भानुतीर्थम् इति ख्यातं त्वाष्ट्रं माहेश्वरं तथा ऐन्द्रं याम्यं तथाग्नेयं सर्वपापप्रणाशनम् ॥
bhānutīrtham iti khyātaṃ tvāṣṭraṃ māheśvaraṃ tathā aindraṃ yāmyaṃ tathāgneyaṃ sarvapāpapraṇāśanam //
अभिष्टुत इति ख्यातो राजासीत् प्रियदर्शनः हयमेधेन पुण्येन यष्टुम् आरब्धवान् सुरान् ॥
abhiṣṭuta iti khyāto rājāsīt priyadarśanaḥ hayamedhena puṇyena yaṣṭum ārabdhavān surān //
तत्रर्त्विजः षोडश स्युर् वसिष्ठात्रिपुरोगमाः क्षत्रिये यजमाने तु यज्ञभूमिः कथं भवेत् ॥
tatrartvijaḥ ṣoḍaśa syur vasiṣṭhātripurogamāḥ kṣatriye yajamāne tu yajñabhūmiḥ kathaṃ bhavet //
ब्राह्मणे दीक्षिते राजा भुवं दास्यति यज्ञियाम् भूपतौ दीक्षिते दाता को भवेत् को नु याचते ॥
brāhmaṇe dīkṣite rājā bhuvaṃ dāsyati yajñiyām bhūpatau dīkṣite dātā ko bhavet ko nu yācate //
याच्ञेयम् अखिलाशर्मजननी पापरूपिणी केनाप्य् अतो न कार्यैव क्षत्रियेण विशेषतः ॥
yācñeyam akhilāśarmajananī pāparūpiṇī kenāpy ato na kāryaiva kṣatriyeṇa viśeṣataḥ //
एवं मीमांसमानेषु ब्राह्मणेषु परस्परम् तत्र प्राह महाप्राज्ञो वसिष्ठो धर्मवित्तमः ॥
evaṃ mīmāṃsamāneṣu brāhmaṇeṣu parasparam tatra prāha mahāprājño vasiṣṭho dharmavittamaḥ //
राज्ञि दीक्षायमाणे तु सूर्यो याच्यो भुवं प्रति देहि मे देव सवितर् यजनं देवतोचितम् ॥
rājñi dīkṣāyamāṇe tu sūryo yācyo bhuvaṃ prati dehi me deva savitar yajanaṃ devatocitam //
दैवं क्षत्रम् असि ब्रह्मन् भूतनाथ नमो ऽस्तु ते याचितः सविता राज्ञा देवानां यजनं शुभम् ॥
daivaṃ kṣatram asi brahman bhūtanātha namo 'stu te yācitaḥ savitā rājñā devānāṃ yajanaṃ śubham //
ददात्य् एव ततो राजन् प्रार्थयेशं दिवाकरम् ॥
dadāty eva tato rājan prārthayeśaṃ divākaram //
तथेत्य् उक्त्वाभिष्टुतो ऽपि देवदेवं दिवाकरम् श्रद्धया प्रार्थयाम् आस हरीशाजात्मकं रविम् ॥
tathety uktvābhiṣṭuto 'pi devadevaṃ divākaram śraddhayā prārthayām āsa harīśājātmakaṃ ravim //
देवानां यजनं देहि सवितस् ते नमो ऽस्तु ते ॥
devānāṃ yajanaṃ dehi savitas te namo 'stu te //
क्षत्रं दैवं यतः सूर्यो दत्ता भूर् भूपतेस् ततः सविता देवदेवेशो ददामीत्य् अभ्यभाषत ॥
kṣatraṃ daivaṃ yataḥ sūryo dattā bhūr bhūpates tataḥ savitā devadeveśo dadāmīty abhyabhāṣata //
एवं करोति यो यज्ञं तस्य रिष्टिर् न काचन तथा वाजिमखे सत्त्रे ब्राह्मणैर् वेदपारगैः ॥
evaṃ karoti yo yajñaṃ tasya riṣṭir na kācana tathā vājimakhe sattre brāhmaṇair vedapāragaiḥ //
प्रारब्धे ऽभिष्टुता राज्ञा यत्रागाद् भूपतिं रविः देवानां यजनं दातुं भानुतीर्थं तद् उच्यते ॥
prārabdhe 'bhiṣṭutā rājñā yatrāgād bhūpatiṃ raviḥ devānāṃ yajanaṃ dātuṃ bhānutīrthaṃ tad ucyate //
तं देवक्रतुम् उत्कृष्टं हयमेधं सुरैर् युतम् दैत्याश् च दनुजाश् चैव तथान्ये यज्ञघातकाः ॥
taṃ devakratum utkṛṣṭaṃ hayamedhaṃ surair yutam daityāś ca danujāś caiva tathānye yajñaghātakāḥ //
ब्रह्मवेषधराः सर्वे गायन्तः सामगा इव ते ऽपि तत्र महाप्राज्ञाः प्राविशन्न् अनिवारिताः ॥
brahmaveṣadharāḥ sarve gāyantaḥ sāmagā iva te 'pi tatra mahāprājñāḥ prāviśann anivāritāḥ //
चमसानि च पात्राणि सोमं चषालम् एव च सोमपानं हविस् त्यागम् ऋत्विजो भूपतिं तथा ॥
camasāni ca pātrāṇi somaṃ caṣālam eva ca somapānaṃ havis tyāgam ṛtvijo bhūpatiṃ tathā //
निन्दन्ति निक्षिपन्त्य् अन्ये हसन्त्य् अन्ये तथासुराः तेषां चेष्टां न जानन्ति विश्वरूपं विना मुने ॥
nindanti nikṣipanty anye hasanty anye tathāsurāḥ teṣāṃ ceṣṭāṃ na jānanti viśvarūpaṃ vinā mune //
विश्वरूपो ऽपि पितरं प्राह दैत्या इमे इति तत् पुत्रवचनं श्रुत्वा त्वष्टा प्राह सुरान् इदम् ॥
viśvarūpo 'pi pitaraṃ prāha daityā ime iti tat putravacanaṃ śrutvā tvaṣṭā prāha surān idam //
गृहीत्वा वारिदर्भांश् च प्रोक्षयध्वं समन्ततः ये निन्दन्ति मखं पुण्यं चमसं सोमम् एव च ॥
gṛhītvā vāridarbhāṃś ca prokṣayadhvaṃ samantataḥ ye nindanti makhaṃ puṇyaṃ camasaṃ somam eva ca //
मया त्व् अपहताः सर्व इत्य् उक्त्वा परिषिञ्चत ॥
mayā tv apahatāḥ sarva ity uktvā pariṣiñcata //
तथा चक्रुः सुरगणास् त्वष्टा चापि तथाकरोत् भस्मीभूतास् ततः सर्वे कांदिशीकास् ततो ऽभवन् ॥
tathā cakruḥ suragaṇās tvaṣṭā cāpi tathākarot bhasmībhūtās tataḥ sarve kāṃdiśīkās tato 'bhavan //
हता मया महापापा इत्य् उक्त्वा वार्य् अवाक्षिपत् ततः क्षीणायुषो दैत्याः प्रातिष्ठन् कुपितास् ततः ॥
hatā mayā mahāpāpā ity uktvā vāry avākṣipat tataḥ kṣīṇāyuṣo daityāḥ prātiṣṭhan kupitās tataḥ //
यत्रैतत् प्राक्षिपद् वारि त्वष्टा लोकप्रजापतिः त्वाष्ट्रं तीर्थं तद् आख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् ॥
yatraitat prākṣipad vāri tvaṣṭā lokaprajāpatiḥ tvāṣṭraṃ tīrthaṃ tad ākhyātaṃ sarvapāpapraṇāśanam //
त्वष्टुर् वाक्याच् च्युतान् दैत्यान् निजघान यमस् तदा कालदण्डेन चक्रेण कालपाशेन मन्युना ॥
tvaṣṭur vākyāc cyutān daityān nijaghāna yamas tadā kāladaṇḍena cakreṇa kālapāśena manyunā //
यत्र ते निहता दैत्यास् तत् तीर्थं याम्यम् उच्यते यत्राभवत् क्रतुः पूर्णो हुत्वाग्नौ चामृतं बहु ॥
yatra te nihatā daityās tat tīrthaṃ yāmyam ucyate yatrābhavat kratuḥ pūrṇo hutvāgnau cāmṛtaṃ bahu //
धाराभिः शरमानाभिर् अखण्डाभिर् महाध्वरे यत्राभवद् धव्यवाहस् तृप्तस् तस्य ह्य् अभिष्टुतः ॥
dhārābhiḥ śaramānābhir akhaṇḍābhir mahādhvare yatrābhavad dhavyavāhas tṛptas tasya hy abhiṣṭutaḥ //
अग्नितीर्थं तद् आख्यातम् अश्वमेधफलप्रदम् इन्द्रो मरुद्भिर् नृपतिं प्राहेदं वचनं शुभम् ॥
agnitīrthaṃ tad ākhyātam aśvamedhaphalapradam indro marudbhir nṛpatiṃ prāhedaṃ vacanaṃ śubham //
त्वं संराड् भविता राजन्न् उभयोर् अपि लोकयोः सखा मम प्रियो नित्यं भविता नात्र संशयः ॥
tvaṃ saṃrāḍ bhavitā rājann ubhayor api lokayoḥ sakhā mama priyo nityaṃ bhavitā nātra saṃśayaḥ //
स कृतार्थो मर्त्यलोक इन्द्रतीर्थे च तर्पणम् कुर्यात् पितॄणां प्रीत्यर्थं यमतीर्थे विशेषतः ॥
sa kṛtārtho martyaloka indratīrthe ca tarpaṇam kuryāt pitṝṇāṃ prītyarthaṃ yamatīrthe viśeṣataḥ //
माहेश्वरं तु तत् तीर्थं पूजितो ऽभिष्टुतः शिवः भक्तियुक्तेन विप्रैश् च सर्वकर्मविशारदैः ॥
māheśvaraṃ tu tat tīrthaṃ pūjito 'bhiṣṭutaḥ śivaḥ bhaktiyuktena vipraiś ca sarvakarmaviśāradaiḥ //
वैदिकैर् लौकिकैश् चैव मन्त्रैः पूज्यं महेश्वरम् नृत्यैर् गीतैस् तथा वाद्यैर् अमृतैः पञ्चसंभवैः ॥
vaidikair laukikaiś caiva mantraiḥ pūjyaṃ maheśvaram nṛtyair gītais tathā vādyair amṛtaiḥ pañcasaṃbhavaiḥ //
उपचारैश् च बहुभिर् दण्डपातप्रदक्षिणैः धूपैर् दीपैश् च नैवेद्यैः पुष्पैर् गन्धैः सुगन्धिभिः ॥
upacāraiś ca bahubhir daṇḍapātapradakṣiṇaiḥ dhūpair dīpaiś ca naivedyaiḥ puṣpair gandhaiḥ sugandhibhiḥ //
पूजयाम् आस देवेशं विष्णुं शंभुं धियैकया ततः प्रसन्नौ देवेशौ वरान् ददतुर् ओजसा ॥
pūjayām āsa deveśaṃ viṣṇuṃ śaṃbhuṃ dhiyaikayā tataḥ prasannau deveśau varān dadatur ojasā //
अभिष्टुते नरेन्द्राय भुक्तिमुक्ती उभे अपि माहात्म्यम् अस्य तीर्थस्य तथा ददतुर् उत्तमम् ॥
abhiṣṭute narendrāya bhuktimuktī ubhe api māhātmyam asya tīrthasya tathā dadatur uttamam //
ततःप्रभृति तत् तीर्थं शैवं वैष्णवम् उच्यते तत्र स्नानं च दानं च सर्वकामप्रदं विदुः ॥
tataḥprabhṛti tat tīrthaṃ śaivaṃ vaiṣṇavam ucyate tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvakāmapradaṃ viduḥ //
इमानि सर्वतीर्थानि स्मरेद् अपि पठेत वा विमुक्तः सर्वपापेभ्यः शिवविष्णुपुरं व्रजेत् ॥
imāni sarvatīrthāni smared api paṭheta vā vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ śivaviṣṇupuraṃ vrajet //
भानुतीर्थे विशेषेण स्नानं सर्वार्थसिद्धिदम् तत्र तीर्थे महापुण्यं तीर्थानां शतम् अत्र हि ॥
bhānutīrthe viśeṣeṇa snānaṃ sarvārthasiddhidam tatra tīrthe mahāpuṇyaṃ tīrthānāṃ śatam atra hi //