ऋषिसत्त्रम् इति ख्यातम् ऋषयः सप्त नारद निषेदुस् तपसे यत्र यत्र भीमेश्वरः शिवः ॥
ṛṣisattram iti khyātam ṛṣayaḥ sapta nārada niṣedus tapase yatra yatra bhīmeśvaraḥ śivaḥ //
तत्रेदं वृत्तम् आख्यास्ये देवर्षिपितृबृंहितम् शृणु यत्नेन वक्ष्यामि सर्वकामप्रदं शुभम् ॥
tatredaṃ vṛttam ākhyāsye devarṣipitṛbṛṃhitam śṛṇu yatnena vakṣyāmi sarvakāmapradaṃ śubham //
सप्तधा व्यभजन् गङ्गाम् ऋषयः सप्त नारद वासिष्ठी दाक्षिणेयी स्याद् वैश्वामित्री तदुत्तरा ॥
saptadhā vyabhajan gaṅgām ṛṣayaḥ sapta nārada vāsiṣṭhī dākṣiṇeyī syād vaiśvāmitrī taduttarā //
वामदेव्य् अपरा ज्ञेया गौतमी मध्यतः शुभा भारद्वाजी स्मृता चान्या आत्रेयी चेत्य् अथापरा ॥
vāmadevy aparā jñeyā gautamī madhyataḥ śubhā bhāradvājī smṛtā cānyā ātreyī cety athāparā //
जामदग्नी तथा चान्या व्यपदिष्टा तु सप्तधा तैः सर्वैर् ऋषिभिस् तत्र यष्टुम् इष्टैर् महात्मभिः ॥
jāmadagnī tathā cānyā vyapadiṣṭā tu saptadhā taiḥ sarvair ṛṣibhis tatra yaṣṭum iṣṭair mahātmabhiḥ //
निष्पादितं महासत्त्रम् ऋषिभिः पारदर्शिभिः एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र देवानां प्रबलो रिपुः ॥
niṣpāditaṃ mahāsattram ṛṣibhiḥ pāradarśibhiḥ etasminn antare tatra devānāṃ prabalo ripuḥ //
विश्वरूप इति ख्यातो मुनीनां सत्त्रम् अभ्यगात् ब्रह्मचर्येण तपसा तान् आराध्य यथाविधि विनयेनाथ पप्रच्छ ऋषीन् सर्वान् अनुक्रमात् ॥
viśvarūpa iti khyāto munīnāṃ sattram abhyagāt brahmacaryeṇa tapasā tān ārādhya yathāvidhi vinayenātha papraccha ṛṣīn sarvān anukramāt //
ध्रुवं सर्वे यथाकामं मम स्वास्थ्येन हेतुना यथा स्याद् बलवान् पुत्रो देवानाम् अपि दुर्धरः यज्ञैर् वा तपसा वापि मुनयो वक्तुम् अर्हथ ॥
dhruvaṃ sarve yathākāmaṃ mama svāsthyena hetunā yathā syād balavān putro devānām api durdharaḥ yajñair vā tapasā vāpi munayo vaktum arhatha //
तत्र प्राह महाबुद्धिर् विश्वामित्रो महामनाः ॥
tatra prāha mahābuddhir viśvāmitro mahāmanāḥ //
कर्मणा तात लभ्यन्ते फलानि विविधानि च त्रयाणां कारणानां च कर्म प्रथमकारणम् ॥
karmaṇā tāta labhyante phalāni vividhāni ca trayāṇāṃ kāraṇānāṃ ca karma prathamakāraṇam //
ततश् च कारणं कर्ता ततश् चान्यत् प्रकीर्तितम् उपादानं तथा बीजं न च कर्म विदुर् बुधाः ॥
tataś ca kāraṇaṃ kartā tataś cānyat prakīrtitam upādānaṃ tathā bījaṃ na ca karma vidur budhāḥ //
कर्मणां कारणत्वं च कारणे पुष्कले सति भावाभावौ फले दृष्टौ तस्मात् कर्माश्रितं फलम् ॥
karmaṇāṃ kāraṇatvaṃ ca kāraṇe puṣkale sati bhāvābhāvau phale dṛṣṭau tasmāt karmāśritaṃ phalam //
कर्मापि द्विविधं ज्ञेयं क्रियमाणं तथा कृतम् कर्तव्यं क्रियमाणस्य साधनं यद् यद् उच्यते ॥
karmāpi dvividhaṃ jñeyaṃ kriyamāṇaṃ tathā kṛtam kartavyaṃ kriyamāṇasya sādhanaṃ yad yad ucyate //
तद्भावाः कर्मसिद्धौ च उभयत्रापि कारणम् यद् यद् भावयते जन्तुः कर्म कुर्वन् विचक्षणः ॥
tadbhāvāḥ karmasiddhau ca ubhayatrāpi kāraṇam yad yad bhāvayate jantuḥ karma kurvan vicakṣaṇaḥ //
तद्भावनानुरूपेण फलनिष्पत्तिर् उच्यते करोति कर्म विधिवद् विना भावनया यदि ॥
tadbhāvanānurūpeṇa phalaniṣpattir ucyate karoti karma vidhivad vinā bhāvanayā yadi //
अन्यथा स्यात् फलं सर्वं तस्य भावानुरूपतः तस्मात् तपो व्रतं दानं जपयज्ञादिकाः क्रियाः ॥
anyathā syāt phalaṃ sarvaṃ tasya bhāvānurūpataḥ tasmāt tapo vrataṃ dānaṃ japayajñādikāḥ kriyāḥ //
कर्मणस् त्व् अनुरूपेण फलं दास्यन्ति भावतः तस्माद् भावानुरूपेण कर्म वै दास्यते फलम् ॥
karmaṇas tv anurūpeṇa phalaṃ dāsyanti bhāvataḥ tasmād bhāvānurūpeṇa karma vai dāsyate phalam //
भावस् तु त्रिविधो ज्ञेयः सात्त्विको राजसस् तथा तामसस् तु तथा ज्ञेयः फलं कर्मानुसारतः ॥
bhāvas tu trividho jñeyaḥ sāttviko rājasas tathā tāmasas tu tathā jñeyaḥ phalaṃ karmānusārataḥ //
भावनानुगुणं चेति विचित्रा कर्मणां स्थितिः तस्माद् इच्छानुसारेण भावं कुर्याद् विचक्षणः ॥
bhāvanānuguṇaṃ ceti vicitrā karmaṇāṃ sthitiḥ tasmād icchānusāreṇa bhāvaṃ kuryād vicakṣaṇaḥ //
पश्चात् कर्मापि कर्तव्यं फलदातापि तद्विधम् फलं ददाति फलिनां फले यदि प्रवर्तते ॥
paścāt karmāpi kartavyaṃ phaladātāpi tadvidham phalaṃ dadāti phalināṃ phale yadi pravartate //
कर्मकारो न तत्रास्ति कुर्यात् कर्म स्वभावतः तद् एव चोपदानादि सत्त्वादिगुणभेदतः ॥
karmakāro na tatrāsti kuryāt karma svabhāvataḥ tad eva copadānādi sattvādiguṇabhedataḥ //
भावात् प्रारभते तद्वद् भावैः फलम् अवाप्यते धर्मार्थकाममोक्षाणां कर्म चैव हि कारणम् ॥
bhāvāt prārabhate tadvad bhāvaiḥ phalam avāpyate dharmārthakāmamokṣāṇāṃ karma caiva hi kāraṇam //
भावस्थितं भवेत् कर्म मुक्तिदं बन्धकारणम् स्वभावानुगुणं कर्म स्वस्यैवेह परत्र च ॥
bhāvasthitaṃ bhavet karma muktidaṃ bandhakāraṇam svabhāvānuguṇaṃ karma svasyaiveha paratra ca //
फलानि विविधान्य् आशु करोति समतानुगम् एक एव पदार्थो ऽसौ भावैर् भेदः प्रदृश्यते ॥
phalāni vividhāny āśu karoti samatānugam eka eva padārtho 'sau bhāvair bhedaḥ pradṛśyate //
क्रियते भुज्यते वापि तस्माद् भावो विशिष्यते यथाभावं कर्म कुरु यथेप्सितम् अवाप्स्यसि ॥
kriyate bhujyate vāpi tasmād bhāvo viśiṣyate yathābhāvaṃ karma kuru yathepsitam avāpsyasi //
एतच् छ्रुत्वा ऋषेर् वाक्यं विश्वामित्रस्य धीमतः तपस् तप्त्वा बहुकालं तामसं भावम् आश्रितः ॥
etac chrutvā ṛṣer vākyaṃ viśvāmitrasya dhīmataḥ tapas taptvā bahukālaṃ tāmasaṃ bhāvam āśritaḥ //
विश्वरूपः कर्म भीमं चकार सुरभीषणम् पश्यत्सु ऋषिमुख्येषु वार्यमाणो ऽपि नित्यशः ॥
viśvarūpaḥ karma bhīmaṃ cakāra surabhīṣaṇam paśyatsu ṛṣimukhyeṣu vāryamāṇo 'pi nityaśaḥ //
आत्मकोपानुसारेण भीमं कर्म तथाकरोत् भीषणे कुण्डखाते तु भीषणे जातवेदसि ॥
ātmakopānusāreṇa bhīmaṃ karma tathākarot bhīṣaṇe kuṇḍakhāte tu bhīṣaṇe jātavedasi //
भीषणं रौद्रपुरुषं ध्यात्वात्मानं गुहाशयम् एवं तपन्तम् आलक्ष्य वाग् उवाचाशरीरिणी ॥
bhīṣaṇaṃ raudrapuruṣaṃ dhyātvātmānaṃ guhāśayam evaṃ tapantam ālakṣya vāg uvācāśarīriṇī //
जटाजूटं विनात्मानं न च वृत्रो व्यजीयत वृथात्मानं विश्वरूपो जुहुयाज् जातवेदसि ॥
jaṭājūṭaṃ vinātmānaṃ na ca vṛtro vyajīyata vṛthātmānaṃ viśvarūpo juhuyāj jātavedasi //
स एवेन्द्रः स वरुणः स च स्यात् सर्वम् एव च त्यक्त्वात्मानं जटामात्रं हुतवान् वृजिनोद्भवः ॥
sa evendraḥ sa varuṇaḥ sa ca syāt sarvam eva ca tyaktvātmānaṃ jaṭāmātraṃ hutavān vṛjinodbhavaḥ //
वृत्र इत्य् उच्यते वेदे स चापि वृजिनो ऽभवत् भीमस्य महिमानं को जानाति जगदीशितुः ॥
vṛtra ity ucyate vede sa cāpi vṛjino 'bhavat bhīmasya mahimānaṃ ko jānāti jagadīśituḥ //
सृजत्य् अशेषम् अपि यो न च सङ्गेन लिप्यते विररामेति संकीर्त्य सा वाण्य् एनं मुनीश्वराः ॥
sṛjaty aśeṣam api yo na ca saṅgena lipyate virarāmeti saṃkīrtya sā vāṇy enaṃ munīśvarāḥ //
भीमेश्वरं नमस्कृत्य जग्मुः स्वं स्वम् अथाश्रमम् विश्वरूपो महाभीमो भीमकर्मा तथाकृतिः ॥
bhīmeśvaraṃ namaskṛtya jagmuḥ svaṃ svam athāśramam viśvarūpo mahābhīmo bhīmakarmā tathākṛtiḥ //
भीमभावो भीमतनुं ध्यात्वात्मानं जुहाव ह तस्माद् भीमेश्वरो देवः पुराणे परिपठ्यते तत्र स्नानं च दानं च मुक्तिदं नात्र संशयः ॥
bhīmabhāvo bhīmatanuṃ dhyātvātmānaṃ juhāva ha tasmād bhīmeśvaro devaḥ purāṇe paripaṭhyate tatra snānaṃ ca dānaṃ ca muktidaṃ nātra saṃśayaḥ //
इति पठति शृणोति यश् च भक्त्या विबुधपतिं शिवम् अत्र भीमरूपम् जगति विदितम् अशेषपापहारि स्मृतिपदशरणेन मुक्तिदश् च
iti paṭhati śṛṇoti yaś ca bhaktyā vibudhapatiṃ śivam atra bhīmarūpam jagati viditam aśeṣapāpahāri smṛtipadaśaraṇena muktidaś ca
गोदावरी तावद् अशेषपाप समूहहन्त्री परमार्थदात्री सदैव सर्वत्र विशेषतस् तु यत्राम्बुराशिं समनुप्रविष्टा
godāvarī tāvad aśeṣapāpa samūhahantrī paramārthadātrī sadaiva sarvatra viśeṣatas tu yatrāmburāśiṃ samanupraviṣṭā
स्नात्वा तु तस्मिन् सुकृती शरीरी गोदावरीवारिधिसंगमे यः उद्धृत्य तीव्रान् निरयाद् अशेषात् स पूर्वजान् याति पुरं पुरारेः
snātvā tu tasmin sukṛtī śarīrī godāvarīvāridhisaṃgame yaḥ uddhṛtya tīvrān nirayād aśeṣāt sa pūrvajān yāti puraṃ purāreḥ
वेदान्तवेद्यं यद् उपासितव्यं तद् ब्रह्म साक्षात् खलु भीमनाथः दृष्टे हि तस्मिन् न पुनर् विशन्ति शरीरिणः संस्मृतिम् उग्रदुःखाम्
vedāntavedyaṃ yad upāsitavyaṃ tad brahma sākṣāt khalu bhīmanāthaḥ dṛṣṭe hi tasmin na punar viśanti śarīriṇaḥ saṃsmṛtim ugraduḥkhām