स सृष्ट्वा तु प्रजास् त्व् एवम् आपवो वै प्रजापतिः लेभे वै पुरुषः पत्नीं शतरूपाम् अयोनिजाम् ॥
sa sṛṣṭvā tu prajās tv evam āpavo vai prajāpatiḥ lebhe vai puruṣaḥ patnīṃ śatarūpām ayonijām //
आपवस्य महिम्ना तु दिवम् आवृत्य तिष्ठतः धर्मेणैव मुनिश्रेष्ठाः शतरूपा व्यजायत ॥
āpavasya mahimnā tu divam āvṛtya tiṣṭhataḥ dharmeṇaiva muniśreṣṭhāḥ śatarūpā vyajāyata //
सा तु वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् भर्तारं दीप्ततपसं पुरुषं प्रत्यपद्यत ॥
sā tu varṣāyutaṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram bhartāraṃ dīptatapasaṃ puruṣaṃ pratyapadyata //
स वै स्वायंभुवो विप्राः पुरुषो मनुर् उच्यते तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरम् इहोच्यते ॥
sa vai svāyaṃbhuvo viprāḥ puruṣo manur ucyate tasyaikasaptatiyugaṃ manvantaram ihocyate //
वैराजात् पुरुषाद् वीरं शतरूपा व्यजायत प्रियव्रतोत्तानपादौ वीरात् काम्या व्यजायत ॥
vairājāt puruṣād vīraṃ śatarūpā vyajāyata priyavratottānapādau vīrāt kāmyā vyajāyata //
काम्या नाम सुता श्रेष्ठा कर्दमस्य प्रजापतेः काम्यापुत्रास् तु चत्वारः सम्राट् कुक्षिर् विराट् प्रभुः ॥
kāmyā nāma sutā śreṣṭhā kardamasya prajāpateḥ kāmyāputrās tu catvāraḥ samrāṭ kukṣir virāṭ prabhuḥ //
उत्तानपादं जग्राह पुत्रम् अत्रिः प्रजापतिः उत्तानपादाच् चतुरः सूनृता सुषुवे सुतान् ॥
uttānapādaṃ jagrāha putram atriḥ prajāpatiḥ uttānapādāc caturaḥ sūnṛtā suṣuve sutān //
धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सूनृता नाम विश्रुता उत्पन्ना वाजिमेधेन ध्रुवस्य जननी शुभा ॥
dharmasya kanyā suśroṇī sūnṛtā nāma viśrutā utpannā vājimedhena dhruvasya jananī śubhā //
ध्रुवं च कीर्तिमन्तं च आयुष्मन्तं वसुं तथा उत्तानपादो ऽजनयत् सूनृतायां प्रजापतिः ॥
dhruvaṃ ca kīrtimantaṃ ca āyuṣmantaṃ vasuṃ tathā uttānapādo 'janayat sūnṛtāyāṃ prajāpatiḥ //
ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि भो द्विजाः तपस् तेपे महाभागः प्रार्थयन् सुमहद् यशः ॥
dhruvo varṣasahasrāṇi trīṇi divyāni bho dvijāḥ tapas tepe mahābhāgaḥ prārthayan sumahad yaśaḥ //
तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतः स्थानम् आत्मसमं प्रभुः अचलं चैव पुरतः सप्तर्षीणां प्रजापतिः ॥
tasmai brahmā dadau prītaḥ sthānam ātmasamaṃ prabhuḥ acalaṃ caiva purataḥ saptarṣīṇāṃ prajāpatiḥ //
तस्याभिमानम् ऋद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य च देवासुराणाम् आचार्यः श्लोकं प्राग् उशना जगौ ॥
tasyābhimānam ṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirīkṣya ca devāsurāṇām ācāryaḥ ślokaṃ prāg uśanā jagau //
अहो ऽस्य तपसो वीर्यम् अहो श्रुतम् अहो ऽद्भुतम् यम् अद्य पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः ॥
aho 'sya tapaso vīryam aho śrutam aho 'dbhutam yam adya purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ //
तस्माच् छ्लिष्टिं च भव्यं च ध्रुवाच् छंभुर् व्यजायत श्लिष्टेर् आधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रान् अकल्मषान् ॥
tasmāc chliṣṭiṃ ca bhavyaṃ ca dhruvāc chaṃbhur vyajāyata śliṣṭer ādhatta succhāyā pañca putrān akalmaṣān //
रिपुं रिपुंजयं वीरं वृकलं वृकतेजसम् रिपोर् आधत्त बृहती चक्षुषं सर्वतेजसम् ॥
ripuṃ ripuṃjayaṃ vīraṃ vṛkalaṃ vṛkatejasam ripor ādhatta bṛhatī cakṣuṣaṃ sarvatejasam //
अजीजनत् पुष्करिण्यां वैरिण्यां चाक्षुषं मनुम् प्रजापतेर् आत्मजायां वीरण्यस्य महात्मनः ॥
ajījanat puṣkariṇyāṃ vairiṇyāṃ cākṣuṣaṃ manum prajāpater ātmajāyāṃ vīraṇyasya mahātmanaḥ //
मनोर् अजायन्त दश नड्वलायां महौजसः कन्यायां मुनिशार्दूला वैराजस्य प्रजापतेः ॥
manor ajāyanta daśa naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ kanyāyāṃ muniśārdūlā vairājasya prajāpateḥ //
कुत्सः पुरुः शतद्युम्नस् तपस्वी सत्यवाक् कविः अग्निष्टुद् अतिरात्रश् च सुद्युम्नश् चेति ते नव ॥
kutsaḥ puruḥ śatadyumnas tapasvī satyavāk kaviḥ agniṣṭud atirātraś ca sudyumnaś ceti te nava //
अभिमन्युश् च दशमो नड्वलायां महौजसः पुरोर् अजनयत् पुत्रान् षड् आग्नेयी महाप्रभान् ॥
abhimanyuś ca daśamo naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ puror ajanayat putrān ṣaḍ āgneyī mahāprabhān //
अङ्गं सुमनसं स्वातिं क्रतुम् अङ्गिरसं मयम् अङ्गात् सुनीथापत्यं वै वेणम् एकं व्यजायत ॥
aṅgaṃ sumanasaṃ svātiṃ kratum aṅgirasaṃ mayam aṅgāt sunīthāpatyaṃ vai veṇam ekaṃ vyajāyata //
अपचारेण वेणस्य प्रकोपः सुमहान् अभूत् प्रजार्थम् ऋषयो यस्य ममन्थुर् दक्षिणं करम् ॥
apacāreṇa veṇasya prakopaḥ sumahān abhūt prajārtham ṛṣayo yasya mamanthur dakṣiṇaṃ karam //
वेणस्य मथिते पाणौ संबभूव महान् नृपः तं दृष्ट्वा मुनयः प्राहुर् एष वै मुदिताः प्रजाः ॥
veṇasya mathite pāṇau saṃbabhūva mahān nṛpaḥ taṃ dṛṣṭvā munayaḥ prāhur eṣa vai muditāḥ prajāḥ //
करिष्यति महातेजा यशश् च प्राप्स्यते महत् स धन्वी कवची जातो ज्वलज्ज्वलनसंनिभः ॥
kariṣyati mahātejā yaśaś ca prāpsyate mahat sa dhanvī kavacī jāto jvalajjvalanasaṃnibhaḥ //
पृथुर् वैण्यस् तथा चेमां ररक्ष क्षत्रपूर्वजः राजसूयाभिषिक्तानाम् आद्यः स वसुधापतिः ॥
pṛthur vaiṇyas tathā cemāṃ rarakṣa kṣatrapūrvajaḥ rājasūyābhiṣiktānām ādyaḥ sa vasudhāpatiḥ //
तस्माच् चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ तेनेयं गौर् मुनिश्रेष्ठा दुग्धा सस्यानि भूभृता ॥
tasmāc caiva samutpannau nipuṇau sūtamāgadhau teneyaṃ gaur muniśreṣṭhā dugdhā sasyāni bhūbhṛtā //
प्रजानां वृत्तिकामेन देवैः सर्षिगणैः सह पितृभिर् दानवैश् चैव गन्धर्वैर् अप्सरोगणैः ॥
prajānāṃ vṛttikāmena devaiḥ sarṣigaṇaiḥ saha pitṛbhir dānavaiś caiva gandharvair apsarogaṇaiḥ //
सर्पैः पुण्यजनैश् चैव वीरुद्भिः पर्वतैस् तथा तेषु तेषु च पात्रेषु दुह्यमाना वसुंधरा ॥
sarpaiḥ puṇyajanaiś caiva vīrudbhiḥ parvatais tathā teṣu teṣu ca pātreṣu duhyamānā vasuṃdharā //
प्रादाद् यथेप्सितं क्षीरं तेन प्राणान् अधारयन् पृथोस् तु पुत्रौ धर्मज्ञौ यज्ञान्ते ऽन्तर्धिपातिनौ ॥
prādād yathepsitaṃ kṣīraṃ tena prāṇān adhārayan pṛthos tu putrau dharmajñau yajñānte 'ntardhipātinau //
शिखण्डिनी हविर्धानम् अन्तर्धानाद् व्यजायत हविर्धानात् षड् आग्नेयी धिषणाजनयत् सुतान् ॥
śikhaṇḍinī havirdhānam antardhānād vyajāyata havirdhānāt ṣaḍ āgneyī dhiṣaṇājanayat sutān //
प्राचीनबर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं व्रजाजिनौ प्राचीनबर्हिर् भगवान् महान् आसीत् प्रजापतिः ॥
prācīnabarhiṣaṃ śukraṃ gayaṃ kṛṣṇaṃ vrajājinau prācīnabarhir bhagavān mahān āsīt prajāpatiḥ //
हविर्धानान् मुनिश्रेष्ठा येन संवर्धिताः प्रजाः प्राचीनबर्हिर् भगवान् पृथिवीतलचारिणीः ॥
havirdhānān muniśreṣṭhā yena saṃvardhitāḥ prajāḥ prācīnabarhir bhagavān pṛthivītalacāriṇīḥ //
समुद्रतनयायां तु कृतदारो ऽभवत् प्रभुः महतस् तपसः पारे सवर्णायां प्रजापतिः ॥
samudratanayāyāṃ tu kṛtadāro 'bhavat prabhuḥ mahatas tapasaḥ pāre savarṇāyāṃ prajāpatiḥ //
सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः सर्वान् प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगान् ॥
savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ sarvān pracetaso nāma dhanurvedasya pāragān //
अपृथग्धर्मचरणास् ते ऽतप्यन्त महत् तपः दश वर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः ॥
apṛthagdharmacaraṇās te 'tapyanta mahat tapaḥ daśa varṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ //
तपश् चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहाः अरक्षमाणाम् आवव्रुर् बभूवाथ प्रजाक्षयः ॥
tapaś caratsu pṛthivīṃ pracetaḥsu mahīruhāḥ arakṣamāṇām āvavrur babhūvātha prajākṣayaḥ //
नाशकन् मारुतो वातुं वृतं खम् अभवद् द्रुमैः दश वर्षसहस्राणि न शेकुश् चेष्टितुं प्रजाः ॥
nāśakan māruto vātuṃ vṛtaṃ kham abhavad drumaiḥ daśa varṣasahasrāṇi na śekuś ceṣṭituṃ prajāḥ //
तद् उपश्रुत्य तपसा युक्ताः सर्वे प्रचेतसः मुखेभ्यो वायुम् अग्निं च ससृजुर् जातमन्यवः ॥
tad upaśrutya tapasā yuktāḥ sarve pracetasaḥ mukhebhyo vāyum agniṃ ca sasṛjur jātamanyavaḥ //
उन्मूलान् अथ वृक्षांस् तु कृत्वा वायुर् अशोषयत् तान् अग्निर् अदहद् घोर एवम् आसीद् द्रुमक्षयः ॥
unmūlān atha vṛkṣāṃs tu kṛtvā vāyur aśoṣayat tān agnir adahad ghora evam āsīd drumakṣayaḥ //
द्रुमक्षयम् अथो बुद्ध्वा किंचिच् छिष्टेषु शाखिषु उपगम्याब्रवीद् एतांस् तदा सोमः प्रजापतीन् ॥
drumakṣayam atho buddhvā kiṃcic chiṣṭeṣu śākhiṣu upagamyābravīd etāṃs tadā somaḥ prajāpatīn //
कोपं यच्छत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः वृक्षशून्या कृता पृथ्वी शाम्येताम् अग्निमारुतौ ॥
kopaṃ yacchata rājānaḥ sarve prācīnabarhiṣaḥ vṛkṣaśūnyā kṛtā pṛthvī śāmyetām agnimārutau //
रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी भविष्यं जानता तात धृता गर्भेण वै मया ॥
ratnabhūtā ca kanyeyaṃ vṛkṣāṇāṃ varavarṇinī bhaviṣyaṃ jānatā tāta dhṛtā garbheṇa vai mayā //
मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षाणाम् इति निर्मिता भार्या वो ऽस्तु महाभागाः सोमवंशविवर्धिनी ॥
māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣāṇām iti nirmitā bhāryā vo 'stu mahābhāgāḥ somavaṃśavivardhinī //
युष्माकं तेजसो ऽर्धेन मम चार्धेन तेजसः अस्याम् उत्पत्स्यते विद्वान् दक्षो नाम प्रजापतिः ॥
yuṣmākaṃ tejaso 'rdhena mama cārdhena tejasaḥ asyām utpatsyate vidvān dakṣo nāma prajāpatiḥ //
स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्धयिष्यति ॥
sa imāṃ dagdhabhūyiṣṭhāṃ yuṣmattejomayena vai agnināgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṃvardhayiṣyati //
ततः सोमस्य वचनाज् जगृहुस् ते प्रचेतसः संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम् ॥
tataḥ somasya vacanāj jagṛhus te pracetasaḥ saṃhṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ patnīṃ dharmeṇa māriṣām //
दशभ्यस् तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन भो द्विजाः ॥
daśabhyas tu pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpatiḥ dakṣo jajñe mahātejāḥ somasyāṃśena bho dvijāḥ //
अचरांश् च चरांश् चैव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पश्चाद् असृजत स्त्रियः ॥
acarāṃś ca carāṃś caiva dvipado 'tha catuṣpadaḥ sa sṛṣṭvā manasā dakṣaḥ paścād asṛjata striyaḥ //
ददौ दश स धर्माय कश्यपाय त्रयोदश शिष्टाः सोमाय राज्ञे च नक्षत्राख्या ददौ प्रभुः ॥
dadau daśa sa dharmāya kaśyapāya trayodaśa śiṣṭāḥ somāya rājñe ca nakṣatrākhyā dadau prabhuḥ //
तासु देवाः खगा गावो नागा दितिजदानवाः गन्धर्वाप्सरसश् चैव जज्ञिरे ऽन्याश् च जातयः ॥
tāsu devāḥ khagā gāvo nāgā ditijadānavāḥ gandharvāpsarasaś caiva jajñire 'nyāś ca jātayaḥ //
ततः प्रभृति विप्रेन्द्राः प्रजा मैथुनसंभवाः संकल्पाद् दर्शनात् स्पर्शात् पूर्वेषां प्रोच्यते प्रजा ॥
tataḥ prabhṛti viprendrāḥ prajā maithunasaṃbhavāḥ saṃkalpād darśanāt sparśāt pūrveṣāṃ procyate prajā //
देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् संभवस् तु श्रुतो ऽस्माभिर् दक्षस्य च महात्मनः ॥
devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām saṃbhavas tu śruto 'smābhir dakṣasya ca mahātmanaḥ //
अङ्गुष्ठाद् ब्रह्मणो जज्ञे दक्षः किल शुभव्रतः वामाङ्गुष्ठात् तथा चैवं तस्य पत्नी व्यजायत ॥
aṅguṣṭhād brahmaṇo jajñe dakṣaḥ kila śubhavrataḥ vāmāṅguṣṭhāt tathā caivaṃ tasya patnī vyajāyata //
कथं प्राचेतसत्वं स पुनर् लेभे महातपाः एतं नः संशयं सूत व्याख्यातुं त्वम् इहार्हसि दौहित्रश् चैव सोमस्य कथं श्वशुरतां गतः ॥
kathaṃ prācetasatvaṃ sa punar lebhe mahātapāḥ etaṃ naḥ saṃśayaṃ sūta vyākhyātuṃ tvam ihārhasi dauhitraś caiva somasya kathaṃ śvaśuratāṃ gataḥ //
उत्पत्तिश् च निरोधश् च नित्यं भूतेषु भो द्विजाः ऋषयो ऽत्र न मुह्यन्ति विद्यावन्तश् च ये जनाः ॥
utpattiś ca nirodhaś ca nityaṃ bhūteṣu bho dvijāḥ ṛṣayo 'tra na muhyanti vidyāvantaś ca ye janāḥ //
युगे युगे भवन्त्य् एते पुनर् दक्षादयो नृपाः पुनश् चैव निरुध्यन्ते विद्वांस् तत्र न मुह्यति ॥
yuge yuge bhavanty ete punar dakṣādayo nṛpāḥ punaś caiva nirudhyante vidvāṃs tatra na muhyati //
ज्यैष्ठ्यं कानिष्ठम् अप्य् एषां पूर्वं नासीद् द्विजोत्तमाः तप एव गरीयो ऽभूत् प्रभावश् चैव कारणम् ॥
jyaiṣṭhyaṃ kāniṣṭham apy eṣāṃ pūrvaṃ nāsīd dvijottamāḥ tapa eva garīyo 'bhūt prabhāvaś caiva kāraṇam //
इमां विसृष्टिं दक्षस्य यो विद्यात् सचराचराम् प्रजावान् आयुर् उत्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते ॥
imāṃ visṛṣṭiṃ dakṣasya yo vidyāt sacarācarām prajāvān āyur uttīrṇaḥ svargaloke mahīyate //