त्यः पुनर् अप्य् आह ज्ञानदः श्रूयताम् अयम् ॥
agniś ca varuṇaḥ kaḥ syāj jñānado munisattama agastyaḥ punar apy āha jñānadaḥ śrūyatām ayam //
या आपः सो ऽग्निर् इत्य् उक्तो यो ऽग्निः सूर्यः स उच्यते यश् च सूर्यः स वै विष्णुर् यश् च विष्णुः स भास्करः ॥
yā āpaḥ so 'gnir ity ukto yo 'gniḥ sūryaḥ sa ucyate yaś ca sūryaḥ sa vai viṣṇur yaś ca viṣṇuḥ sa bhāskaraḥ //
यश् च ब्रह्मा स वै रुद्रो यो रुद्रः सर्वम् एव तत् यस्य सर्वं तु तज् ज्ञानं ज्ञानदः सो ऽत्र कीर्त्यते ॥
yaś ca brahmā sa vai rudro yo rudraḥ sarvam eva tat yasya sarvaṃ tu taj jñānaṃ jñānadaḥ so 'tra kīrtyate //
देशिकप्रेरकव्याख्याकृदुपाध्यायदेहदाः गुरवः सन्ति बहवस् तेषां ज्ञानप्रदो महान् ॥
deśikaprerakavyākhyākṛdupādhyāyadehadāḥ guravaḥ santi bahavas teṣāṃ jñānaprado mahān //
तद् एव ज्ञानम् अत्रोक्तं येन भेदो विहन्यते एक एवाद्वयः शंभुर् इन्द्रमित्राग्निनामभिः वदन्ति बहुधा विप्रा भ्रान्तोपकृतिहेतवे ॥
tad eva jñānam atroktaṃ yena bhedo vihanyate eka evādvayaḥ śaṃbhur indramitrāgnināmabhiḥ vadanti bahudhā viprā bhrāntopakṛtihetave //
एतच् छ्रुत्वा मुनेर् वाक्यं गाथा गायन्त एव ते जग्मुः पञ्चोत्तरां गङ्गां पञ्च जग्मुश् च दक्षिणाम् ॥
etac chrutvā muner vākyaṃ gāthā gāyanta eva te jagmuḥ pañcottarāṃ gaṅgāṃ pañca jagmuś ca dakṣiṇām //
अगस्त्येनोदितान् देवान् पूजयन्तो यथाविधि आसनेषु विशेषेण ह्य् आसीनास् तत्त्वचिन्तकाः ॥
agastyenoditān devān pūjayanto yathāvidhi āsaneṣu viśeṣeṇa hy āsīnās tattvacintakāḥ //
तेषां सर्वे सुरगणाः प्रीतिमन्तो ऽभवन् मुने स्रष्टृत्वं तु युगादौ यत् कल्पितं विश्वयोनिना ॥
teṣāṃ sarve suragaṇāḥ prītimanto 'bhavan mune sraṣṭṛtvaṃ tu yugādau yat kalpitaṃ viśvayoninā //
अधर्माणां निवृत्त्यर्थं वेदानां स्थापनाय च लोकानाम् उपकारार्थं धर्मकामार्थसिद्धये ॥
adharmāṇāṃ nivṛttyarthaṃ vedānāṃ sthāpanāya ca lokānām upakārārthaṃ dharmakāmārthasiddhaye //
पुराणस्मृतिवेदार्थधर्मशास्त्रार्थनिश्चये स्रष्टृत्वं जगताम् इष्टं तादृग्रूपा भविष्यथ ॥
purāṇasmṛtivedārthadharmaśāstrārthaniścaye sraṣṭṛtvaṃ jagatām iṣṭaṃ tādṛgrūpā bhaviṣyatha //
प्रजापतित्वं तेषां वै भविष्यति शनैः क्रमात् यदा ह्य् अधर्मो भविता वेदानां च पराभवः ॥
prajāpatitvaṃ teṣāṃ vai bhaviṣyati śanaiḥ kramāt yadā hy adharmo bhavitā vedānāṃ ca parābhavaḥ //
वेदानां व्यसनं तेभ्यो भाविव्यासास् ततस् तु ते यदा यदा तु धर्मस्य ग्लानिर् वेदस्य दृश्यते ॥
vedānāṃ vyasanaṃ tebhyo bhāvivyāsās tatas tu te yadā yadā tu dharmasya glānir vedasya dṛśyate //
तदा तदा तु ते व्यासा भविष्यन्त्य् उपकारिणः तेषां यत् तपसः स्थानं गङ्गायास् तीरम् उत्तमम् ॥
tadā tadā tu te vyāsā bhaviṣyanty upakāriṇaḥ teṣāṃ yat tapasaḥ sthānaṃ gaṅgāyās tīram uttamam //
तत्र तत्र शिवो विष्णुर् अहम् आदित्य एव च अग्निर् आपः सर्वम् इति तत्र संनिहितं सदा ॥
tatra tatra śivo viṣṇur aham āditya eva ca agnir āpaḥ sarvam iti tatra saṃnihitaṃ sadā //
नैतेभ्यः पावनं किंचिन् नैतेभ्यस् त्व् अधिकं क्वचित् तत्तदाकारतां प्राप्तं परं ब्रह्मैव केवलम् ॥
naitebhyaḥ pāvanaṃ kiṃcin naitebhyas tv adhikaṃ kvacit tattadākāratāṃ prāptaṃ paraṃ brahmaiva kevalam //
सर्वात्मकः शिवो व्यापी सर्वभावस्वरूपधृक् विशेषतस् तत्र तीर्थे सर्वप्राण्यनुकम्पया ॥
sarvātmakaḥ śivo vyāpī sarvabhāvasvarūpadhṛk viśeṣatas tatra tīrthe sarvaprāṇyanukampayā //
सर्वैर् देवैर् अनुवृतस् तदनुग्रहकारकः धर्मव्यासास् तु ते ज्ञेया वेदव्यासास् तथैव च ॥
sarvair devair anuvṛtas tadanugrahakārakaḥ dharmavyāsās tu te jñeyā vedavyāsās tathaiva ca //
तेषां तीर्थं तेन नाम्ना व्यपदिष्टं जगत्त्रये पापपङ्कक्षालनाम्भो मोहध्वान्तमदापहम् सर्वसिद्धिप्रदं पुंसां व्यासतीर्थम् अनुत्तमम् ॥
teṣāṃ tīrthaṃ tena nāmnā vyapadiṣṭaṃ jagattraye pāpapaṅkakṣālanāmbho mohadhvāntamadāpaham sarvasiddhipradaṃ puṃsāṃ vyāsatīrtham anuttamam //