चक्षुस्तीर्थम् इति ख्यातं रूपसौभाग्यदायकम् यत्र योगेश्वरो देवो गौतम्या दक्षिणे तटे ॥
cakṣustīrtham iti khyātaṃ rūpasaubhāgyadāyakam yatra yogeśvaro devo gautamyā dakṣiṇe taṭe //
पुरं भौवनम् आख्यातं गिरिमूर्ध्न्य् अभिधीयते यत्रासौ भौवनो राजा क्षत्रधर्मपरायणः ॥
puraṃ bhauvanam ākhyātaṃ girimūrdhny abhidhīyate yatrāsau bhauvano rājā kṣatradharmaparāyaṇaḥ //
तस्मिन् पुरवरे कश्चिद् ब्राह्मणो वृद्धकौशिकः तत्पुत्रो गौतम इति ख्यातो वेदविदुत्तमः ॥
tasmin puravare kaścid brāhmaṇo vṛddhakauśikaḥ tatputro gautama iti khyāto vedaviduttamaḥ //
तस्य मातुर् मनोदोषाद् विपरीतो ऽभवद् द्विजः सखा तस्य वणिक् कश्चिन् मणिकुण्डल उच्यते ॥
tasya mātur manodoṣād viparīto 'bhavad dvijaḥ sakhā tasya vaṇik kaścin maṇikuṇḍala ucyate //
तेन सख्यं द्विजस्यासीद् विषमं द्विजवैश्ययोः श्रीमद्दरिद्रयोर् नित्यं परस्परहितैषिणोः ॥
tena sakhyaṃ dvijasyāsīd viṣamaṃ dvijavaiśyayoḥ śrīmaddaridrayor nityaṃ parasparahitaiṣiṇoḥ //
कदाचिद् गौतमो वैश्यं वित्तेशं मणिकुण्डलम् प्राहेदं वचनं प्रीत्या रहः स्थित्वा पुनः पुनः ॥
kadācid gautamo vaiśyaṃ vitteśaṃ maṇikuṇḍalam prāhedaṃ vacanaṃ prītyā rahaḥ sthitvā punaḥ punaḥ //
गच्छामो धनम् आदातुं पर्वतान् उदधीन् अपि यौवनं तद् वृथा ज्ञेयं विना सौख्यानुकूल्यतः धनं विना तत् कथं स्याद् अहो धिङ् निर्धनं नरम् ॥
gacchāmo dhanam ādātuṃ parvatān udadhīn api yauvanaṃ tad vṛthā jñeyaṃ vinā saukhyānukūlyataḥ dhanaṃ vinā tat kathaṃ syād aho dhiṅ nirdhanaṃ naram //
कुण्डलो द्विजम् आहेदं मत्पित्रोपार्जितं धनम् बह्व् अस्ति किं धनेनाद्य करिष्ये द्विजसत्तम द्विजः पुनर् उवाचेदं मणिकुण्डलम् ओजसा ॥
kuṇḍalo dvijam āhedaṃ matpitropārjitaṃ dhanam bahv asti kiṃ dhanenādya kariṣye dvijasattama dvijaḥ punar uvācedaṃ maṇikuṇḍalam ojasā //
धर्मार्थज्ञानकामानां को नु तृप्तः प्रशस्यते उत्कर्षप्राप्तिर् एवैषां सखे श्लाघ्या शरीरिणाम् ॥
dharmārthajñānakāmānāṃ ko nu tṛptaḥ praśasyate utkarṣaprāptir evaiṣāṃ sakhe ślāghyā śarīriṇām //
स्वेनैव व्यवसायेन धन्या जीवन्ति जन्तवः परदत्तार्थसंतुष्टाः कष्टजीविन एव ते ॥
svenaiva vyavasāyena dhanyā jīvanti jantavaḥ paradattārthasaṃtuṣṭāḥ kaṣṭajīvina eva te //
स पुत्रः शस्यते लोके पितृभिश् चाभिनन्द्यते यः पैत्र्यम् अभिलिप्सेत न वाचापि तु कुण्डल ॥
sa putraḥ śasyate loke pitṛbhiś cābhinandyate yaḥ paitryam abhilipseta na vācāpi tu kuṇḍala //
स्वबाहुबलम् आश्रित्य यो ऽर्थान् अर्जयते सुतः स कृतार्थो भवेल् लोके पैत्र्यं वित्तं न तु स्पृशेत् ॥
svabāhubalam āśritya yo 'rthān arjayate sutaḥ sa kṛtārtho bhavel loke paitryaṃ vittaṃ na tu spṛśet //
स्वयम् आर्ज्य सुतो वित्तं पित्रे दास्यति बन्धवे तं तु पुत्रं विजानीयाद् इतरो योनिकीटकः ॥
svayam ārjya suto vittaṃ pitre dāsyati bandhave taṃ tu putraṃ vijānīyād itaro yonikīṭakaḥ //
एतच् छ्रुत्वा तु तद् वाक्यं ब्राह्मणस्याभिलाषिणः तथेति मत्वा तद्वाक्यं रत्नान्य् आदाय सत्वरः ॥
etac chrutvā tu tad vākyaṃ brāhmaṇasyābhilāṣiṇaḥ tatheti matvā tadvākyaṃ ratnāny ādāya satvaraḥ //
आत्मकीयानि वित्तानि गौतमाय न्यवेदयत् धनेनैतेन देशांश् च परिभ्रम्य यथासुखम् ॥
ātmakīyāni vittāni gautamāya nyavedayat dhanenaitena deśāṃś ca paribhramya yathāsukham //
धनान्य् आदाय वित्तानि पुनर् एष्यामहे गृहम् सत्यम् एव वणिग् वक्ति स तु विप्रः प्रतारकः ॥
dhanāny ādāya vittāni punar eṣyāmahe gṛham satyam eva vaṇig vakti sa tu vipraḥ pratārakaḥ //
पापात्मा पापचित्तं च न बुबोध वणिग् द्विजम् तौ परस्परम् आमन्त्र्य मातापित्रोर् अजानतोः ॥
pāpātmā pāpacittaṃ ca na bubodha vaṇig dvijam tau parasparam āmantrya mātāpitror ajānatoḥ //
देशाद् देशान्तरं यातौ धनार्थं तौ वणिग्द्विजौ वणिग्घस्तस्थितं वित्तं ब्राह्मणो हर्तुम् इच्छति ॥
deśād deśāntaraṃ yātau dhanārthaṃ tau vaṇigdvijau vaṇigghastasthitaṃ vittaṃ brāhmaṇo hartum icchati //
येन केनाप्य् उपायेन तद् धनं हि समाहरे अहो पृथिव्यां रम्याणि नगराणि सहस्रशः ॥
yena kenāpy upāyena tad dhanaṃ hi samāhare aho pṛthivyāṃ ramyāṇi nagarāṇi sahasraśaḥ //
इष्टप्रदात्र्यः कामस्य देवता इव योषितः मनोहरास् तत्र तत्र सन्ति किं क्रियते मया ॥
iṣṭapradātryaḥ kāmasya devatā iva yoṣitaḥ manoharās tatra tatra santi kiṃ kriyate mayā //
धनम् आहृत्य यत्नेन योषिद्भ्यो यदि दीयते भुज्यन्ते तास् ततो नित्यं सफलं जीवितं हि तत् ॥
dhanam āhṛtya yatnena yoṣidbhyo yadi dīyate bhujyante tās tato nityaṃ saphalaṃ jīvitaṃ hi tat //
नृत्यगीतरतो नित्यं पण्यस्त्रीभिर् अलंकृतः भोक्ष्ये कथं तु तद् वित्तं वैश्यान् मद्धस्तम् आगतम् ॥
nṛtyagītarato nityaṃ paṇyastrībhir alaṃkṛtaḥ bhokṣye kathaṃ tu tad vittaṃ vaiśyān maddhastam āgatam //
एवं चिन्तयमानो ऽसौ गौतमः प्रहसन्न् इव मणिकुण्डलम् आहेदम् अधर्माद् एव जन्तवः ॥
evaṃ cintayamāno 'sau gautamaḥ prahasann iva maṇikuṇḍalam āhedam adharmād eva jantavaḥ //
वृद्धिं सुखम् अभीष्टानि प्राप्नुवन्ति न संशयः धर्मिष्ठाः प्राणिनो लोके दृश्यन्ते दुःखभागिनः ॥
vṛddhiṃ sukham abhīṣṭāni prāpnuvanti na saṃśayaḥ dharmiṣṭhāḥ prāṇino loke dṛśyante duḥkhabhāginaḥ //
तस्माद् धर्मेण किं तेन दुःखैकफलहेतुना ॥
tasmād dharmeṇa kiṃ tena duḥkhaikaphalahetunā //
नेत्य् उवाच ततो वैश्यः सुखं धर्मे प्रतिष्ठितम् पापे दुःखं भयं शोको दारिद्र्यं क्लेश एव च यतो धर्मस् ततो मुक्तिः स्वधर्मः किं विनश्यति ॥
nety uvāca tato vaiśyaḥ sukhaṃ dharme pratiṣṭhitam pāpe duḥkhaṃ bhayaṃ śoko dāridryaṃ kleśa eva ca yato dharmas tato muktiḥ svadharmaḥ kiṃ vinaśyati //
एवं विवदतोस् तत्र संपरायस् तयोर् अभूत् यस्य पक्षो भवेज् ज्यायान् स परार्थम् अवाप्नुयात् ॥
evaṃ vivadatos tatra saṃparāyas tayor abhūt yasya pakṣo bhavej jyāyān sa parārtham avāpnuyāt //
पृच्छावः कस्य प्राबल्यं धर्मिणो वाप्य् अधर्मिणः वेदात् तु लौकिकं ज्येष्ठं लोके धर्मात् सुखं भवेत् ॥
pṛcchāvaḥ kasya prābalyaṃ dharmiṇo vāpy adharmiṇaḥ vedāt tu laukikaṃ jyeṣṭhaṃ loke dharmāt sukhaṃ bhavet //
एवं विवदमानौ ताव् ऊचतुः सकलाञ् जनान् धर्मस्य वाप्य् अधर्मस्य प्राबल्यम् अनयोर् भुवि ॥
evaṃ vivadamānau tāv ūcatuḥ sakalāñ janān dharmasya vāpy adharmasya prābalyam anayor bhuvi //
तद् वदन्तु यथावृत्तम् एवम् ऊचतुर् ओजसा एवं तत्रोचिरे केचिद् ये धर्मेणानुवर्तिनः ॥
tad vadantu yathāvṛttam evam ūcatur ojasā evaṃ tatrocire kecid ye dharmeṇānuvartinaḥ //
तैर् दुःखम् अनुभूयते पापिष्ठाः सुखिनो जनाः संपराये धनं सर्वं जितं विप्रे न्यवेदयत् ॥
tair duḥkham anubhūyate pāpiṣṭhāḥ sukhino janāḥ saṃparāye dhanaṃ sarvaṃ jitaṃ vipre nyavedayat //
मणिमान् धर्मविच्छ्रेष्ठः पुनर् धर्मं प्रशंसति मणिमन्तं द्विजः प्राह किं धर्मम् अनुशंससि तथेति चेत्य् आह वैश्यो ब्राह्मणः पुनर् अब्रवीत् ॥
maṇimān dharmavicchreṣṭhaḥ punar dharmaṃ praśaṃsati maṇimantaṃ dvijaḥ prāha kiṃ dharmam anuśaṃsasi tatheti cety āha vaiśyo brāhmaṇaḥ punar abravīt //
जितं मया धनं वैश्य निर्लज्जः किं नु भाषसे मयैव विजितो धर्मो यथेष्टचरणात्मना ॥
jitaṃ mayā dhanaṃ vaiśya nirlajjaḥ kiṃ nu bhāṣase mayaiva vijito dharmo yatheṣṭacaraṇātmanā //
तद् ब्राह्मणवचः श्रुत्वा वैश्यः सस्मित ऊचिवान् ॥
tad brāhmaṇavacaḥ śrutvā vaiśyaḥ sasmita ūcivān //
पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु तथैव तान् सखे मन्ये येषां धर्मो न विद्यते ॥
pulākā iva dhānyeṣu puttikā iva pakṣiṣu tathaiva tān sakhe manye yeṣāṃ dharmo na vidyate //
चतुर्णां पुरुषार्थानां धर्मः प्रथम उच्यते पश्चाद् अर्थश् च कामश् च स धर्मो मयि तिष्ठति कथं ब्रूषे द्विजश्रेष्ठ मया विजितम् इत्य् अदः ॥
caturṇāṃ puruṣārthānāṃ dharmaḥ prathama ucyate paścād arthaś ca kāmaś ca sa dharmo mayi tiṣṭhati kathaṃ brūṣe dvijaśreṣṭha mayā vijitam ity adaḥ //
द्विजो वैश्यं पुनः प्राह हस्ताभ्यां जायतां पणः तथेति मन्यते वैश्यस् तौ गत्वा पुनर् ऊचतुः ॥
dvijo vaiśyaṃ punaḥ prāha hastābhyāṃ jāyatāṃ paṇaḥ tatheti manyate vaiśyas tau gatvā punar ūcatuḥ //
पूर्ववल् लौकिकान् गत्वा जितम् इत्य् अब्रवीद् द्विजः करौ छित्त्वा ततः प्राह कथं धर्मं तु मन्यसे आक्षिप्तो ब्राह्मणेनैवं वैश्यो वचनम् अब्रवीत् ॥
pūrvaval laukikān gatvā jitam ity abravīd dvijaḥ karau chittvā tataḥ prāha kathaṃ dharmaṃ tu manyase ākṣipto brāhmaṇenaivaṃ vaiśyo vacanam abravīt //
धर्मम् एव परं मन्ये प्राणैः कण्ठगतैर् अपि माता पिता सुहृद् बन्धुर् धर्म एव शरीरिणाम् ॥
dharmam eva paraṃ manye prāṇaiḥ kaṇṭhagatair api mātā pitā suhṛd bandhur dharma eva śarīriṇām //
एवं विवदमानौ ताव् अर्थवान् ब्राह्मणो ऽभवत् विमुक्तो वैश्यकस् तत्र बाहुभ्यां च धनेन च ॥
evaṃ vivadamānau tāv arthavān brāhmaṇo 'bhavat vimukto vaiśyakas tatra bāhubhyāṃ ca dhanena ca //
एवं भ्रमन्तौ संप्राप्तौ गङ्गां योगेश्वरं हरिम् यदृच्छया मुनिश्रेष्ठ मिथस् ताव् ऊचतुः पुनः ॥
evaṃ bhramantau saṃprāptau gaṅgāṃ yogeśvaraṃ harim yadṛcchayā muniśreṣṭha mithas tāv ūcatuḥ punaḥ //
वैश्यो गङ्गां तु योगेशं धर्मम् एव प्रशंसति अतिकोपाद् द्विजो वैश्यम् आक्षिपन् पुनर् अब्रवीत् ॥
vaiśyo gaṅgāṃ tu yogeśaṃ dharmam eva praśaṃsati atikopād dvijo vaiśyam ākṣipan punar abravīt //
गतं धनं करौ छिन्नाव् अवशिष्टो शुभिर् भवान् त्वम् अन्यथा यदि ब्रूष आहरिष्ये ऽसिना शिरः ॥
gataṃ dhanaṃ karau chinnāv avaśiṣṭo śubhir bhavān tvam anyathā yadi brūṣa āhariṣye 'sinā śiraḥ //
विहस्य पुनर् आहेदं वैश्यो गौतमम् अञ्जसा ॥
vihasya punar āhedaṃ vaiśyo gautamam añjasā //
धर्मम् एव परं मन्ये यथेच्छसि तथा कुरु ब्राह्मणांश् च गुरून् देवान् वेदान् धर्मं जनार्दनम् ॥
dharmam eva paraṃ manye yathecchasi tathā kuru brāhmaṇāṃś ca gurūn devān vedān dharmaṃ janārdanam //
यस् तु निन्दयते पापो नासौ स्पृश्यो ऽथ पापकृत् उपेक्षणीयो दुर्वृत्तः पापात्मा धर्मदूषकः ॥
yas tu nindayate pāpo nāsau spṛśyo 'tha pāpakṛt upekṣaṇīyo durvṛttaḥ pāpātmā dharmadūṣakaḥ //
ततः प्राह स कोपेन धर्मं यद्य् अनुशंससि आवयोः प्राणयोर् अत्र पणः स्याद् इति वै मुने ॥
tataḥ prāha sa kopena dharmaṃ yady anuśaṃsasi āvayoḥ prāṇayor atra paṇaḥ syād iti vai mune //
एवम् उक्ते गौतमेन तथेत्य् आह वणिक् तदा पुनर् अप्य् ऊचतुर् उभौ लोकांल् लोकास् तथोचिरे ॥
evam ukte gautamena tathety āha vaṇik tadā punar apy ūcatur ubhau lokāṃl lokās tathocire //
योगेश्वरस्य पुरतो गौतम्या दक्षिणे तटे तं निपात्य विशं विप्रश् चक्षुर् उत्पाट्य चाब्रवीत् ॥
yogeśvarasya purato gautamyā dakṣiṇe taṭe taṃ nipātya viśaṃ vipraś cakṣur utpāṭya cābravīt //
गतो ऽसीमां दशां वैश्य नित्यं धर्मप्रशंसया गतं धनं गतं चक्षुश् छेदितौ करपल्लवौ पृष्टो ऽसि मित्र गच्छामि मैवं ब्रूयाः कथान्तरे ॥
gato 'sīmāṃ daśāṃ vaiśya nityaṃ dharmapraśaṃsayā gataṃ dhanaṃ gataṃ cakṣuś cheditau karapallavau pṛṣṭo 'si mitra gacchāmi maivaṃ brūyāḥ kathāntare //
तस्मिन् प्रयाते वैश्यो ऽसौ चिन्तयाम् आस चेतसि हा कष्टं मे किम् अभवद् धर्मैकमनसो हरे ॥
tasmin prayāte vaiśyo 'sau cintayām āsa cetasi hā kaṣṭaṃ me kim abhavad dharmaikamanaso hare //
स कुण्डलो वणिक्श्रेष्ठो निर्धनो गतबाहुकः गतनेत्रः शुचं प्राप्तो धर्मम् एवानुसंस्मरन् ॥
sa kuṇḍalo vaṇikśreṣṭho nirdhano gatabāhukaḥ gatanetraḥ śucaṃ prāpto dharmam evānusaṃsmaran //
एवं बहुविधां चिन्तां कुर्वन्न् आस्ते महीतले निश्चेष्टो ऽथ निरुत्साहः पतितः शोकसागरे ॥
evaṃ bahuvidhāṃ cintāṃ kurvann āste mahītale niśceṣṭo 'tha nirutsāhaḥ patitaḥ śokasāgare //
दिनावसाने शर्वर्याम् उदिते चन्द्रमण्डले एकादश्यां शुक्लपक्षे तत्रायाति विभीषणः ॥
dināvasāne śarvaryām udite candramaṇḍale ekādaśyāṃ śuklapakṣe tatrāyāti vibhīṣaṇaḥ //
स तु योगेश्वरं देवं पूजयित्वा यथाविधि स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां सपुत्रो राक्षसैर् वृतः ॥
sa tu yogeśvaraṃ devaṃ pūjayitvā yathāvidhi snātvā tu gautamīṃ gaṅgāṃ saputro rākṣasair vṛtaḥ //
विभीषणस्य हि सुतो विभीषण इवापरः वैभीषणिर् इति ख्यातस् तम् अपश्यद् उवाच ह ॥
vibhīṣaṇasya hi suto vibhīṣaṇa ivāparaḥ vaibhīṣaṇir iti khyātas tam apaśyad uvāca ha //
वैश्यस्य वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं स धर्मवित् पित्रे निवेदयाम् आस लङ्केशाय महात्मने स तु लङ्केश्वरः प्राह पुत्रं प्रीत्या गुणाकरम् ॥
vaiśyasya vacanaṃ śrutvā yathāvṛttaṃ sa dharmavit pitre nivedayām āsa laṅkeśāya mahātmane sa tu laṅkeśvaraḥ prāha putraṃ prītyā guṇākaram //
श्रीमान् रामो मम गुरुस् तस्य मान्यः सखा मम हनुमान् इति विख्यातस् तेनानीतो गिरिर् महान् ॥
śrīmān rāmo mama gurus tasya mānyaḥ sakhā mama hanumān iti vikhyātas tenānīto girir mahān //
पुरा कार्यान्तरे प्राप्ते सर्वौषध्याश्रयो ऽचलः जाते कार्ये तम् आदाय हिमवन्तम् अथागमत् ॥
purā kāryāntare prāpte sarvauṣadhyāśrayo 'calaḥ jāte kārye tam ādāya himavantam athāgamat //
विशल्यकरणी चेति मृतसंजीवनीति च तदानीय महाबुद्धी रामायाक्लिष्टकर्मणे ॥
viśalyakaraṇī ceti mṛtasaṃjīvanīti ca tadānīya mahābuddhī rāmāyākliṣṭakarmaṇe //
निवेदयित्वा तत् साध्यं तस्मिन् वृत्ते समागतः पुनर् गिरिं समादाय आगच्छद् देवपर्वतम् ॥
nivedayitvā tat sādhyaṃ tasmin vṛtte samāgataḥ punar giriṃ samādāya āgacchad devaparvatam //
ताम् आनीयास्य हृदये निवेशय हरिं स्मरन् ततः प्राप्स्यत्य् अयं सर्वम् अपेक्षितम् उदारधीः ॥
tām ānīyāsya hṛdaye niveśaya hariṃ smaran tataḥ prāpsyaty ayaṃ sarvam apekṣitam udāradhīḥ //
गच्छतस् तस्य वेगेन विशल्यकरणी पुनः अपतद् गौतमीतीरे यत्र योगेश्वरो हरिः ॥
gacchatas tasya vegena viśalyakaraṇī punaḥ apatad gautamītīre yatra yogeśvaro hariḥ //
ताम् ओषधीं मम पितर् दर्शयाशु विलम्ब मा परार्तिशमनाद् अन्यच् छ्रेयो न भुवनत्रये ॥
tām oṣadhīṃ mama pitar darśayāśu vilamba mā parārtiśamanād anyac chreyo na bhuvanatraye //
विभीषणस् तथेत्य् उक्त्वा तां पुत्रस्याप्य् अदर्शयत् इषे त्वेत्य् अस्य वृक्षस्य शाखां चिच्छेद तत्सुतः वैश्यस्य चापि वै प्रीत्या सन्तः परहिते रताः ॥
vibhīṣaṇas tathety uktvā tāṃ putrasyāpy adarśayat iṣe tvety asya vṛkṣasya śākhāṃ ciccheda tatsutaḥ vaiśyasya cāpi vai prītyā santaḥ parahite ratāḥ //
यत्रापतन् नगे चास्मिन् स वृक्षस् तु प्रतापवान् तस्य शाखां समादाय हृदये ऽस्य निवेशय तत्स्पृष्टमात्र एवासौ स्वकं रूपम् अवाप्नुयात् ॥
yatrāpatan nage cāsmin sa vṛkṣas tu pratāpavān tasya śākhāṃ samādāya hṛdaye 'sya niveśaya tatspṛṣṭamātra evāsau svakaṃ rūpam avāpnuyāt //
एतच् छ्रुत्वा पितुर् वाक्यं वैभीषणिर् उदारधीः तथा चकार वै सम्यक् काष्ठखण्डं न्यवेशयत् ॥
etac chrutvā pitur vākyaṃ vaibhīṣaṇir udāradhīḥ tathā cakāra vai samyak kāṣṭhakhaṇḍaṃ nyaveśayat //
हृदये स तु वैश्यो ऽपि सचक्षुः सकरो ऽभवत् मणिमन्त्रौषधीनां हि वीर्यं को ऽपि न बुध्यते ॥
hṛdaye sa tu vaiśyo 'pi sacakṣuḥ sakaro 'bhavat maṇimantrauṣadhīnāṃ hi vīryaṃ ko 'pi na budhyate //
तद् एव काष्ठम् आदाय धर्मम् एवानुसंस्मरन् स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां तथा योगेश्वरं हरिम् ॥
tad eva kāṣṭham ādāya dharmam evānusaṃsmaran snātvā tu gautamīṃ gaṅgāṃ tathā yogeśvaraṃ harim //
नमस्कृत्वा पुनर् अगात् काष्ठखण्डेन वैश्यकः परिभ्रमन् नृपपुरं महापुरम् इति श्रुतम् ॥
namaskṛtvā punar agāt kāṣṭhakhaṇḍena vaiśyakaḥ paribhraman nṛpapuraṃ mahāpuram iti śrutam //
महाराज इति ख्यातस् तत्र राजा महाबलः तस्य नास्ति सुतः कश्चित् पुत्रिका नष्टलोचना ॥
mahārāja iti khyātas tatra rājā mahābalaḥ tasya nāsti sutaḥ kaścit putrikā naṣṭalocanā //
सैव तस्य सुता पुत्रस् तस्यापि व्रतम् ईदृशम् देवो वा दानवो वापि ब्राह्मणः क्षत्रियो भवेत् ॥
saiva tasya sutā putras tasyāpi vratam īdṛśam devo vā dānavo vāpi brāhmaṇaḥ kṣatriyo bhavet //
वैश्यो वा शूद्रयोनिर् वा सगुणो निर्गुणो ऽपि वा तस्मै देया इयं पुत्री यो नेत्रे आहरिष्यति ॥
vaiśyo vā śūdrayonir vā saguṇo nirguṇo 'pi vā tasmai deyā iyaṃ putrī yo netre āhariṣyati //
राज्येन सह देयेयम् इति राजा ह्य् अघोषयत् अहर्निशम् असौ वैश्यः श्रुत्वा घोषम् अथाब्रवीत् ॥
rājyena saha deyeyam iti rājā hy aghoṣayat aharniśam asau vaiśyaḥ śrutvā ghoṣam athābravīt //
अहं नेत्रे आहरिष्ये राजपुत्र्या असंशयम् ॥
ahaṃ netre āhariṣye rājaputryā asaṃśayam //
तं वैश्यं तरसादाय महाराज्ञे न्यवेदयत् तत्काष्ठस्पर्शमात्रेण सनेत्राभून् नृपात्मजा ॥
taṃ vaiśyaṃ tarasādāya mahārājñe nyavedayat tatkāṣṭhasparśamātreṇa sanetrābhūn nṛpātmajā //
ततः सविस्मयो राजा को भवान् इति चाब्रवीत् वैश्यो राज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयद् अशेषतः ॥
tataḥ savismayo rājā ko bhavān iti cābravīt vaiśyo rājñe yathāvṛttaṃ nyavedayad aśeṣataḥ //
ब्राह्मणानां प्रसादेन धर्मस्य तपसस् तथा दानप्रभावाद् यज्ञैश् च विविधैर् भूरिदक्षिणैः दिव्यौषधिप्रभावेन मम सामर्थ्यम् ईदृशम् ॥
brāhmaṇānāṃ prasādena dharmasya tapasas tathā dānaprabhāvād yajñaiś ca vividhair bhūridakṣiṇaiḥ divyauṣadhiprabhāvena mama sāmarthyam īdṛśam //
एतद् वैश्यवचः श्रुत्वा विस्मितो ऽभून् महीपतिः ॥
etad vaiśyavacaḥ śrutvā vismito 'bhūn mahīpatiḥ //
अहो महानुभावो ऽयं प्रायो वृन्दारको भवेत् अन्यथैतादृग् अन्यस्य सामर्थ्यं दृश्यते कथम् तस्माद् अस्मै तु तां कन्यां प्रदास्ये राज्यपूर्विकाम् ॥
aho mahānubhāvo 'yaṃ prāyo vṛndārako bhavet anyathaitādṛg anyasya sāmarthyaṃ dṛśyate katham tasmād asmai tu tāṃ kanyāṃ pradāsye rājyapūrvikām //
इति संकल्प्य मनसि कन्यां राज्यं च दत्तवान् विहारार्थं गतः स्वैरं परं खेदम् उपागतः ॥
iti saṃkalpya manasi kanyāṃ rājyaṃ ca dattavān vihārārthaṃ gataḥ svairaṃ paraṃ khedam upāgataḥ //
न मित्रेण विना राज्यं न मित्रेण विना सुखम् तम् एव सततं विप्रं चिन्तयन् वैश्यनन्दनः ॥
na mitreṇa vinā rājyaṃ na mitreṇa vinā sukham tam eva satataṃ vipraṃ cintayan vaiśyanandanaḥ //
एतद् एव सुजातानां लक्षणं भुवि देहिनाम् कृपार्द्रं यन् मनो नित्यं तेषाम् अप्य् अहितेषु हि ॥
etad eva sujātānāṃ lakṣaṇaṃ bhuvi dehinām kṛpārdraṃ yan mano nityaṃ teṣām apy ahiteṣu hi //
महानृपो वनं प्रायात् स राजा मणिकुण्डलः तस्मिञ् शासति राज्यं तु कदाचिद् गौतमं द्विजम् ॥
mahānṛpo vanaṃ prāyāt sa rājā maṇikuṇḍalaḥ tasmiñ śāsati rājyaṃ tu kadācid gautamaṃ dvijam //
हृतस्वं द्यूतकैः पापैर् अपश्यन् मणिकुण्डलः तम् आदाय द्विजं मित्रं पूजयाम् आस धर्मवित् ॥
hṛtasvaṃ dyūtakaiḥ pāpair apaśyan maṇikuṇḍalaḥ tam ādāya dvijaṃ mitraṃ pūjayām āsa dharmavit //
धर्माणां तु प्रभावं तं तस्मै सर्वं न्यवेदयत् स्नापयाम् आस गङ्गायां तं सर्वाघनिवृत्तये ॥
dharmāṇāṃ tu prabhāvaṃ taṃ tasmai sarvaṃ nyavedayat snāpayām āsa gaṅgāyāṃ taṃ sarvāghanivṛttaye //
तेन विप्रेण सर्वैस् तैः स्वकीयैर् गोत्रजैर् वृतः वैश्यैः स्वदेशसंभूतैर् ब्राह्मणस्य तु बान्धवैः ॥
tena vipreṇa sarvais taiḥ svakīyair gotrajair vṛtaḥ vaiśyaiḥ svadeśasaṃbhūtair brāhmaṇasya tu bāndhavaiḥ //
वृद्धकौशिकमुख्यैश् च तस्मिन् योगेश्वरान्तिके यज्ञान् इष्ट्वा सुरान् पूज्य ततः स्वर्गम् उपेयिवान् ॥
vṛddhakauśikamukhyaiś ca tasmin yogeśvarāntike yajñān iṣṭvā surān pūjya tataḥ svargam upeyivān //
ततः प्रभृति तत् तीर्थं मृतसंजीवनं विदुः चक्षुस्तीर्थं सयोगेशं स्मरणाद् अपि पुण्यदम् मनःप्रसादजननं सर्वदुर्भावनाशनम् ॥
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ mṛtasaṃjīvanaṃ viduḥ cakṣustīrthaṃ sayogeśaṃ smaraṇād api puṇyadam manaḥprasādajananaṃ sarvadurbhāvanāśanam //