क्षारोदेन यथा द्वीपो जम्बूसंज्ञो ऽभिवेष्टितः संवेष्ट्य क्षारम् उदधिं प्लक्षद्वीपस् तथा स्थितः ॥
kṣārodena yathā dvīpo jambūsaṃjño 'bhiveṣṭitaḥ saṃveṣṭya kṣāram udadhiṃ plakṣadvīpas tathā sthitaḥ //
जम्बूद्वीपस्य विस्तारः शतसाहस्रसंमितः स एव द्विगुणो विप्राः प्लक्षद्वीपे ऽप्य् उदाहृतः ॥
jambūdvīpasya vistāraḥ śatasāhasrasaṃmitaḥ sa eva dviguṇo viprāḥ plakṣadvīpe 'py udāhṛtaḥ //
सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै श्रेष्ठः शान्तभयो नाम शिशिरस् तदनन्तरम् ॥
sapta medhātitheḥ putrāḥ plakṣadvīpeśvarasya vai śreṣṭhaḥ śāntabhayo nāma śiśiras tadanantaram //
सुखोदयस् तथानन्दः शिवः क्षेमक एव च ध्रुवश् च सप्तमस् तेषां प्लक्षद्वीपेश्वरा हि ते ॥
sukhodayas tathānandaḥ śivaḥ kṣemaka eva ca dhruvaś ca saptamas teṣāṃ plakṣadvīpeśvarā hi te //
पूर्वं शान्तभयं वर्षं शिशिरं सुखदं तथा आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं ध्रुवम् एव च ॥
pūrvaṃ śāntabhayaṃ varṣaṃ śiśiraṃ sukhadaṃ tathā ānandaṃ ca śivaṃ caiva kṣemakaṃ dhruvam eva ca //
मर्यादाकारकास् तेषां तथान्ये वर्षपर्वताः सप्तैव तेषां नामानि शृणुध्वं मुनिसत्तमाः ॥
maryādākārakās teṣāṃ tathānye varṣaparvatāḥ saptaiva teṣāṃ nāmāni śṛṇudhvaṃ munisattamāḥ //
गोमेदश् चैव चन्द्रश् च नारदो दन्दुभिस् तथा सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजश् चैव सप्तमः ॥
gomedaś caiva candraś ca nārado dandubhis tathā somakaḥ sumanāḥ śailo vaibhrājaś caiva saptamaḥ //
वर्षाचलेषु रम्येषु वर्षेष्व् एतेषु चानघाः वसन्ति देवगन्धर्वसहिताः सहितं प्रजाः ॥
varṣācaleṣu ramyeṣu varṣeṣv eteṣu cānaghāḥ vasanti devagandharvasahitāḥ sahitaṃ prajāḥ //
तेषु पुण्या जनपदा वीरा न म्रियते जनः नाधयो व्याधयो वापि सर्वकालसुखं हि तत् ॥
teṣu puṇyā janapadā vīrā na mriyate janaḥ nādhayo vyādhayo vāpi sarvakālasukhaṃ hi tat //
तेषां नद्यश् च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः नामतस् ताः प्रवक्ष्यामि श्रुताः पापं हरन्ति याः ॥
teṣāṃ nadyaś ca saptaiva varṣāṇāṃ tu samudragāḥ nāmatas tāḥ pravakṣyāmi śrutāḥ pāpaṃ haranti yāḥ //
अनुतप्ता शिखा चैव विप्राशा त्रिदिवा क्रमुः अमृता सुकृता चैव सप्तैतास् तत्र निम्नगाः ॥
anutaptā śikhā caiva viprāśā tridivā kramuḥ amṛtā sukṛtā caiva saptaitās tatra nimnagāḥ //
एते शैलास् तथा नद्यः प्रधानाः कथिता द्विजाः क्षुद्रनद्यस् तथा शैलास् तत्र सन्ति सहस्रशः ॥
ete śailās tathā nadyaḥ pradhānāḥ kathitā dvijāḥ kṣudranadyas tathā śailās tatra santi sahasraśaḥ //
ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर् जनपदास् तु ते अवसर्पिणी नदी तेषां न चैवोत्सर्पिणी द्विजाः ॥
tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīr janapadās tu te avasarpiṇī nadī teṣāṃ na caivotsarpiṇī dvijāḥ //
न तेष्व् अस्ति युगावस्था तेषु स्थानेषु सप्तसु त्रेतायुगसमः कालः सर्वदैव द्विजोत्तमाः ॥
na teṣv asti yugāvasthā teṣu sthāneṣu saptasu tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadaiva dvijottamāḥ //
प्लक्षद्वीपादिके विप्राः शाकद्वीपान्तिकेषु वै पञ्चवर्षसहस्राणि जना जीवन्त्य् अनामयाः ॥
plakṣadvīpādike viprāḥ śākadvīpāntikeṣu vai pañcavarṣasahasrāṇi janā jīvanty anāmayāḥ //
धर्मश् चतुर्विधस् तेषु वर्णाश्रमविभागजः वर्णाश् च तत्र चत्वारस् तान् बुधाः प्रवदामि वः ॥
dharmaś caturvidhas teṣu varṇāśramavibhāgajaḥ varṇāś ca tatra catvāras tān budhāḥ pravadāmi vaḥ //
आर्यकाः कुरवश् चैव विविश्वा भाविनश् च ये विप्रक्षत्रियवैश्यास् ते शूद्राश् च मुनिसत्तमाः ॥
āryakāḥ kuravaś caiva viviśvā bhāvinaś ca ye viprakṣatriyavaiśyās te śūdrāś ca munisattamāḥ //
जम्बूवृक्षप्रमाणस् तु तन्मध्ये सुमहातरुः प्लक्षस् तन्नामसंज्ञो ऽयं प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तमाः ॥
jambūvṛkṣapramāṇas tu tanmadhye sumahātaruḥ plakṣas tannāmasaṃjño 'yaṃ plakṣadvīpo dvijottamāḥ //
इज्यते तत्र भगवांस् तैर् वर्णैर् आर्यकादिभिः सोमरूपी जगत्स्रष्टा सर्वः सर्वेश्वरो हरिः ॥
ijyate tatra bhagavāṃs tair varṇair āryakādibhiḥ somarūpī jagatsraṣṭā sarvaḥ sarveśvaro hariḥ //
प्लक्षद्वीपप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समावृतः तथैवेक्षुरसोदेन परिवेषानुकारिणा ॥
plakṣadvīpapramāṇena plakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ tathaivekṣurasodena pariveṣānukāriṇā //
इत्य् एतद् वो मुनिश्रेष्ठाः प्लक्षद्वीप उदाहृतः संक्षेपेण मया भूयः शाल्मलं तं निबोधत ॥
ity etad vo muniśreṣṭhāḥ plakṣadvīpa udāhṛtaḥ saṃkṣepeṇa mayā bhūyaḥ śālmalaṃ taṃ nibodhata //
शाल्मलस्येश्वरो वीरो वपुष्मांस् तत्सुता द्विजाः तेषां तु नाम संज्ञानि सप्तवर्षाणि तानि वै ॥
śālmalasyeśvaro vīro vapuṣmāṃs tatsutā dvijāḥ teṣāṃ tu nāma saṃjñāni saptavarṣāṇi tāni vai //
श्वेतो ऽथ हरितश् चैव जीमूतो रोहितस् तथा वैद्युतो मानसश् चैव सुप्रभश् च द्विजोत्तमाः ॥
śveto 'tha haritaś caiva jīmūto rohitas tathā vaidyuto mānasaś caiva suprabhaś ca dvijottamāḥ //
शाल्मनश् च समुद्रो ऽसौ द्वीपेनेक्षुरसोदकः विस्ताराद् द्विगुणेनाथ सर्वतः संवृतः स्थितः ॥
śālmanaś ca samudro 'sau dvīpenekṣurasodakaḥ vistārād dviguṇenātha sarvataḥ saṃvṛtaḥ sthitaḥ //
तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः वर्षाभिव्यञ्जकास् ते तु तथा सप्तैव निम्नगाः ॥
tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ varṣābhivyañjakās te tu tathā saptaiva nimnagāḥ //
कुमुदश् चोन्नतश् चैव तृतीयस् तु बलाहकः द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः ॥
kumudaś connataś caiva tṛtīyas tu balāhakaḥ droṇo yatra mahauṣadhyaḥ sa caturtho mahīdharaḥ //
कङ्कस् तु पञ्चमः षष्ठो महिषः सप्तमस् तथा ककुद्मान् पर्वतवरः सरिन्नामान्य् अतो द्विजाः ॥
kaṅkas tu pañcamaḥ ṣaṣṭho mahiṣaḥ saptamas tathā kakudmān parvatavaraḥ sarinnāmāny ato dvijāḥ //
श्रोणी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्रा विमोचनी निवृत्तिः सप्तमी तासां स्मृतास् ताः पापशान्तिदाः ॥
śroṇī toyā vitṛṣṇā ca candrā śukrā vimocanī nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ smṛtās tāḥ pāpaśāntidāḥ //
श्वेतं च लोहितं चैव जीमूतं हरितं तथा वैद्युतं मानसं चैव सुप्रभं नाम सप्तमम् ॥
śvetaṃ ca lohitaṃ caiva jīmūtaṃ haritaṃ tathā vaidyutaṃ mānasaṃ caiva suprabhaṃ nāma saptamam //
सप्तैतानि तु वर्षाणि चातुर्वर्ण्ययुतानि च वर्णाश् च शाल्मले ये च वसन्त्य् एषु द्विजोत्तमाः ॥
saptaitāni tu varṣāṇi cāturvarṇyayutāni ca varṇāś ca śālmale ye ca vasanty eṣu dvijottamāḥ //
कपिलाश् चारुणाः पीताः कृष्णाश् चैव पृथक् पृथक् ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चैव यजन्ति तम् ॥
kapilāś cāruṇāḥ pītāḥ kṛṣṇāś caiva pṛthak pṛthak brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva yajanti tam //
भगवन्तं समस्तस्य विष्णुम् आत्मानम् अव्ययम् वायुभूतं मखश्रेष्ठैर् यज्वानो यज्ञसंस्थितम् ॥
bhagavantaṃ samastasya viṣṇum ātmānam avyayam vāyubhūtaṃ makhaśreṣṭhair yajvāno yajñasaṃsthitam //
देवानाम् अत्र सांनिध्यम् अतीव सुमनोहरे शाल्मलिश् च महावृक्षो नामनिर्वृत्तिकारकः ॥
devānām atra sāṃnidhyam atīva sumanohare śālmaliś ca mahāvṛkṣo nāmanirvṛttikārakaḥ //
एष द्वीपः समुद्रेण सुरोदेन समावृतः विस्ताराच् छाल्मलेश् चैव समेन तु समन्ततः ॥
eṣa dvīpaḥ samudreṇa surodena samāvṛtaḥ vistārāc chālmaleś caiva samena tu samantataḥ //
सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः ॥
surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ śālmalasya tu vistārād dviguṇena samantataḥ //
ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे शृणुध्वं तस्य पुत्रकान् उद्भिदो वेणुमांश् चैव स्वैरथो रन्धनो धृतिः ॥
jyotiṣmataḥ kuśadvīpe śṛṇudhvaṃ tasya putrakān udbhido veṇumāṃś caiva svairatho randhano dhṛtiḥ //
प्रभाकरो ऽथ कपिलस् तन्नाम्ना वर्षपद्धतिः तस्यां वसन्ति मनुजैः सह दैतेयदानवाः ॥
prabhākaro 'tha kapilas tannāmnā varṣapaddhatiḥ tasyāṃ vasanti manujaiḥ saha daiteyadānavāḥ //
तथैव देवगन्धर्वा यक्षकिंपुरुषादयः वर्णास् तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः ॥
tathaiva devagandharvā yakṣakiṃpuruṣādayaḥ varṇās tatrāpi catvāro nijānuṣṭhānatatparāḥ //
दमिनः शुष्मिणः स्नेहा मान्दहाश् च द्विजोत्तमाः ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चानुक्रमोदिताः ॥
daminaḥ śuṣmiṇaḥ snehā māndahāś ca dvijottamāḥ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ //
यथोक्तकर्मकर्तृत्वात् स्वाधिकारक्षयाय ते तत्र ते तु कुशद्वीपे ब्रह्मरूपं जनार्दनम् ॥
yathoktakarmakartṛtvāt svādhikārakṣayāya te tatra te tu kuśadvīpe brahmarūpaṃ janārdanam //
यजन्तः क्षपयन्त्य् उग्रम् अधिकारफलप्रदम् विद्रुमो हेमशैलश् च द्युतिमान् पुष्टिमांस् तथा ॥
yajantaḥ kṣapayanty ugram adhikāraphalapradam vidrumo hemaśailaś ca dyutimān puṣṭimāṃs tathā //
कुशेशयो हरिश् चैव सप्तमो मन्दराचलः वर्षाचलास् तु सप्तैते द्वीपे तत्र द्विजोत्तमाः ॥
kuśeśayo hariś caiva saptamo mandarācalaḥ varṣācalās tu saptaite dvīpe tatra dvijottamāḥ //
नद्यश् च सप्त तासां तु वक्ष्ये नामान्य् अनुक्रमात् धूतपापा शिवा चैव पवित्रा संमतिस् तथा ॥
nadyaś ca sapta tāsāṃ tu vakṣye nāmāny anukramāt dhūtapāpā śivā caiva pavitrā saṃmatis tathā //
विद्युद् अम्भो मही चान्या सर्वपापहरास् त्व् इमाः अन्याः सहस्रशस् तत्र क्षुद्रनद्यस् तथाचलाः ॥
vidyud ambho mahī cānyā sarvapāpaharās tv imāḥ anyāḥ sahasraśas tatra kṣudranadyas tathācalāḥ //
कुशद्वीपे कुशस्तम्बः संज्ञया तस्य तत् स्मृतम् तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समावृतः ॥
kuśadvīpe kuśastambaḥ saṃjñayā tasya tat smṛtam tatpramāṇena sa dvīpo ghṛtodena samāvṛtaḥ //
घृतोदश् च समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः क्रौञ्चद्वीपो मुनिश्रेष्ठाः श्रूयतां चापरो महान् ॥
ghṛtodaś ca samudro vai krauñcadvīpena saṃvṛtaḥ krauñcadvīpo muniśreṣṭhāḥ śrūyatāṃ cāparo mahān //
कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणो यस्य विस्तरः क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः पुत्राः सप्त महात्मनः ॥
kuśadvīpasya vistārād dviguṇo yasya vistaraḥ krauñcadvīpe dyutimataḥ putrāḥ sapta mahātmanaḥ //
तन्नामानि च वर्षाणि तेषां चक्रे महामनाः कुशगो मन्दगश् चोष्णः पीवरो ऽथान्धकारकः ॥
tannāmāni ca varṣāṇi teṣāṃ cakre mahāmanāḥ kuśago mandagaś coṣṇaḥ pīvaro 'thāndhakārakaḥ //
मुनिश् च दुन्दुभिश् चैव सप्तैते तत्सुता द्विजाः तत्रापि देवगन्धर्वसेविताः सुमनोरमाः ॥
muniś ca dundubhiś caiva saptaite tatsutā dvijāḥ tatrāpi devagandharvasevitāḥ sumanoramāḥ //
वर्षाचला मुनिश्रेष्ठास् तेषां नामानि भो द्विजाः क्रौञ्चश् च वामनश् चैव तृतीयश् चान्धकारकः ॥
varṣācalā muniśreṣṭhās teṣāṃ nāmāni bho dvijāḥ krauñcaś ca vāmanaś caiva tṛtīyaś cāndhakārakaḥ //
देवव्रतो धमश् चैव तथान्यः पुण्डरीकवान् दुन्दुभिश् च महाशैलो द्विगुणास् ते परस्परम् ॥
devavrato dhamaś caiva tathānyaḥ puṇḍarīkavān dundubhiś ca mahāśailo dviguṇās te parasparam //
द्वीपाद् द्वीपेषु ये शैलास् तथा द्वीपानि ते तथा वर्षेष्व् एतेषु रम्येषु वर्षशैलवरेषु च ॥
dvīpād dvīpeṣu ye śailās tathā dvīpāni te tathā varṣeṣv eteṣu ramyeṣu varṣaśailavareṣu ca //
निवसन्ति निरातङ्काः सह देवगणैः प्रजाः पुष्कला पुष्करा धन्यास् ते ख्याताश् च द्विजोत्तमाः ॥
nivasanti nirātaṅkāḥ saha devagaṇaiḥ prajāḥ puṣkalā puṣkarā dhanyās te khyātāś ca dvijottamāḥ //
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चानुक्रमोदिताः तत्र नद्यो मुनिश्रेष्ठा याः पिबन्ति तु ते सदा ॥
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ tatra nadyo muniśreṣṭhā yāḥ pibanti tu te sadā //
सप्त प्रधानाः शतशस् तथान्याः क्षुद्रनिम्नगाः गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर् मनोजवा ॥
sapta pradhānāḥ śataśas tathānyāḥ kṣudranimnagāḥ gaurī kumudvatī caiva saṃdhyā rātrir manojavā //
ख्यातिश् च पुण्डरीका च सप्तैता वर्षनिम्नगाः तत्रापि वर्णैर् भगवान् पुष्कराद्यैर् जनार्दनः ॥
khyātiś ca puṇḍarīkā ca saptaitā varṣanimnagāḥ tatrāpi varṇair bhagavān puṣkarādyair janārdanaḥ //
ध्यानयोगै रुद्ररूप ईज्यते यज्ञसंनिधौ क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन तु ॥
dhyānayogai rudrarūpa ījyate yajñasaṃnidhau krauñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍodakena tu //
आवृतः सर्वतः क्रौञ्चद्वीपतुल्येन मानतः दधिमण्डोदकश् चापि शाकद्वीपेन संवृतः ॥
āvṛtaḥ sarvataḥ krauñcadvīpatulyena mānataḥ dadhimaṇḍodakaś cāpi śākadvīpena saṃvṛtaḥ //
क्रौञ्चद्वीपस्य विस्तारद्विगुणेन द्विजोत्तमाः शाकद्वीपेश्वरस्यापि भव्यस्य सुमहात्मनः ॥
krauñcadvīpasya vistāradviguṇena dvijottamāḥ śākadvīpeśvarasyāpi bhavyasya sumahātmanaḥ //
सप्तैव तनयास् तेषां ददौ वर्षाणि सप्त सः जलदश् च कुमारश् च सुकुमारो मनीरकः ॥
saptaiva tanayās teṣāṃ dadau varṣāṇi sapta saḥ jaladaś ca kumāraś ca sukumāro manīrakaḥ //
कुसमोदश् च मोदाकिः सप्तमश् च महाद्रुमः तत्संज्ञान्य् एव तत्रापि सप्त वर्षाण्य् अनुक्रमात् ॥
kusamodaś ca modākiḥ saptamaś ca mahādrumaḥ tatsaṃjñāny eva tatrāpi sapta varṣāṇy anukramāt //
तत्रापि पर्वताः सप्त वर्षविच्छेदकारकाः पूर्वस् तत्रोदयगिरिर् जलधारस् तथापरः ॥
tatrāpi parvatāḥ sapta varṣavicchedakārakāḥ pūrvas tatrodayagirir jaladhāras tathāparaḥ //
तथा रैवतकः श्यामस् तथैवाम्भोगिरिर् द्विजाः आस्तिकेयस् तथा रम्यः केसरी पर्वतोत्तमः ॥
tathā raivatakaḥ śyāmas tathaivāmbhogirir dvijāḥ āstikeyas tathā ramyaḥ kesarī parvatottamaḥ //
शाकश् चात्र महावृक्षः सिद्धगन्धर्वसेवितः यत्पत्त्रवातसंस्पर्शाद् आह्लादो जायते परः ॥
śākaś cātra mahāvṛkṣaḥ siddhagandharvasevitaḥ yatpattravātasaṃsparśād āhlādo jāyate paraḥ //
तत्र पुण्या जनपदाश् चातुर्वर्ण्यसमन्विताः निवसन्ति महात्मानो निरातङ्का निरामयाः ॥
tatra puṇyā janapadāś cāturvarṇyasamanvitāḥ nivasanti mahātmāno nirātaṅkā nirāmayāḥ //
नद्यश् चात्र महापुण्याः सर्वपापभयापहाः सुकुमारी कुमारी च नलिनी रेणुका च या ॥
nadyaś cātra mahāpuṇyāḥ sarvapāpabhayāpahāḥ sukumārī kumārī ca nalinī reṇukā ca yā //
इक्षुश् च धेनुका चैव गभस्ती सप्तमी तथा अन्यास् त्व् अयुतशस् तत्र क्षुद्रनद्यो द्विजोत्तमाः ॥
ikṣuś ca dhenukā caiva gabhastī saptamī tathā anyās tv ayutaśas tatra kṣudranadyo dvijottamāḥ //
महीधरास् तथा सन्ति शतशो ऽथ सहस्रशः ताः पिबन्ति मुदा युक्ता जलदादिषु ये स्थिताः ॥
mahīdharās tathā santi śataśo 'tha sahasraśaḥ tāḥ pibanti mudā yuktā jaladādiṣu ye sthitāḥ //
वर्षेषु ये जनपदाश् चतुर्थार्थसमन्विताः नद्यश् चात्र महापुण्याः स्वर्गाद् अभ्येत्य मेदिनीम् ॥
varṣeṣu ye janapadāś caturthārthasamanvitāḥ nadyaś cātra mahāpuṇyāḥ svargād abhyetya medinīm //
धर्महानिर् न तेष्व् अस्ति न संहर्षो न शुक् तथा मर्यादाव्युत्क्रमश् चापि तेषु देशेषु सप्तसु ॥
dharmahānir na teṣv asti na saṃharṣo na śuk tathā maryādāvyutkramaś cāpi teṣu deśeṣu saptasu //
मगाश् च मागधाश् चैव मानसा मन्दगास् तथा मगा ब्राह्मणभूयिष्ठा मागधाः क्षत्रियास् तु ते ॥
magāś ca māgadhāś caiva mānasā mandagās tathā magā brāhmaṇabhūyiṣṭhā māgadhāḥ kṣatriyās tu te //
वैश्यास् तु मानसास् तेषां शूद्रा ज्ञेयास् तु मन्दगाः शाकद्वीपे स्थितैर् विष्णुः सूर्यरूपधरो हरिः ॥
vaiśyās tu mānasās teṣāṃ śūdrā jñeyās tu mandagāḥ śākadvīpe sthitair viṣṇuḥ sūryarūpadharo hariḥ //
यथोक्तैर् इज्यते सम्यक् कर्मभिर् नियतात्मभिः शाकद्वीपस् ततो विप्राः क्षीरोदेन समन्ततः ॥
yathoktair ijyate samyak karmabhir niyatātmabhiḥ śākadvīpas tato viprāḥ kṣīrodena samantataḥ //
शाकद्वीपप्रमाणेन वलयेनेव वेष्टितः क्षीराब्धिः सर्वतो विप्राः पुष्कराख्येन वेष्टितः ॥
śākadvīpapramāṇena valayeneva veṣṭitaḥ kṣīrābdhiḥ sarvato viprāḥ puṣkarākhyena veṣṭitaḥ //
द्वीपेन शाकद्वीपात् तु द्विगुणेन समन्ततः पुष्करे सवनस्यापि महावीतो ऽभवत् सुतः ॥
dvīpena śākadvīpāt tu dviguṇena samantataḥ puṣkare savanasyāpi mahāvīto 'bhavat sutaḥ //
धातकिश् च तयोस् तद्वद् द्वे वर्षे नामसंज्ञिते महावीतं तथैवान्यद् धातकीखण्डसंज्ञितम् ॥
dhātakiś ca tayos tadvad dve varṣe nāmasaṃjñite mahāvītaṃ tathaivānyad dhātakīkhaṇḍasaṃjñitam //
एकश् चात्र महाभागाः प्रख्यातो वर्षपर्वतः मानसोत्तरसंज्ञो वै मध्यतो वलयाकृतिः ॥
ekaś cātra mahābhāgāḥ prakhyāto varṣaparvataḥ mānasottarasaṃjño vai madhyato valayākṛtiḥ //
योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशद् उच्छ्रितः तावद् एव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः ॥
yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśad ucchritaḥ tāvad eva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ //
पुष्करद्वीपवलयं मध्येन विभजन्न् इव स्थितो ऽसौ तेन विच्छिन्नं जातं वर्षद्वयं हि तत् ॥
puṣkaradvīpavalayaṃ madhyena vibhajann iva sthito 'sau tena vicchinnaṃ jātaṃ varṣadvayaṃ hi tat //
वलयाकारम् एकैकं तयोर् मध्ये महागिरिः दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः ॥
valayākāram ekaikaṃ tayor madhye mahāgiriḥ daśavarṣasahasrāṇi tatra jīvanti mānavāḥ //
निरामया विशोकाश् च रागद्वेषविवर्जिताः अधमोत्तमौ न तेष्व् आस्तांन वध्यवधकौ द्विजाः ॥
nirāmayā viśokāś ca rāgadveṣavivarjitāḥ adhamottamau na teṣv āstāṃna vadhyavadhakau dvijāḥ //
नेर्ष्यासूया भयं रोषो दोषो लोभादिकं न च महावीतं बहिर् वर्षं धातकीखण्डम् अन्ततः ॥
nerṣyāsūyā bhayaṃ roṣo doṣo lobhādikaṃ na ca mahāvītaṃ bahir varṣaṃ dhātakīkhaṇḍam antataḥ //
मानसोत्तरशैलस्य देवदैत्यादिसेवितम् सत्यानृते न तत्रास्तां द्वीपे पुष्करसंज्ञिते ॥
mānasottaraśailasya devadaityādisevitam satyānṛte na tatrāstāṃ dvīpe puṣkarasaṃjñite //
न तत्र नद्यः शैला वा द्वीपे वर्षद्वयान्विते तुल्यवेषास् तु मनुजा देवैस् तत्रैकरूपिणः ॥
na tatra nadyaḥ śailā vā dvīpe varṣadvayānvite tulyaveṣās tu manujā devais tatraikarūpiṇaḥ //
वर्णाश्रमाचारहीनं धर्माहरणवर्जितम् त्रयीवार्त्तादण्डनीतिशुश्रूषारहितं च तत् ॥
varṇāśramācārahīnaṃ dharmāharaṇavarjitam trayīvārttādaṇḍanītiśuśrūṣārahitaṃ ca tat //
वर्षद्वयं ततो विप्रा भौमस्वर्गो ऽयम् उत्तमः सर्वस्य सुखदः कालो जरारोगविवर्जितः ॥
varṣadvayaṃ tato viprā bhaumasvargo 'yam uttamaḥ sarvasya sukhadaḥ kālo jarārogavivarjitaḥ //
पुष्करे धातकीखण्डे महावीते च वै द्विजाः न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानम् उत्तमम् ॥
puṣkare dhātakīkhaṇḍe mahāvīte ca vai dvijāḥ nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe brahmaṇaḥ sthānam uttamam //
तस्मिन् निवसति ब्रह्मा पूज्यमानः सुरासुरैः स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः ॥
tasmin nivasati brahmā pūjyamānaḥ surāsuraiḥ svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ pariveṣṭitaḥ //
समेन पुष्करस्यैव विस्तारान् मण्डलात् तथा एवं द्वीपाः समुद्रैस् तु सप्त सप्तभिर् आवृताः ॥
samena puṣkarasyaiva vistārān maṇḍalāt tathā evaṃ dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ //
द्वीपश् चैव समुद्रश् च समानौ द्विगुणौ परौ पयांसि सर्वदा सर्वसमुद्रेषु समानि वै ॥
dvīpaś caiva samudraś ca samānau dviguṇau parau payāṃsi sarvadā sarvasamudreṣu samāni vai //
न्यूनातिरिक्तता तेषां कदाचिन् नैव जायते स्थालीस्थम् अग्निसंयोगाद् उद्रेकि सलिलं यथा ॥
nyūnātiriktatā teṣāṃ kadācin naiva jāyate sthālīstham agnisaṃyogād udreki salilaṃ yathā //
तथेन्दुवृद्धौ सलिलम् अम्भोधौ मुनिसत्तमाः अन्यूनानतिरिक्ताश् च वर्धन्त्य् आपो ह्रसन्ति च ॥
tathenduvṛddhau salilam ambhodhau munisattamāḥ anyūnānatiriktāś ca vardhanty āpo hrasanti ca //
उदयास्तमने त्व् इन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलानां शतानि च ॥
udayāstamane tv indoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ daśottarāṇi pañcaiva aṅgulānāṃ śatāni ca //
अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ सामुद्रीणां द्विजोत्तमाः भोजनं पुष्करद्वीपे तत्र स्वयम् उपस्थितम् ॥
apāṃ vṛddhikṣayau dṛṣṭau sāmudrīṇāṃ dvijottamāḥ bhojanaṃ puṣkaradvīpe tatra svayam upasthitam //
भुञ्जन्ति षड्रसं विप्राः प्रजाः सर्वाः सदैव हि स्वादूदकस्य परितो दृश्यते लोकसंस्थितिः ॥
bhuñjanti ṣaḍrasaṃ viprāḥ prajāḥ sarvāḥ sadaiva hi svādūdakasya parito dṛśyate lokasaṃsthitiḥ //
द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता लोकालोकस् ततः शैलो योजनायुतविस्तृतः ॥
dviguṇā kāñcanī bhūmiḥ sarvajantuvivarjitā lokālokas tataḥ śailo yojanāyutavistṛtaḥ //
उच्छ्रयेणापि तावन्ति सहस्राण्य् आवलोहि सः ततस् तमः समावृत्य तं शैलं सर्वतः स्थितम् ॥
ucchrayeṇāpi tāvanti sahasrāṇy āvalohi saḥ tatas tamaḥ samāvṛtya taṃ śailaṃ sarvataḥ sthitam //
तमश् चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम् पञ्चाशत्कोटिविस्तारा सेयम् उर्वी द्विजोत्तमाः ॥
tamaś cāṇḍakaṭāhena samantāt pariveṣṭitam pañcāśatkoṭivistārā seyam urvī dvijottamāḥ //
सहैवाण्डकटाहेन सद्वीपा समहीधरा सेयं धात्री विधात्री च सर्वभूतगुणाधिका आधारभूता जगतां सर्वेषां सा द्विजोत्तमाः ॥
sahaivāṇḍakaṭāhena sadvīpā samahīdharā seyaṃ dhātrī vidhātrī ca sarvabhūtaguṇādhikā ādhārabhūtā jagatāṃ sarveṣāṃ sā dvijottamāḥ //