न तृप्तिम् अधिगच्छामः पुण्यधर्मामृतस्य च मुने त्वन्मुखगीतस्य तथा कौतूहलं हि नः ॥
na tṛptim adhigacchāmaḥ puṇyadharmāmṛtasya ca mune tvanmukhagītasya tathā kautūhalaṃ hi naḥ //
उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानां कर्मणो गतिम् वेत्सि सर्वं मुने तेन पृच्छामस् त्वां महामतिम् ॥
utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānāṃ karmaṇo gatim vetsi sarvaṃ mune tena pṛcchāmas tvāṃ mahāmatim //
श्रूयते यमलोकस्य मार्गः परमदुर्गमः दुःखक्लेशकरः शश्वत् सर्वभूतभयावहः ॥
śrūyate yamalokasya mārgaḥ paramadurgamaḥ duḥkhakleśakaraḥ śaśvat sarvabhūtabhayāvahaḥ //
कथं तेन नरा यान्ति मार्गेण यमसादनम् प्रमाणं चैव मार्गस्य ब्रूहि नो वदतां वर ॥
kathaṃ tena narā yānti mārgeṇa yamasādanam pramāṇaṃ caiva mārgasya brūhi no vadatāṃ vara //
मुने पृच्छाम सर्वज्ञ ब्रूहि सर्वम् अशेषतः कथं नरकदुःखानि नाप्नुवन्ति नरान् मुने ॥
mune pṛcchāma sarvajña brūhi sarvam aśeṣataḥ kathaṃ narakaduḥkhāni nāpnuvanti narān mune //
केनोपायेन दानेन धर्मेण नियमेन च मानुषस्य च याम्यस्य लोकस्य कियद् अन्तरम् ॥
kenopāyena dānena dharmeṇa niyamena ca mānuṣasya ca yāmyasya lokasya kiyad antaram //
कथं च स्वर्गतिं यान्ति नरकं केन कर्मणा स्वर्गस्थानानि कियन्ति कियन्ति नरकाणि च ॥
kathaṃ ca svargatiṃ yānti narakaṃ kena karmaṇā svargasthānāni kiyanti kiyanti narakāṇi ca //
कथं सुकृतिनो यान्ति कथं दुष्कृतकारिणः किं रूपं किं प्रमाणं वा को वर्णस् तूभयोर् अपि जीवस्य नीयमानस्य यमलोकं ब्रवीहि नः ॥
kathaṃ sukṛtino yānti kathaṃ duṣkṛtakāriṇaḥ kiṃ rūpaṃ kiṃ pramāṇaṃ vā ko varṇas tūbhayor api jīvasya nīyamānasya yamalokaṃ bravīhi naḥ //
शृणुध्वं मुनिशार्दूला वदतो मम सुव्रताः संसारचक्रम् अजरं स्थितिर् यस्य न विद्यते ॥
śṛṇudhvaṃ muniśārdūlā vadato mama suvratāḥ saṃsāracakram ajaraṃ sthitir yasya na vidyate //
सो ऽहं वदामि वः सर्वं यममार्गस्य निर्णयम् उत्क्रान्तिकालाद् आरभ्य यथा नान्यो वदिष्यति ॥
so 'haṃ vadāmi vaḥ sarvaṃ yamamārgasya nirṇayam utkrāntikālād ārabhya yathā nānyo vadiṣyati //
स्वरूपं चैव मार्गस्य यन् मां पृच्छथ सत्तमाः यमलोकस्य चाध्वानम् अन्तरं मानुषस्य च ॥
svarūpaṃ caiva mārgasya yan māṃ pṛcchatha sattamāḥ yamalokasya cādhvānam antaraṃ mānuṣasya ca //
योजनानां सहस्राणि षडशीतिस् तद् अन्तरम् तप्तताम्रम् इवातप्तं तद् अध्वानम् उदाहृतम् ॥
yojanānāṃ sahasrāṇi ṣaḍaśītis tad antaram taptatāmram ivātaptaṃ tad adhvānam udāhṛtam //
तद् अवश्यं हि गन्तव्यं प्राणिभिर् जीवसंज्ञकैः पुण्यान् पुण्यकृतो यान्ति पापान् पापकृतो ऽधमाः ॥
tad avaśyaṃ hi gantavyaṃ prāṇibhir jīvasaṃjñakaiḥ puṇyān puṇyakṛto yānti pāpān pāpakṛto 'dhamāḥ //
द्वाविंशतिश् च नरका यमस्य विषये स्थिताः येषु दुष्कृतकर्माणो विपच्यन्ते पृथक् पृथक् ॥
dvāviṃśatiś ca narakā yamasya viṣaye sthitāḥ yeṣu duṣkṛtakarmāṇo vipacyante pṛthak pṛthak //
नरको रौरवो रौद्रः शूकरस् ताल एव च कुम्भीपाको महाघोरः शाल्मलो ऽथ विमोहनः ॥
narako rauravo raudraḥ śūkaras tāla eva ca kumbhīpāko mahāghoraḥ śālmalo 'tha vimohanaḥ //
कीटादः कृमिभक्षश् च नालाभक्षो भ्रमस् तथा नद्यः पूयवहाश् चान्या रुधिराम्भस् तथैव च ॥
kīṭādaḥ kṛmibhakṣaś ca nālābhakṣo bhramas tathā nadyaḥ pūyavahāś cānyā rudhirāmbhas tathaiva ca //
अग्निज्वालो महाघोरः संदंशः शुनभोजनः घोरा वैतरणी चैव असिपत्त्रवनं तथा ॥
agnijvālo mahāghoraḥ saṃdaṃśaḥ śunabhojanaḥ ghorā vaitaraṇī caiva asipattravanaṃ tathā //
न तत्र वृक्षच्छाया वा न तडागाः सरांसि च न वाप्यो दीर्घिका वापि न कूपो न प्रपा सभा ॥
na tatra vṛkṣacchāyā vā na taḍāgāḥ sarāṃsi ca na vāpyo dīrghikā vāpi na kūpo na prapā sabhā //
न मण्डपो नायतनं न नद्यो न च पर्वताः न किंचिद् आश्रमस्थानं विद्यते तत्र वर्त्मनि ॥
na maṇḍapo nāyatanaṃ na nadyo na ca parvatāḥ na kiṃcid āśramasthānaṃ vidyate tatra vartmani //
यत्र विश्रमते श्रान्तः पुरुषो ऽतीवकर्षितः अवश्यम् एव गन्तव्यः स सर्वैस् तु महापथः ॥
yatra viśramate śrāntaḥ puruṣo 'tīvakarṣitaḥ avaśyam eva gantavyaḥ sa sarvais tu mahāpathaḥ //
प्राप्ते काले तु संत्यज्य सुहृद्बन्धुधनादिकम् जरायुजाण्डजाश् चैव स्वेदजाश् चोद्भिजास् तथा ॥
prāpte kāle tu saṃtyajya suhṛdbandhudhanādikam jarāyujāṇḍajāś caiva svedajāś codbhijās tathā //
जङ्गमाजङ्गमाश् चैव गमिष्यन्ति महापथम् देवासुरमनुष्यैश् च वैवस्वतवशानुगैः ॥
jaṅgamājaṅgamāś caiva gamiṣyanti mahāpatham devāsuramanuṣyaiś ca vaivasvatavaśānugaiḥ //
स्त्रीपुंनपुंसकैश् चैव पृथिव्यां जीवसंज्ञितैः पूर्वाह्णे चापराह्णे वा मध्याह्ने वा तथा पुनः ॥
strīpuṃnapuṃsakaiś caiva pṛthivyāṃ jīvasaṃjñitaiḥ pūrvāhṇe cāparāhṇe vā madhyāhne vā tathā punaḥ //
संध्याकाले ऽर्धरात्रे वा प्रत्यूषे वाप्य् उपस्थिते वृद्धैर् वा मध्यमैर् वापि यौवनस्थैस् तथैव च ॥
saṃdhyākāle 'rdharātre vā pratyūṣe vāpy upasthite vṛddhair vā madhyamair vāpi yauvanasthais tathaiva ca //
गर्भवासे ऽथ बाल्ये वा गन्तव्यः स महापथः प्रवासस्थैर् गृहस्थैर् वा पर्वतस्थैः स्थले ऽपि वा ॥
garbhavāse 'tha bālye vā gantavyaḥ sa mahāpathaḥ pravāsasthair gṛhasthair vā parvatasthaiḥ sthale 'pi vā //
क्षेत्रस्थैर् वा जलस्थैर् वा गृहमध्यगतैस् तथा आसीनैश् चास्थितैर् वापि शयनीयगतैस् तथा ॥
kṣetrasthair vā jalasthair vā gṛhamadhyagatais tathā āsīnaiś cāsthitair vāpi śayanīyagatais tathā //
जाग्रद्भिर् वा प्रसुप्तैर् वा गन्तव्यः स महापथः इहानुभूय निर्दिष्टम् आयुर् जन्तुः स्वयं तदा ॥
jāgradbhir vā prasuptair vā gantavyaḥ sa mahāpathaḥ ihānubhūya nirdiṣṭam āyur jantuḥ svayaṃ tadā //
तस्यान्ते च स्वयं प्राणैर् अनिच्छन्न् अपि मुच्यते जलम् अग्निर् विषं शस्त्रं क्षुद् व्याधिः पतनं गिरेः ॥
tasyānte ca svayaṃ prāṇair anicchann api mucyate jalam agnir viṣaṃ śastraṃ kṣud vyādhiḥ patanaṃ gireḥ //
निमित्तं किंचिद् आसाद्य देही प्राणैर् विमुच्यते विहाय सुमहत् कृत्स्नं शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥
nimittaṃ kiṃcid āsādya dehī prāṇair vimucyate vihāya sumahat kṛtsnaṃ śarīraṃ pāñcabhautikam //
अन्यच् छरीरम् आदत्ते यातनीयं स्वकर्मजम् दृढं शरीरम् आप्नोति सुखदुःखोपभुक्तये ॥
anyac charīram ādatte yātanīyaṃ svakarmajam dṛḍhaṃ śarīram āpnoti sukhaduḥkhopabhuktaye //
तेन भुङ्क्ते स कृच्छ्राणि पापकर्ता नरो भृशम् सुखानि धार्मिको हृष्ट इह नीतो यमक्षये ॥
tena bhuṅkte sa kṛcchrāṇi pāpakartā naro bhṛśam sukhāni dhārmiko hṛṣṭa iha nīto yamakṣaye //
ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः भिनत्ति मर्मस्थानानि दीप्यमानो निरन्धनः ॥
ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ bhinatti marmasthānāni dīpyamāno nirandhanaḥ //
उदानो नाम पवनस् ततश् चोर्ध्वं प्रवर्तते भुज्यताम् अम्बुभक्ष्याणाम् अधोगतिनिरोधकृत् ॥
udāno nāma pavanas tataś cordhvaṃ pravartate bhujyatām ambubhakṣyāṇām adhogatinirodhakṛt //
ततो येनाम्बुदानानि कृतान्य् अन्नरसास् तथा दत्ताः स तस्याम् आह्लादम् आपदि प्रतिपद्यते ॥
tato yenāmbudānāni kṛtāny annarasās tathā dattāḥ sa tasyām āhlādam āpadi pratipadyate //
अन्नानि येन दत्तानि श्रद्धापूतेन चेतसा सो ऽपि तृप्तिम् अवाप्नोति विनाप्य् अन्नेन वै तदा ॥
annāni yena dattāni śraddhāpūtena cetasā so 'pi tṛptim avāpnoti vināpy annena vai tadā //
येनानृतानि नोक्तानि प्रीतिभेदः कृतो न च आस्तिकः श्रद्दधानश् च सुखमृत्युं स गच्छति ॥
yenānṛtāni noktāni prītibhedaḥ kṛto na ca āstikaḥ śraddadhānaś ca sukhamṛtyuṃ sa gacchati //
देवब्राह्मणपूजायां निरताश् चानसूयकाः शुक्ला वदान्या ह्रीमन्तस् ते नराः सुखमृत्यवः ॥
devabrāhmaṇapūjāyāṃ niratāś cānasūyakāḥ śuklā vadānyā hrīmantas te narāḥ sukhamṛtyavaḥ //
यः कामान् नापि संरम्भान् न द्वेषाद् धर्मम् उत्सृजेत् यथोक्तकारी सौम्यश् च स सुखं मृत्युम् ऋच्छति ॥
yaḥ kāmān nāpi saṃrambhān na dveṣād dharmam utsṛjet yathoktakārī saumyaś ca sa sukhaṃ mṛtyum ṛcchati //
वारिदास् तृषितानां ये क्षुधितान्नप्रदायिनः प्राप्नुवन्ति नराः काले मृत्युं सुखसमन्वितम् ॥
vāridās tṛṣitānāṃ ye kṣudhitānnapradāyinaḥ prāpnuvanti narāḥ kāle mṛtyuṃ sukhasamanvitam //
शीतं जयन्ति धनदास् तापं चन्दनदायिनः प्राणघ्नीं वेदनां कष्टां ये चान्योद्वेगधारिणः ॥
śītaṃ jayanti dhanadās tāpaṃ candanadāyinaḥ prāṇaghnīṃ vedanāṃ kaṣṭāṃ ye cānyodvegadhāriṇaḥ //
मोहं ज्ञानप्रदातारस् तथा दीपप्रदास् तमः कूटसाक्षी मृषावादी यो गुरुर् नानुशास्ति वै ॥
mohaṃ jñānapradātāras tathā dīpapradās tamaḥ kūṭasākṣī mṛṣāvādī yo gurur nānuśāsti vai //
ते मोहमृत्यवः सर्वे तथा ये वेदनिन्दकाः विभीषणाः पूतिगन्धाः कूटमुद्गरपाणयः ॥
te mohamṛtyavaḥ sarve tathā ye vedanindakāḥ vibhīṣaṇāḥ pūtigandhāḥ kūṭamudgarapāṇayaḥ //
आगच्छन्ति दुरात्मानो यमस्य पुरुषास् तथा प्राप्तेषु दृक्पथं तेषु जायते तस्य वेपथुः ॥
āgacchanti durātmāno yamasya puruṣās tathā prāpteṣu dṛkpathaṃ teṣu jāyate tasya vepathuḥ //
क्रन्दत्य् अविरतः सो ऽथ भ्रातृमातृपितृंस् तथा सा तु वाग् अस्फुटा विप्रा एकवर्णा विभाव्यते ॥
krandaty avirataḥ so 'tha bhrātṛmātṛpitṛṃs tathā sā tu vāg asphuṭā viprā ekavarṇā vibhāvyate //
दृष्टिर् विभ्राम्यते त्रासात् कासावृष्ट्य् अत्य् अथाननम् ततः स वेदनाविष्टं तच् छरीरं विमुञ्चति ॥
dṛṣṭir vibhrāmyate trāsāt kāsāvṛṣṭy aty athānanam tataḥ sa vedanāviṣṭaṃ tac charīraṃ vimuñcati //
वाय्वग्रसारी तद्रूपदेहम् अन्यत् प्रपद्यते तत्कर्मयातनार्थे च न मातृपितृसंभवम् ॥
vāyvagrasārī tadrūpadeham anyat prapadyate tatkarmayātanārthe ca na mātṛpitṛsaṃbhavam //
तत्प्रमाणवयोवस्थासंस्थानैः प्राप्यते व्यथा ततो दूतो यमस्याथ पाशैर् बध्नाति दारुणैः ॥
tatpramāṇavayovasthāsaṃsthānaiḥ prāpyate vyathā tato dūto yamasyātha pāśair badhnāti dāruṇaiḥ //
जन्तोः संप्राप्तकालस्य वेदनार्तस्य वै भृशम् भूतैः संत्यक्तदेहस्य कण्ठप्राप्तानिलस्य च ॥
jantoḥ saṃprāptakālasya vedanārtasya vai bhṛśam bhūtaiḥ saṃtyaktadehasya kaṇṭhaprāptānilasya ca //
शरीराच् च्यावितो जीवो रोरवीति तथोल्बणम् निर्गतो वायुभूतस् तु षाट्कौशिककलेवरे ॥
śarīrāc cyāvito jīvo roravīti tatholbaṇam nirgato vāyubhūtas tu ṣāṭkauśikakalevare //
मातृभिः पितृभिश् चैव भ्रातृभिर् मातुलैस् तथा दारैः पुत्रैर् वयस्यैश् च गुरुभिस् त्यज्यते भुवि ॥
mātṛbhiḥ pitṛbhiś caiva bhrātṛbhir mātulais tathā dāraiḥ putrair vayasyaiś ca gurubhis tyajyate bhuvi //
दृश्यमानश् च तैर् दीनैर् अश्रुपूर्णेक्षणैर् भृशम् स्वशरीरं समुत्सृज्य वायुभूतस् तु गच्छति ॥
dṛśyamānaś ca tair dīnair aśrupūrṇekṣaṇair bhṛśam svaśarīraṃ samutsṛjya vāyubhūtas tu gacchati //
अन्धकारम् अपारं च महाघोरं तमोवृतम् सुखदुःखप्रदातारं दुर्गमं पापकर्मणाम् ॥
andhakāram apāraṃ ca mahāghoraṃ tamovṛtam sukhaduḥkhapradātāraṃ durgamaṃ pāpakarmaṇām //
दुःसहं च दुरन्तं च दुर्निरीक्षं दुरासदम् दुरापम् अतिदुर्गं च पापिष्ठानां सदाहितम् ॥
duḥsahaṃ ca durantaṃ ca durnirīkṣaṃ durāsadam durāpam atidurgaṃ ca pāpiṣṭhānāṃ sadāhitam //
कृष्यमाणाश् च तैर् भूतैर् याम्यैः पाशैस् तु संयताः मुद्गरैस् ताड्यमानाश् च नीयन्ते तं महापथम् ॥
kṛṣyamāṇāś ca tair bhūtair yāmyaiḥ pāśais tu saṃyatāḥ mudgarais tāḍyamānāś ca nīyante taṃ mahāpatham //
क्षीणायुषं समालोक्य प्राणिनं चायुषक्षये निनीषवः समायान्ति यमदूता भयंकराः ॥
kṣīṇāyuṣaṃ samālokya prāṇinaṃ cāyuṣakṣaye ninīṣavaḥ samāyānti yamadūtā bhayaṃkarāḥ //
आरूढा यानकाले तु ऋक्षव्याघ्रखरेषु च उष्ट्रेषु वानरेष्व् अन्ये वृश्चिकेषु वृकेषु च ॥
ārūḍhā yānakāle tu ṛkṣavyāghrakhareṣu ca uṣṭreṣu vānareṣv anye vṛścikeṣu vṛkeṣu ca //
उलूकसर्पमार्जारं तथान्ये गृध्रवाहनाः श्येनशृगालम् आरूढाः सरघाकङ्कवाहनाः ॥
ulūkasarpamārjāraṃ tathānye gṛdhravāhanāḥ śyenaśṛgālam ārūḍhāḥ saraghākaṅkavāhanāḥ //
वराहपशुवेतालमहिषास्यास् तथा परे नानारूपधरा घोराः सर्वप्राणिभयंकराः ॥
varāhapaśuvetālamahiṣāsyās tathā pare nānārūpadharā ghorāḥ sarvaprāṇibhayaṃkarāḥ //
दीर्घमुष्काः करालास्या वक्रनासास् त्रिलोचनाः महाहनुकपोलास्याः प्रलम्बदशनच्छदाः ॥
dīrghamuṣkāḥ karālāsyā vakranāsās trilocanāḥ mahāhanukapolāsyāḥ pralambadaśanacchadāḥ //
निर्गतैर् विकृताकारैर् दशनैर् अङ्कुरोपमैः मांसशोणितदिग्धाङ्गा दंष्ट्राभिर् भृशम् उल्बणैः ॥
nirgatair vikṛtākārair daśanair aṅkuropamaiḥ māṃsaśoṇitadigdhāṅgā daṃṣṭrābhir bhṛśam ulbaṇaiḥ //
मुखैः पातालसदृशैर् ज्वलज्जिह्वैर् भयंकरैः नेत्रैः सुविकृताकारैर् ज्वलत्पिङ्गलचञ्चलैः ॥
mukhaiḥ pātālasadṛśair jvalajjihvair bhayaṃkaraiḥ netraiḥ suvikṛtākārair jvalatpiṅgalacañcalaiḥ //
मार्जारोलूकखद्योतशक्रगोपवद् उद्धतैः केकरैः संकुलैस् स्तब्धैर् लोचनैः पावकोपमैः ॥
mārjārolūkakhadyotaśakragopavad uddhataiḥ kekaraiḥ saṃkulais stabdhair locanaiḥ pāvakopamaiḥ //
भृशम् आभरणैर् भीमैर् आबद्धैर् भुजगोपमैः शोणासरलगात्रैश् च मुण्डमालाविभूषितैः ॥
bhṛśam ābharaṇair bhīmair ābaddhair bhujagopamaiḥ śoṇāsaralagātraiś ca muṇḍamālāvibhūṣitaiḥ //
कण्ठस्थकृष्णसर्पैश् च फूत्काररवभीषणैः वह्निज्वालोपमैः केशैः स्तब्धरुक्षैर् भयंकरैः ॥
kaṇṭhasthakṛṣṇasarpaiś ca phūtkāraravabhīṣaṇaiḥ vahnijvālopamaiḥ keśaiḥ stabdharukṣair bhayaṃkaraiḥ //
बभ्रुपिङ्गललोलैश् च कद्रुश्मश्रुभिर् आवृताः भुजदण्डैर् महाघोरैः प्रलम्बैः परिघोपमैः ॥
babhrupiṅgalalolaiś ca kadruśmaśrubhir āvṛtāḥ bhujadaṇḍair mahāghoraiḥ pralambaiḥ parighopamaiḥ //
केचिद् द्विबाहवस् तत्र तथान्ये च चतुर्भुजाः द्विरष्टबाहवश् चान्ये दशविंशभुजास् तथा ॥
kecid dvibāhavas tatra tathānye ca caturbhujāḥ dviraṣṭabāhavaś cānye daśaviṃśabhujās tathā //
असंख्यातभुजाश् चान्ये केचिद् बाहुसहस्रिणः आयुधैर् विकृताकारैः प्रज्वलद्भिर् भयानकैः ॥
asaṃkhyātabhujāś cānye kecid bāhusahasriṇaḥ āyudhair vikṛtākāraiḥ prajvaladbhir bhayānakaiḥ //
शक्तितोमरचक्राद्यैः सुदीप्तैर् विविधायुधैः पाशशृङ्खलदण्डैश् च भीषयन्तो महाबलाः ॥
śaktitomaracakrādyaiḥ sudīptair vividhāyudhaiḥ pāśaśṛṅkhaladaṇḍaiś ca bhīṣayanto mahābalāḥ //
आगच्छन्ति महारौद्रा मर्त्यानाम् आयुषः क्षये ग्रहीतुं प्राणिनः सर्वे यमस्याज्ञाकरास् तथा ॥
āgacchanti mahāraudrā martyānām āyuṣaḥ kṣaye grahītuṃ prāṇinaḥ sarve yamasyājñākarās tathā //
यत् तच् छरीरम् आदत्ते यातनीयं स्वकर्मजम् तद् अस्य नीयते जन्तोर् यमस्य सदनं प्रति ॥
yat tac charīram ādatte yātanīyaṃ svakarmajam tad asya nīyate jantor yamasya sadanaṃ prati //
बद्ध्वा तत् कालपाशैश् च निगडैर् वज्रशृङ्खलैः ताडयित्वा भृशं क्रुद्धैर् नीयते यमकिंकरैः ॥
baddhvā tat kālapāśaiś ca nigaḍair vajraśṛṅkhalaiḥ tāḍayitvā bhṛśaṃ kruddhair nīyate yamakiṃkaraiḥ //
प्रस्खलन्तं रुदन्तं च आक्रोशन्तं मुहुर् मुहुः हा तात मातः पुत्रेति वदन्तं कर्मदूषितम् ॥
praskhalantaṃ rudantaṃ ca ākrośantaṃ muhur muhuḥ hā tāta mātaḥ putreti vadantaṃ karmadūṣitam //
आहत्य निशितैः शूलैर् मुद्गरैर् निशितैर् घनैः खड्गशक्तिप्रहारैश् च वज्रदण्डैः सुदारुणैः ॥
āhatya niśitaiḥ śūlair mudgarair niśitair ghanaiḥ khaḍgaśaktiprahāraiś ca vajradaṇḍaiḥ sudāruṇaiḥ //
भर्त्स्यमानो महारावैर् वज्रशक्तिसमन्वितैः एकैकशो भृशं क्रुद्धैस् ताडयद्भिः समन्ततः ॥
bhartsyamāno mahārāvair vajraśaktisamanvitaiḥ ekaikaśo bhṛśaṃ kruddhais tāḍayadbhiḥ samantataḥ //
स मुह्यमानो दुःखार्तः प्रतपंश् च इतस् ततः आकृष्य नीयते जन्तुर् अध्वानं सुभयंकरैः ॥
sa muhyamāno duḥkhārtaḥ pratapaṃś ca itas tataḥ ākṛṣya nīyate jantur adhvānaṃ subhayaṃkaraiḥ //
कुशकण्टकवल्मीकशङ्कुपाषाणशर्करे तथा प्रदीप्तज्वलने क्षारवज्रशतोत्कटे ॥
kuśakaṇṭakavalmīkaśaṅkupāṣāṇaśarkare tathā pradīptajvalane kṣāravajraśatotkaṭe //
प्रदीप्तादित्यतप्तेन दह्यमानस् तदंशुभिः कृष्यते यमदूतैश् च शिवासंनादभीषणैः ॥
pradīptādityataptena dahyamānas tadaṃśubhiḥ kṛṣyate yamadūtaiś ca śivāsaṃnādabhīṣaṇaiḥ //
विकृष्यमाणस् तैर् घोरैर् भक्ष्यमाणः शिवाशतैः प्रयाति दारुणे मार्गे पापकर्मा यमालयम् ॥
vikṛṣyamāṇas tair ghorair bhakṣyamāṇaḥ śivāśataiḥ prayāti dāruṇe mārge pāpakarmā yamālayam //
क्वचिद् भीतैः क्वचित् त्रस्तैः प्रस्खलद्भिः क्वचित् क्वचित् दुःखेनाक्रन्दमानैश् च गन्तव्यः स महापथः ॥
kvacid bhītaiḥ kvacit trastaiḥ praskhaladbhiḥ kvacit kvacit duḥkhenākrandamānaiś ca gantavyaḥ sa mahāpathaḥ //
निर्भर्त्स्यमानैर् उद्विग्नैर् विद्रुतैर् भयविह्वलैः कम्पमानशरीरैस् तु गन्तव्यं जीवसंज्ञकैः ॥
nirbhartsyamānair udvignair vidrutair bhayavihvalaiḥ kampamānaśarīrais tu gantavyaṃ jīvasaṃjñakaiḥ //
कण्टकाकीर्णमार्गेण संतप्तसिकतेन च दह्यमानैस् तु गन्तव्यं नरैर् दानविवर्जितैः ॥
kaṇṭakākīrṇamārgeṇa saṃtaptasikatena ca dahyamānais tu gantavyaṃ narair dānavivarjitaiḥ //
मेदःशोणितदुर्गन्धैर् बस्तगात्रैश् च पूगशः दग्धस्फुटत्वचाकीर्णैर् गन्तव्यं जीवघातकैः ॥
medaḥśoṇitadurgandhair bastagātraiś ca pūgaśaḥ dagdhasphuṭatvacākīrṇair gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ //
कूजद्भिः क्रन्दमानैश् च विक्रोशद्भिश् च विस्वरम् वेदनार्तैश् च सद्भिश् च गन्तव्यं जीवघातकैः ॥
kūjadbhiḥ krandamānaiś ca vikrośadbhiś ca visvaram vedanārtaiś ca sadbhiś ca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ //
शक्तिभिर् भिन्दिपालैश् च खड्गतोमरसायकैः भिद्यद्भिस् तीक्ष्णशूलाग्रैर् गन्तव्यं जीवघातकैः ॥
śaktibhir bhindipālaiś ca khaḍgatomarasāyakaiḥ bhidyadbhis tīkṣṇaśūlāgrair gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ //
श्वानैर् व्याघ्रैर् वृकैः कङ्कैर् भक्ष्यमाणैश् च पापिभिः ॥
śvānair vyāghrair vṛkaiḥ kaṅkair bhakṣyamāṇaiś ca pāpibhiḥ //
कृन्तद्भिः क्रकचाघातैर् गन्तव्यं मांसखादिभिः महिषर्षभशृङ्गाग्रैर् भिद्यमानैः समन्ततः ॥
kṛntadbhiḥ krakacāghātair gantavyaṃ māṃsakhādibhiḥ mahiṣarṣabhaśṛṅgāgrair bhidyamānaiḥ samantataḥ //
उल्लिखद्भिः शूकरैश् च गन्तव्यं मांसखादकैः सूचीभ्रमरकाकोलमक्षिकाभिश् च संघशः ॥
ullikhadbhiḥ śūkaraiś ca gantavyaṃ māṃsakhādakaiḥ sūcībhramarakākolamakṣikābhiś ca saṃghaśaḥ //
भुज्यमानैश् च गन्तव्यं पापिष्ठैर् मधुघातकैः विश्वस्तं स्वामिनं मित्रं स्त्रियं वा यस् तु घातयेत् ॥
bhujyamānaiś ca gantavyaṃ pāpiṣṭhair madhughātakaiḥ viśvastaṃ svāminaṃ mitraṃ striyaṃ vā yas tu ghātayet //
शस्त्रैर् निकृत्यमानैश् च गन्तव्यं चातुरैर् नरैः घातयन्ति च ये जन्तूंस् ताडयन्ति निरागसः ॥
śastrair nikṛtyamānaiś ca gantavyaṃ cāturair naraiḥ ghātayanti ca ye jantūṃs tāḍayanti nirāgasaḥ //
राक्षसैर् भक्ष्यमाणास् ते यान्ति याम्यपथं नराः ये हरन्ति परस्त्रीणां वरप्रावरणानि च ॥
rākṣasair bhakṣyamāṇās te yānti yāmyapathaṃ narāḥ ye haranti parastrīṇāṃ varaprāvaraṇāni ca //
ते यान्ति विद्रुता नग्नाः प्रेतीभूता यमालयम् वासो धान्यं हिरण्यं वा गृहक्षेत्रम् अथापि वा ॥
te yānti vidrutā nagnāḥ pretībhūtā yamālayam vāso dhānyaṃ hiraṇyaṃ vā gṛhakṣetram athāpi vā //
ये हरन्ति दुरात्मानः पापिष्ठाः पापकर्मिणः पाषाणैर् लगुडैर् दण्डैस् ताड्यमानैस् तु जर्जरैः ॥
ye haranti durātmānaḥ pāpiṣṭhāḥ pāpakarmiṇaḥ pāṣāṇair laguḍair daṇḍais tāḍyamānais tu jarjaraiḥ //
वहद्भिः शोणितं भूरि गन्तव्यं तु यमालयम् ब्रह्मस्वं ये हरन्तीह नरा नरकनिर्भयाः ॥
vahadbhiḥ śoṇitaṃ bhūri gantavyaṃ tu yamālayam brahmasvaṃ ye harantīha narā narakanirbhayāḥ //
ताडयन्ति तथा विप्रान् आक्रोशन्ति नराधमाः शुष्ककाष्ठनिबद्धास् ते छिन्नकर्णाक्षिनासिकाः ॥
tāḍayanti tathā viprān ākrośanti narādhamāḥ śuṣkakāṣṭhanibaddhās te chinnakarṇākṣināsikāḥ //
पूयशोणितदिग्धास् ते कालगृध्रैश् च जम्बुकैः किंकरैर् भीषणैश् चण्डैस् ताड्यमानाश् च दारुणैः ॥
pūyaśoṇitadigdhās te kālagṛdhraiś ca jambukaiḥ kiṃkarair bhīṣaṇaiś caṇḍais tāḍyamānāś ca dāruṇaiḥ //
विक्रोशमाना गच्छन्ति पापिनस् ते यमालयम् एवं परमदुर्धर्षम् अध्वानं ज्वलनप्रभम् ॥
vikrośamānā gacchanti pāpinas te yamālayam evaṃ paramadurdharṣam adhvānaṃ jvalanaprabham //
रौरवं दुर्गविषमं निर्दिष्टं मानुषस्य च प्रतप्तताम्रवर्णाभं वह्निज्वालास्फुलिङ्गवत् ॥
rauravaṃ durgaviṣamaṃ nirdiṣṭaṃ mānuṣasya ca prataptatāmravarṇābhaṃ vahnijvālāsphuliṅgavat //
कुरण्टकण्टकाकीर्णं पृथुविकटताडनैः शक्तिवज्रैश् च संकीर्णम् उज्ज्वलं तीव्रकण्टकम् ॥
kuraṇṭakaṇṭakākīrṇaṃ pṛthuvikaṭatāḍanaiḥ śaktivajraiś ca saṃkīrṇam ujjvalaṃ tīvrakaṇṭakam //
अङ्गारवालुकामिश्रं वह्निकीटकदुर्गमम् ज्वालामालाकुलं रौद्रं सूर्यरश्मिप्रतापितम् ॥
aṅgāravālukāmiśraṃ vahnikīṭakadurgamam jvālāmālākulaṃ raudraṃ sūryaraśmipratāpitam //
अध्वानं नीयते देही कृष्यमाणः सुनिष्ठुरैः यदैव क्रन्दते जन्तुर् दुःखार्तः पतितः क्वचित् ॥
adhvānaṃ nīyate dehī kṛṣyamāṇaḥ suniṣṭhuraiḥ yadaiva krandate jantur duḥkhārtaḥ patitaḥ kvacit //
तदैवाहन्यते सर्वैर् आयुधैर् यमकिंकरैः एवं संताड्यमानश् च लुब्धः पापेषु यो ऽनयः ॥
tadaivāhanyate sarvair āyudhair yamakiṃkaraiḥ evaṃ saṃtāḍyamānaś ca lubdhaḥ pāpeṣu yo 'nayaḥ //
अवशो नीयते जन्तुर् दुर्धरैर् यमकिंकरैः सर्वैर् एव हि गन्तव्यम् अध्वानं तत् सुदुर्गमम् ॥
avaśo nīyate jantur durdharair yamakiṃkaraiḥ sarvair eva hi gantavyam adhvānaṃ tat sudurgamam //
नीयते विविधैर् घोरैर् यमदूतैर् अवज्ञया नीत्वा सुदारुणं मार्गं प्राणिनं यमकिंकरैः ॥
nīyate vividhair ghorair yamadūtair avajñayā nītvā sudāruṇaṃ mārgaṃ prāṇinaṃ yamakiṃkaraiḥ //
प्रवेश्यते पुरीं घोरां ताम्रायसमयीं द्विजाः सा पुरी विपुलाकारा लक्षयोजनम् आयता ॥
praveśyate purīṃ ghorāṃ tāmrāyasamayīṃ dvijāḥ sā purī vipulākārā lakṣayojanam āyatā //
चतुरस्रा विनिर्दिष्टा चतुर्द्वारवती शुभा प्राकाराः काञ्चनास् तस्या योजनायुतम् उच्छ्रिताः ॥
caturasrā vinirdiṣṭā caturdvāravatī śubhā prākārāḥ kāñcanās tasyā yojanāyutam ucchritāḥ //
इन्द्रनीलमहानीलपद्मरागोपशोभिता सा पुरी विविधैः संघैर् घोरा घोरैः समाकुला ॥
indranīlamahānīlapadmarāgopaśobhitā sā purī vividhaiḥ saṃghair ghorā ghoraiḥ samākulā //
देवदानवगन्धर्वैर् यक्षराक्षसपन्नगैः पूर्वद्वारं शुभं तस्याः पताकाशतशोभितम् ॥
devadānavagandharvair yakṣarākṣasapannagaiḥ pūrvadvāraṃ śubhaṃ tasyāḥ patākāśataśobhitam //
वज्रेन्द्रनीलवैदूर्यमुक्ताफलविभूषितम् गीतनृत्यैः समाकीर्णं गन्धर्वाप्सरसां गणैः ॥
vajrendranīlavaidūryamuktāphalavibhūṣitam gītanṛtyaiḥ samākīrṇaṃ gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ //
प्रवेशस् तेन देवानाम् ऋषीणां योगिनां तथा गन्धर्वसिद्धयक्षाणां विद्याधरविसर्पिणाम् ॥
praveśas tena devānām ṛṣīṇāṃ yogināṃ tathā gandharvasiddhayakṣāṇāṃ vidyādharavisarpiṇām //
उत्तरं नगरद्वारं घण्टाचामरभूषितम् छत्त्रचामरविन्यासं नानारत्नैर् अलंकृतम् ॥
uttaraṃ nagaradvāraṃ ghaṇṭācāmarabhūṣitam chattracāmaravinyāsaṃ nānāratnair alaṃkṛtam //
वीणारेणुरवै रम्यैर् गीतमङ्गलनादितैः ऋग्यजुःसामनिर्घोषैर् मुनिवृन्दसमाकुलम् ॥
vīṇāreṇuravai ramyair gītamaṅgalanāditaiḥ ṛgyajuḥsāmanirghoṣair munivṛndasamākulam //
विशन्ति येन धर्मज्ञाः सत्यव्रतपरायणाः ग्रीष्मे वारिप्रदा ये च शीते चाग्निप्रदा नराः ॥
viśanti yena dharmajñāḥ satyavrataparāyaṇāḥ grīṣme vāripradā ye ca śīte cāgnipradā narāḥ //
श्रान्तसंवाहका ये च प्रियवादरताश् च ये ये च दानरताः शूरा मातापितृपराश् च ये ॥
śrāntasaṃvāhakā ye ca priyavādaratāś ca ye ye ca dānaratāḥ śūrā mātāpitṛparāś ca ye //
द्विजशुश्रूषणे युक्ता नित्यं ये ऽतिथिपूजकाः पश्चिमं तु महाद्वारं पुर्या रत्नैर् विभूषितम् ॥
dvijaśuśrūṣaṇe yuktā nityaṃ ye 'tithipūjakāḥ paścimaṃ tu mahādvāraṃ puryā ratnair vibhūṣitam //
विचित्रमणिसोपानं तोमरैः समलंकृतम् भेरीमृदङ्गसंनादैः शङ्खकाहलनादितम् ॥
vicitramaṇisopānaṃ tomaraiḥ samalaṃkṛtam bherīmṛdaṅgasaṃnādaiḥ śaṅkhakāhalanāditam //
सिद्धवृन्दैः सदा हृष्टैर् मङ्गलैः प्रणिनादितम् प्रवेशस् तेन हृष्टानां शिवभक्तिमतां नृणाम् ॥
siddhavṛndaiḥ sadā hṛṣṭair maṅgalaiḥ praṇināditam praveśas tena hṛṣṭānāṃ śivabhaktimatāṃ nṛṇām //
सर्वतीर्थप्लुता ये च पञ्चाग्नेर् ये च सेवकाः प्रस्थाने ये मृता वीरा मृताः कालञ्जरे गिरौ ॥
sarvatīrthaplutā ye ca pañcāgner ye ca sevakāḥ prasthāne ye mṛtā vīrā mṛtāḥ kālañjare girau //
अग्नौ विपन्ना ये वीराः साधितं यैर् अनाशकम् ये स्वामिमित्रलोकार्थे गोग्रहे संकुले हताः ॥
agnau vipannā ye vīrāḥ sādhitaṃ yair anāśakam ye svāmimitralokārthe gograhe saṃkule hatāḥ //
ते विशन्ति नराः शूराः पश्चिमेन तपोधनाः पुर्यां तस्या महाघोरं सर्वसत्त्वभयंकरम् ॥
te viśanti narāḥ śūrāḥ paścimena tapodhanāḥ puryāṃ tasyā mahāghoraṃ sarvasattvabhayaṃkaram //
हाहाकारसमाक्रुष्टं दक्षिणं द्वारम् ईदृशम् अन्धकारसमायुक्तं तीक्ष्णशृङ्गैः समन्वितम् ॥
hāhākārasamākruṣṭaṃ dakṣiṇaṃ dvāram īdṛśam andhakārasamāyuktaṃ tīkṣṇaśṛṅgaiḥ samanvitam //
कण्टकैर् वृश्चिकैः सर्पैर् वज्रकीटैः सुदुर्गमैः विलुम्पद्भिर् वृकैर् व्याघ्रैर् ऋक्षैः सिंहैः सजम्बुकैः ॥
kaṇṭakair vṛścikaiḥ sarpair vajrakīṭaiḥ sudurgamaiḥ vilumpadbhir vṛkair vyāghrair ṛkṣaiḥ siṃhaiḥ sajambukaiḥ //
श्वानमार्जारगृध्रैश् च सज्वालकवलैर् मुखैः प्रवेशस् तेन वै नित्यं सर्वेषाम् अपकारिणाम् ॥
śvānamārjāragṛdhraiś ca sajvālakavalair mukhaiḥ praveśas tena vai nityaṃ sarveṣām apakāriṇām //
ये घातयन्ति विप्रान् गा बालं वृद्धं तथातुरम् शरणागतं विश्वस्तं स्त्रियं मित्रं निरायुधम् ॥
ye ghātayanti viprān gā bālaṃ vṛddhaṃ tathāturam śaraṇāgataṃ viśvastaṃ striyaṃ mitraṃ nirāyudham //
ये ऽगम्यागामिनो मूढाः परद्रव्यापहारिणः निक्षेपस्यापहर्तारो विषवह्निप्रदाश् च ये ॥
ye 'gamyāgāmino mūḍhāḥ paradravyāpahāriṇaḥ nikṣepasyāpahartāro viṣavahnipradāś ca ye //
परभूमिं गृहं शय्यां वस्त्रालंकारहारिणः पररन्ध्रेषु ये क्रूरा ये सदानृतवादिनः ॥
parabhūmiṃ gṛhaṃ śayyāṃ vastrālaṃkārahāriṇaḥ pararandhreṣu ye krūrā ye sadānṛtavādinaḥ //
ग्रामराष्ट्रपुरस्थाने महादुःखप्रदा हि ये कूटसाक्षिप्रदातारः कन्याविक्रयकारकाः ॥
grāmarāṣṭrapurasthāne mahāduḥkhapradā hi ye kūṭasākṣipradātāraḥ kanyāvikrayakārakāḥ //
अभक्ष्यभक्षणरता ये गच्छन्ति सुतां स्नुषाम् मातरं पितरं चैव ये वदन्ति च पौरुषम् ॥
abhakṣyabhakṣaṇaratā ye gacchanti sutāṃ snuṣām mātaraṃ pitaraṃ caiva ye vadanti ca pauruṣam //
अन्ये ये चैव निर्दिष्टा महापातककारिणः दक्षिणेन तु ते सर्वे द्वारेण प्रविशन्ति वै ॥
anye ye caiva nirdiṣṭā mahāpātakakāriṇaḥ dakṣiṇena tu te sarve dvāreṇa praviśanti vai //
न तृप्तिम् अधिगच्छामः पुण्यधर्मामृतस्य च मुने त्वन्मुखगीतस्य तथा कौतूहलं हि नः ॥
na tṛptim adhigacchāmaḥ puṇyadharmāmṛtasya ca mune tvanmukhagītasya tathā kautūhalaṃ hi naḥ //
उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानां कर्मणो गतिम् वेत्सि सर्वं मुने तेन पृच्छामस् त्वां महामतिम् ॥
utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānāṃ karmaṇo gatim vetsi sarvaṃ mune tena pṛcchāmas tvāṃ mahāmatim //
श्रूयते यमलोकस्य मार्गः परमदुर्गमः दुःखक्लेशकरः शश्वत् सर्वभूतभयावहः ॥
śrūyate yamalokasya mārgaḥ paramadurgamaḥ duḥkhakleśakaraḥ śaśvat sarvabhūtabhayāvahaḥ //
कथं तेन नरा यान्ति मार्गेण यमसादनम् प्रमाणं चैव मार्गस्य ब्रूहि नो वदतां वर ॥
kathaṃ tena narā yānti mārgeṇa yamasādanam pramāṇaṃ caiva mārgasya brūhi no vadatāṃ vara //
मुने पृच्छाम सर्वज्ञ ब्रूहि सर्वम् अशेषतः कथं नरकदुःखानि नाप्नुवन्ति नरान् मुने ॥
mune pṛcchāma sarvajña brūhi sarvam aśeṣataḥ kathaṃ narakaduḥkhāni nāpnuvanti narān mune //
केनोपायेन दानेन धर्मेण नियमेन च मानुषस्य च याम्यस्य लोकस्य कियद् अन्तरम् ॥
kenopāyena dānena dharmeṇa niyamena ca mānuṣasya ca yāmyasya lokasya kiyad antaram //
कथं च स्वर्गतिं यान्ति नरकं केन कर्मणा स्वर्गस्थानानि कियन्ति कियन्ति नरकाणि च ॥
kathaṃ ca svargatiṃ yānti narakaṃ kena karmaṇā svargasthānāni kiyanti kiyanti narakāṇi ca //
कथं सुकृतिनो यान्ति कथं दुष्कृतकारिणः किं रूपं किं प्रमाणं वा को वर्णस् तूभयोर् अपि जीवस्य नीयमानस्य यमलोकं ब्रवीहि नः ॥
kathaṃ sukṛtino yānti kathaṃ duṣkṛtakāriṇaḥ kiṃ rūpaṃ kiṃ pramāṇaṃ vā ko varṇas tūbhayor api jīvasya nīyamānasya yamalokaṃ bravīhi naḥ //
शृणुध्वं मुनिशार्दूला वदतो मम सुव्रताः संसारचक्रम् अजरं स्थितिर् यस्य न विद्यते ॥
śṛṇudhvaṃ muniśārdūlā vadato mama suvratāḥ saṃsāracakram ajaraṃ sthitir yasya na vidyate //
सो ऽहं वदामि वः सर्वं यममार्गस्य निर्णयम् उत्क्रान्तिकालाद् आरभ्य यथा नान्यो वदिष्यति ॥
so 'haṃ vadāmi vaḥ sarvaṃ yamamārgasya nirṇayam utkrāntikālād ārabhya yathā nānyo vadiṣyati //
स्वरूपं चैव मार्गस्य यन् मां पृच्छथ सत्तमाः यमलोकस्य चाध्वानम् अन्तरं मानुषस्य च ॥
svarūpaṃ caiva mārgasya yan māṃ pṛcchatha sattamāḥ yamalokasya cādhvānam antaraṃ mānuṣasya ca //
योजनानां सहस्राणि षडशीतिस् तद् अन्तरम् तप्तताम्रम् इवातप्तं तद् अध्वानम् उदाहृतम् ॥
yojanānāṃ sahasrāṇi ṣaḍaśītis tad antaram taptatāmram ivātaptaṃ tad adhvānam udāhṛtam //
तद् अवश्यं हि गन्तव्यं प्राणिभिर् जीवसंज्ञकैः पुण्यान् पुण्यकृतो यान्ति पापान् पापकृतो ऽधमाः ॥
tad avaśyaṃ hi gantavyaṃ prāṇibhir jīvasaṃjñakaiḥ puṇyān puṇyakṛto yānti pāpān pāpakṛto 'dhamāḥ //
द्वाविंशतिश् च नरका यमस्य विषये स्थिताः येषु दुष्कृतकर्माणो विपच्यन्ते पृथक् पृथक् ॥
dvāviṃśatiś ca narakā yamasya viṣaye sthitāḥ yeṣu duṣkṛtakarmāṇo vipacyante pṛthak pṛthak //
नरको रौरवो रौद्रः शूकरस् ताल एव च कुम्भीपाको महाघोरः शाल्मलो ऽथ विमोहनः ॥
narako rauravo raudraḥ śūkaras tāla eva ca kumbhīpāko mahāghoraḥ śālmalo 'tha vimohanaḥ //
कीटादः कृमिभक्षश् च नालाभक्षो भ्रमस् तथा नद्यः पूयवहाश् चान्या रुधिराम्भस् तथैव च ॥
kīṭādaḥ kṛmibhakṣaś ca nālābhakṣo bhramas tathā nadyaḥ pūyavahāś cānyā rudhirāmbhas tathaiva ca //
अग्निज्वालो महाघोरः संदंशः शुनभोजनः घोरा वैतरणी चैव असिपत्त्रवनं तथा ॥
agnijvālo mahāghoraḥ saṃdaṃśaḥ śunabhojanaḥ ghorā vaitaraṇī caiva asipattravanaṃ tathā //
न तत्र वृक्षच्छाया वा न तडागाः सरांसि च न वाप्यो दीर्घिका वापि न कूपो न प्रपा सभा ॥
na tatra vṛkṣacchāyā vā na taḍāgāḥ sarāṃsi ca na vāpyo dīrghikā vāpi na kūpo na prapā sabhā //
न मण्डपो नायतनं न नद्यो न च पर्वताः न किंचिद् आश्रमस्थानं विद्यते तत्र वर्त्मनि ॥
na maṇḍapo nāyatanaṃ na nadyo na ca parvatāḥ na kiṃcid āśramasthānaṃ vidyate tatra vartmani //
यत्र विश्रमते श्रान्तः पुरुषो ऽतीवकर्षितः अवश्यम् एव गन्तव्यः स सर्वैस् तु महापथः ॥
yatra viśramate śrāntaḥ puruṣo 'tīvakarṣitaḥ avaśyam eva gantavyaḥ sa sarvais tu mahāpathaḥ //
प्राप्ते काले तु संत्यज्य सुहृद्बन्धुधनादिकम् जरायुजाण्डजाश् चैव स्वेदजाश् चोद्भिजास् तथा ॥
prāpte kāle tu saṃtyajya suhṛdbandhudhanādikam jarāyujāṇḍajāś caiva svedajāś codbhijās tathā //
जङ्गमाजङ्गमाश् चैव गमिष्यन्ति महापथम् देवासुरमनुष्यैश् च वैवस्वतवशानुगैः ॥
jaṅgamājaṅgamāś caiva gamiṣyanti mahāpatham devāsuramanuṣyaiś ca vaivasvatavaśānugaiḥ //
स्त्रीपुंनपुंसकैश् चैव पृथिव्यां जीवसंज्ञितैः पूर्वाह्णे चापराह्णे वा मध्याह्ने वा तथा पुनः ॥
strīpuṃnapuṃsakaiś caiva pṛthivyāṃ jīvasaṃjñitaiḥ pūrvāhṇe cāparāhṇe vā madhyāhne vā tathā punaḥ //
संध्याकाले ऽर्धरात्रे वा प्रत्यूषे वाप्य् उपस्थिते वृद्धैर् वा मध्यमैर् वापि यौवनस्थैस् तथैव च ॥
saṃdhyākāle 'rdharātre vā pratyūṣe vāpy upasthite vṛddhair vā madhyamair vāpi yauvanasthais tathaiva ca //
गर्भवासे ऽथ बाल्ये वा गन्तव्यः स महापथः प्रवासस्थैर् गृहस्थैर् वा पर्वतस्थैः स्थले ऽपि वा ॥
garbhavāse 'tha bālye vā gantavyaḥ sa mahāpathaḥ pravāsasthair gṛhasthair vā parvatasthaiḥ sthale 'pi vā //
क्षेत्रस्थैर् वा जलस्थैर् वा गृहमध्यगतैस् तथा आसीनैश् चास्थितैर् वापि शयनीयगतैस् तथा ॥
kṣetrasthair vā jalasthair vā gṛhamadhyagatais tathā āsīnaiś cāsthitair vāpi śayanīyagatais tathā //
जाग्रद्भिर् वा प्रसुप्तैर् वा गन्तव्यः स महापथः इहानुभूय निर्दिष्टम् आयुर् जन्तुः स्वयं तदा ॥
jāgradbhir vā prasuptair vā gantavyaḥ sa mahāpathaḥ ihānubhūya nirdiṣṭam āyur jantuḥ svayaṃ tadā //
तस्यान्ते च स्वयं प्राणैर् अनिच्छन्न् अपि मुच्यते जलम् अग्निर् विषं शस्त्रं क्षुद् व्याधिः पतनं गिरेः ॥
tasyānte ca svayaṃ prāṇair anicchann api mucyate jalam agnir viṣaṃ śastraṃ kṣud vyādhiḥ patanaṃ gireḥ //
निमित्तं किंचिद् आसाद्य देही प्राणैर् विमुच्यते विहाय सुमहत् कृत्स्नं शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥
nimittaṃ kiṃcid āsādya dehī prāṇair vimucyate vihāya sumahat kṛtsnaṃ śarīraṃ pāñcabhautikam //
अन्यच् छरीरम् आदत्ते यातनीयं स्वकर्मजम् दृढं शरीरम् आप्नोति सुखदुःखोपभुक्तये ॥
anyac charīram ādatte yātanīyaṃ svakarmajam dṛḍhaṃ śarīram āpnoti sukhaduḥkhopabhuktaye //
तेन भुङ्क्ते स कृच्छ्राणि पापकर्ता नरो भृशम् सुखानि धार्मिको हृष्ट इह नीतो यमक्षये ॥
tena bhuṅkte sa kṛcchrāṇi pāpakartā naro bhṛśam sukhāni dhārmiko hṛṣṭa iha nīto yamakṣaye //
ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः भिनत्ति मर्मस्थानानि दीप्यमानो निरन्धनः ॥
ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ bhinatti marmasthānāni dīpyamāno nirandhanaḥ //
उदानो नाम पवनस् ततश् चोर्ध्वं प्रवर्तते भुज्यताम् अम्बुभक्ष्याणाम् अधोगतिनिरोधकृत् ॥
udāno nāma pavanas tataś cordhvaṃ pravartate bhujyatām ambubhakṣyāṇām adhogatinirodhakṛt //
ततो येनाम्बुदानानि कृतान्य् अन्नरसास् तथा दत्ताः स तस्याम् आह्लादम् आपदि प्रतिपद्यते ॥
tato yenāmbudānāni kṛtāny annarasās tathā dattāḥ sa tasyām āhlādam āpadi pratipadyate //
अन्नानि येन दत्तानि श्रद्धापूतेन चेतसा सो ऽपि तृप्तिम् अवाप्नोति विनाप्य् अन्नेन वै तदा ॥
annāni yena dattāni śraddhāpūtena cetasā so 'pi tṛptim avāpnoti vināpy annena vai tadā //
येनानृतानि नोक्तानि प्रीतिभेदः कृतो न च आस्तिकः श्रद्दधानश् च सुखमृत्युं स गच्छति ॥
yenānṛtāni noktāni prītibhedaḥ kṛto na ca āstikaḥ śraddadhānaś ca sukhamṛtyuṃ sa gacchati //
देवब्राह्मणपूजायां निरताश् चानसूयकाः शुक्ला वदान्या ह्रीमन्तस् ते नराः सुखमृत्यवः ॥
devabrāhmaṇapūjāyāṃ niratāś cānasūyakāḥ śuklā vadānyā hrīmantas te narāḥ sukhamṛtyavaḥ //
यः कामान् नापि संरम्भान् न द्वेषाद् धर्मम् उत्सृजेत् यथोक्तकारी सौम्यश् च स सुखं मृत्युम् ऋच्छति ॥
yaḥ kāmān nāpi saṃrambhān na dveṣād dharmam utsṛjet yathoktakārī saumyaś ca sa sukhaṃ mṛtyum ṛcchati //
वारिदास् तृषितानां ये क्षुधितान्नप्रदायिनः प्राप्नुवन्ति नराः काले मृत्युं सुखसमन्वितम् ॥
vāridās tṛṣitānāṃ ye kṣudhitānnapradāyinaḥ prāpnuvanti narāḥ kāle mṛtyuṃ sukhasamanvitam //
शीतं जयन्ति धनदास् तापं चन्दनदायिनः प्राणघ्नीं वेदनां कष्टां ये चान्योद्वेगधारिणः ॥
śītaṃ jayanti dhanadās tāpaṃ candanadāyinaḥ prāṇaghnīṃ vedanāṃ kaṣṭāṃ ye cānyodvegadhāriṇaḥ //
मोहं ज्ञानप्रदातारस् तथा दीपप्रदास् तमः कूटसाक्षी मृषावादी यो गुरुर् नानुशास्ति वै ॥
mohaṃ jñānapradātāras tathā dīpapradās tamaḥ kūṭasākṣī mṛṣāvādī yo gurur nānuśāsti vai //
ते मोहमृत्यवः सर्वे तथा ये वेदनिन्दकाः विभीषणाः पूतिगन्धाः कूटमुद्गरपाणयः ॥
te mohamṛtyavaḥ sarve tathā ye vedanindakāḥ vibhīṣaṇāḥ pūtigandhāḥ kūṭamudgarapāṇayaḥ //
आगच्छन्ति दुरात्मानो यमस्य पुरुषास् तथा प्राप्तेषु दृक्पथं तेषु जायते तस्य वेपथुः ॥
āgacchanti durātmāno yamasya puruṣās tathā prāpteṣu dṛkpathaṃ teṣu jāyate tasya vepathuḥ //
क्रन्दत्य् अविरतः सो ऽथ भ्रातृमातृपितृंस् तथा सा तु वाग् अस्फुटा विप्रा एकवर्णा विभाव्यते ॥
krandaty avirataḥ so 'tha bhrātṛmātṛpitṛṃs tathā sā tu vāg asphuṭā viprā ekavarṇā vibhāvyate //
दृष्टिर् विभ्राम्यते त्रासात् कासावृष्ट्य् अत्य् अथाननम् ततः स वेदनाविष्टं तच् छरीरं विमुञ्चति ॥
dṛṣṭir vibhrāmyate trāsāt kāsāvṛṣṭy aty athānanam tataḥ sa vedanāviṣṭaṃ tac charīraṃ vimuñcati //
वाय्वग्रसारी तद्रूपदेहम् अन्यत् प्रपद्यते तत्कर्मयातनार्थे च न मातृपितृसंभवम् ॥
vāyvagrasārī tadrūpadeham anyat prapadyate tatkarmayātanārthe ca na mātṛpitṛsaṃbhavam //
तत्प्रमाणवयोवस्थासंस्थानैः प्राप्यते व्यथा ततो दूतो यमस्याथ पाशैर् बध्नाति दारुणैः ॥
tatpramāṇavayovasthāsaṃsthānaiḥ prāpyate vyathā tato dūto yamasyātha pāśair badhnāti dāruṇaiḥ //
जन्तोः संप्राप्तकालस्य वेदनार्तस्य वै भृशम् भूतैः संत्यक्तदेहस्य कण्ठप्राप्तानिलस्य च ॥
jantoḥ saṃprāptakālasya vedanārtasya vai bhṛśam bhūtaiḥ saṃtyaktadehasya kaṇṭhaprāptānilasya ca //
शरीराच् च्यावितो जीवो रोरवीति तथोल्बणम् निर्गतो वायुभूतस् तु षाट्कौशिककलेवरे ॥
śarīrāc cyāvito jīvo roravīti tatholbaṇam nirgato vāyubhūtas tu ṣāṭkauśikakalevare //
मातृभिः पितृभिश् चैव भ्रातृभिर् मातुलैस् तथा दारैः पुत्रैर् वयस्यैश् च गुरुभिस् त्यज्यते भुवि ॥
mātṛbhiḥ pitṛbhiś caiva bhrātṛbhir mātulais tathā dāraiḥ putrair vayasyaiś ca gurubhis tyajyate bhuvi //
दृश्यमानश् च तैर् दीनैर् अश्रुपूर्णेक्षणैर् भृशम् स्वशरीरं समुत्सृज्य वायुभूतस् तु गच्छति ॥
dṛśyamānaś ca tair dīnair aśrupūrṇekṣaṇair bhṛśam svaśarīraṃ samutsṛjya vāyubhūtas tu gacchati //
अन्धकारम् अपारं च महाघोरं तमोवृतम् सुखदुःखप्रदातारं दुर्गमं पापकर्मणाम् ॥
andhakāram apāraṃ ca mahāghoraṃ tamovṛtam sukhaduḥkhapradātāraṃ durgamaṃ pāpakarmaṇām //
दुःसहं च दुरन्तं च दुर्निरीक्षं दुरासदम् दुरापम् अतिदुर्गं च पापिष्ठानां सदाहितम् ॥
duḥsahaṃ ca durantaṃ ca durnirīkṣaṃ durāsadam durāpam atidurgaṃ ca pāpiṣṭhānāṃ sadāhitam //
कृष्यमाणाश् च तैर् भूतैर् याम्यैः पाशैस् तु संयताः मुद्गरैस् ताड्यमानाश् च नीयन्ते तं महापथम् ॥
kṛṣyamāṇāś ca tair bhūtair yāmyaiḥ pāśais tu saṃyatāḥ mudgarais tāḍyamānāś ca nīyante taṃ mahāpatham //
क्षीणायुषं समालोक्य प्राणिनं चायुषक्षये निनीषवः समायान्ति यमदूता भयंकराः ॥
kṣīṇāyuṣaṃ samālokya prāṇinaṃ cāyuṣakṣaye ninīṣavaḥ samāyānti yamadūtā bhayaṃkarāḥ //
आरूढा यानकाले तु ऋक्षव्याघ्रखरेषु च उष्ट्रेषु वानरेष्व् अन्ये वृश्चिकेषु वृकेषु च ॥
ārūḍhā yānakāle tu ṛkṣavyāghrakhareṣu ca uṣṭreṣu vānareṣv anye vṛścikeṣu vṛkeṣu ca //
उलूकसर्पमार्जारं तथान्ये गृध्रवाहनाः श्येनशृगालम् आरूढाः सरघाकङ्कवाहनाः ॥
ulūkasarpamārjāraṃ tathānye gṛdhravāhanāḥ śyenaśṛgālam ārūḍhāḥ saraghākaṅkavāhanāḥ //
वराहपशुवेतालमहिषास्यास् तथा परे नानारूपधरा घोराः सर्वप्राणिभयंकराः ॥
varāhapaśuvetālamahiṣāsyās tathā pare nānārūpadharā ghorāḥ sarvaprāṇibhayaṃkarāḥ //
दीर्घमुष्काः करालास्या वक्रनासास् त्रिलोचनाः महाहनुकपोलास्याः प्रलम्बदशनच्छदाः ॥
dīrghamuṣkāḥ karālāsyā vakranāsās trilocanāḥ mahāhanukapolāsyāḥ pralambadaśanacchadāḥ //
निर्गतैर् विकृताकारैर् दशनैर् अङ्कुरोपमैः मांसशोणितदिग्धाङ्गा दंष्ट्राभिर् भृशम् उल्बणैः ॥
nirgatair vikṛtākārair daśanair aṅkuropamaiḥ māṃsaśoṇitadigdhāṅgā daṃṣṭrābhir bhṛśam ulbaṇaiḥ //
मुखैः पातालसदृशैर् ज्वलज्जिह्वैर् भयंकरैः नेत्रैः सुविकृताकारैर् ज्वलत्पिङ्गलचञ्चलैः ॥
mukhaiḥ pātālasadṛśair jvalajjihvair bhayaṃkaraiḥ netraiḥ suvikṛtākārair jvalatpiṅgalacañcalaiḥ //
मार्जारोलूकखद्योतशक्रगोपवद् उद्धतैः केकरैः संकुलैस् स्तब्धैर् लोचनैः पावकोपमैः ॥
mārjārolūkakhadyotaśakragopavad uddhataiḥ kekaraiḥ saṃkulais stabdhair locanaiḥ pāvakopamaiḥ //
भृशम् आभरणैर् भीमैर् आबद्धैर् भुजगोपमैः शोणासरलगात्रैश् च मुण्डमालाविभूषितैः ॥
bhṛśam ābharaṇair bhīmair ābaddhair bhujagopamaiḥ śoṇāsaralagātraiś ca muṇḍamālāvibhūṣitaiḥ //
कण्ठस्थकृष्णसर्पैश् च फूत्काररवभीषणैः वह्निज्वालोपमैः केशैः स्तब्धरुक्षैर् भयंकरैः ॥
kaṇṭhasthakṛṣṇasarpaiś ca phūtkāraravabhīṣaṇaiḥ vahnijvālopamaiḥ keśaiḥ stabdharukṣair bhayaṃkaraiḥ //
बभ्रुपिङ्गललोलैश् च कद्रुश्मश्रुभिर् आवृताः भुजदण्डैर् महाघोरैः प्रलम्बैः परिघोपमैः ॥
babhrupiṅgalalolaiś ca kadruśmaśrubhir āvṛtāḥ bhujadaṇḍair mahāghoraiḥ pralambaiḥ parighopamaiḥ //
केचिद् द्विबाहवस् तत्र तथान्ये च चतुर्भुजाः द्विरष्टबाहवश् चान्ये दशविंशभुजास् तथा ॥
kecid dvibāhavas tatra tathānye ca caturbhujāḥ dviraṣṭabāhavaś cānye daśaviṃśabhujās tathā //
असंख्यातभुजाश् चान्ये केचिद् बाहुसहस्रिणः आयुधैर् विकृताकारैः प्रज्वलद्भिर् भयानकैः ॥
asaṃkhyātabhujāś cānye kecid bāhusahasriṇaḥ āyudhair vikṛtākāraiḥ prajvaladbhir bhayānakaiḥ //
शक्तितोमरचक्राद्यैः सुदीप्तैर् विविधायुधैः पाशशृङ्खलदण्डैश् च भीषयन्तो महाबलाः ॥
śaktitomaracakrādyaiḥ sudīptair vividhāyudhaiḥ pāśaśṛṅkhaladaṇḍaiś ca bhīṣayanto mahābalāḥ //
आगच्छन्ति महारौद्रा मर्त्यानाम् आयुषः क्षये ग्रहीतुं प्राणिनः सर्वे यमस्याज्ञाकरास् तथा ॥
āgacchanti mahāraudrā martyānām āyuṣaḥ kṣaye grahītuṃ prāṇinaḥ sarve yamasyājñākarās tathā //
यत् तच् छरीरम् आदत्ते यातनीयं स्वकर्मजम् तद् अस्य नीयते जन्तोर् यमस्य सदनं प्रति ॥
yat tac charīram ādatte yātanīyaṃ svakarmajam tad asya nīyate jantor yamasya sadanaṃ prati //
बद्ध्वा तत् कालपाशैश् च निगडैर् वज्रशृङ्खलैः ताडयित्वा भृशं क्रुद्धैर् नीयते यमकिंकरैः ॥
baddhvā tat kālapāśaiś ca nigaḍair vajraśṛṅkhalaiḥ tāḍayitvā bhṛśaṃ kruddhair nīyate yamakiṃkaraiḥ //
प्रस्खलन्तं रुदन्तं च आक्रोशन्तं मुहुर् मुहुः हा तात मातः पुत्रेति वदन्तं कर्मदूषितम् ॥
praskhalantaṃ rudantaṃ ca ākrośantaṃ muhur muhuḥ hā tāta mātaḥ putreti vadantaṃ karmadūṣitam //
आहत्य निशितैः शूलैर् मुद्गरैर् निशितैर् घनैः खड्गशक्तिप्रहारैश् च वज्रदण्डैः सुदारुणैः ॥
āhatya niśitaiḥ śūlair mudgarair niśitair ghanaiḥ khaḍgaśaktiprahāraiś ca vajradaṇḍaiḥ sudāruṇaiḥ //
भर्त्स्यमानो महारावैर् वज्रशक्तिसमन्वितैः एकैकशो भृशं क्रुद्धैस् ताडयद्भिः समन्ततः ॥
bhartsyamāno mahārāvair vajraśaktisamanvitaiḥ ekaikaśo bhṛśaṃ kruddhais tāḍayadbhiḥ samantataḥ //
स मुह्यमानो दुःखार्तः प्रतपंश् च इतस् ततः आकृष्य नीयते जन्तुर् अध्वानं सुभयंकरैः ॥
sa muhyamāno duḥkhārtaḥ pratapaṃś ca itas tataḥ ākṛṣya nīyate jantur adhvānaṃ subhayaṃkaraiḥ //
कुशकण्टकवल्मीकशङ्कुपाषाणशर्करे तथा प्रदीप्तज्वलने क्षारवज्रशतोत्कटे ॥
kuśakaṇṭakavalmīkaśaṅkupāṣāṇaśarkare tathā pradīptajvalane kṣāravajraśatotkaṭe //
प्रदीप्तादित्यतप्तेन दह्यमानस् तदंशुभिः कृष्यते यमदूतैश् च शिवासंनादभीषणैः ॥
pradīptādityataptena dahyamānas tadaṃśubhiḥ kṛṣyate yamadūtaiś ca śivāsaṃnādabhīṣaṇaiḥ //
विकृष्यमाणस् तैर् घोरैर् भक्ष्यमाणः शिवाशतैः प्रयाति दारुणे मार्गे पापकर्मा यमालयम् ॥
vikṛṣyamāṇas tair ghorair bhakṣyamāṇaḥ śivāśataiḥ prayāti dāruṇe mārge pāpakarmā yamālayam //
क्वचिद् भीतैः क्वचित् त्रस्तैः प्रस्खलद्भिः क्वचित् क्वचित् दुःखेनाक्रन्दमानैश् च गन्तव्यः स महापथः ॥
kvacid bhītaiḥ kvacit trastaiḥ praskhaladbhiḥ kvacit kvacit duḥkhenākrandamānaiś ca gantavyaḥ sa mahāpathaḥ //
निर्भर्त्स्यमानैर् उद्विग्नैर् विद्रुतैर् भयविह्वलैः कम्पमानशरीरैस् तु गन्तव्यं जीवसंज्ञकैः ॥
nirbhartsyamānair udvignair vidrutair bhayavihvalaiḥ kampamānaśarīrais tu gantavyaṃ jīvasaṃjñakaiḥ //
कण्टकाकीर्णमार्गेण संतप्तसिकतेन च दह्यमानैस् तु गन्तव्यं नरैर् दानविवर्जितैः ॥
kaṇṭakākīrṇamārgeṇa saṃtaptasikatena ca dahyamānais tu gantavyaṃ narair dānavivarjitaiḥ //
मेदःशोणितदुर्गन्धैर् बस्तगात्रैश् च पूगशः दग्धस्फुटत्वचाकीर्णैर् गन्तव्यं जीवघातकैः ॥
medaḥśoṇitadurgandhair bastagātraiś ca pūgaśaḥ dagdhasphuṭatvacākīrṇair gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ //
कूजद्भिः क्रन्दमानैश् च विक्रोशद्भिश् च विस्वरम् वेदनार्तैश् च सद्भिश् च गन्तव्यं जीवघातकैः ॥
kūjadbhiḥ krandamānaiś ca vikrośadbhiś ca visvaram vedanārtaiś ca sadbhiś ca gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ //
शक्तिभिर् भिन्दिपालैश् च खड्गतोमरसायकैः भिद्यद्भिस् तीक्ष्णशूलाग्रैर् गन्तव्यं जीवघातकैः ॥
śaktibhir bhindipālaiś ca khaḍgatomarasāyakaiḥ bhidyadbhis tīkṣṇaśūlāgrair gantavyaṃ jīvaghātakaiḥ //
श्वानैर् व्याघ्रैर् वृकैः कङ्कैर् भक्ष्यमाणैश् च पापिभिः ॥
śvānair vyāghrair vṛkaiḥ kaṅkair bhakṣyamāṇaiś ca pāpibhiḥ //
कृन्तद्भिः क्रकचाघातैर् गन्तव्यं मांसखादिभिः महिषर्षभशृङ्गाग्रैर् भिद्यमानैः समन्ततः ॥
kṛntadbhiḥ krakacāghātair gantavyaṃ māṃsakhādibhiḥ mahiṣarṣabhaśṛṅgāgrair bhidyamānaiḥ samantataḥ //
उल्लिखद्भिः शूकरैश् च गन्तव्यं मांसखादकैः सूचीभ्रमरकाकोलमक्षिकाभिश् च संघशः ॥
ullikhadbhiḥ śūkaraiś ca gantavyaṃ māṃsakhādakaiḥ sūcībhramarakākolamakṣikābhiś ca saṃghaśaḥ //
भुज्यमानैश् च गन्तव्यं पापिष्ठैर् मधुघातकैः विश्वस्तं स्वामिनं मित्रं स्त्रियं वा यस् तु घातयेत् ॥
bhujyamānaiś ca gantavyaṃ pāpiṣṭhair madhughātakaiḥ viśvastaṃ svāminaṃ mitraṃ striyaṃ vā yas tu ghātayet //
शस्त्रैर् निकृत्यमानैश् च गन्तव्यं चातुरैर् नरैः घातयन्ति च ये जन्तूंस् ताडयन्ति निरागसः ॥
śastrair nikṛtyamānaiś ca gantavyaṃ cāturair naraiḥ ghātayanti ca ye jantūṃs tāḍayanti nirāgasaḥ //
राक्षसैर् भक्ष्यमाणास् ते यान्ति याम्यपथं नराः ये हरन्ति परस्त्रीणां वरप्रावरणानि च ॥
rākṣasair bhakṣyamāṇās te yānti yāmyapathaṃ narāḥ ye haranti parastrīṇāṃ varaprāvaraṇāni ca //
ते यान्ति विद्रुता नग्नाः प्रेतीभूता यमालयम् वासो धान्यं हिरण्यं वा गृहक्षेत्रम् अथापि वा ॥
te yānti vidrutā nagnāḥ pretībhūtā yamālayam vāso dhānyaṃ hiraṇyaṃ vā gṛhakṣetram athāpi vā //
ये हरन्ति दुरात्मानः पापिष्ठाः पापकर्मिणः पाषाणैर् लगुडैर् दण्डैस् ताड्यमानैस् तु जर्जरैः ॥
ye haranti durātmānaḥ pāpiṣṭhāḥ pāpakarmiṇaḥ pāṣāṇair laguḍair daṇḍais tāḍyamānais tu jarjaraiḥ //
वहद्भिः शोणितं भूरि गन्तव्यं तु यमालयम् ब्रह्मस्वं ये हरन्तीह नरा नरकनिर्भयाः ॥
vahadbhiḥ śoṇitaṃ bhūri gantavyaṃ tu yamālayam brahmasvaṃ ye harantīha narā narakanirbhayāḥ //
ताडयन्ति तथा विप्रान् आक्रोशन्ति नराधमाः शुष्ककाष्ठनिबद्धास् ते छिन्नकर्णाक्षिनासिकाः ॥
tāḍayanti tathā viprān ākrośanti narādhamāḥ śuṣkakāṣṭhanibaddhās te chinnakarṇākṣināsikāḥ //
पूयशोणितदिग्धास् ते कालगृध्रैश् च जम्बुकैः किंकरैर् भीषणैश् चण्डैस् ताड्यमानाश् च दारुणैः ॥
pūyaśoṇitadigdhās te kālagṛdhraiś ca jambukaiḥ kiṃkarair bhīṣaṇaiś caṇḍais tāḍyamānāś ca dāruṇaiḥ //
विक्रोशमाना गच्छन्ति पापिनस् ते यमालयम् एवं परमदुर्धर्षम् अध्वानं ज्वलनप्रभम् ॥
vikrośamānā gacchanti pāpinas te yamālayam evaṃ paramadurdharṣam adhvānaṃ jvalanaprabham //
रौरवं दुर्गविषमं निर्दिष्टं मानुषस्य च प्रतप्तताम्रवर्णाभं वह्निज्वालास्फुलिङ्गवत् ॥
rauravaṃ durgaviṣamaṃ nirdiṣṭaṃ mānuṣasya ca prataptatāmravarṇābhaṃ vahnijvālāsphuliṅgavat //
कुरण्टकण्टकाकीर्णं पृथुविकटताडनैः शक्तिवज्रैश् च संकीर्णम् उज्ज्वलं तीव्रकण्टकम् ॥
kuraṇṭakaṇṭakākīrṇaṃ pṛthuvikaṭatāḍanaiḥ śaktivajraiś ca saṃkīrṇam ujjvalaṃ tīvrakaṇṭakam //
अङ्गारवालुकामिश्रं वह्निकीटकदुर्गमम् ज्वालामालाकुलं रौद्रं सूर्यरश्मिप्रतापितम् ॥
aṅgāravālukāmiśraṃ vahnikīṭakadurgamam jvālāmālākulaṃ raudraṃ sūryaraśmipratāpitam //
अध्वानं नीयते देही कृष्यमाणः सुनिष्ठुरैः यदैव क्रन्दते जन्तुर् दुःखार्तः पतितः क्वचित् ॥
adhvānaṃ nīyate dehī kṛṣyamāṇaḥ suniṣṭhuraiḥ yadaiva krandate jantur duḥkhārtaḥ patitaḥ kvacit //
तदैवाहन्यते सर्वैर् आयुधैर् यमकिंकरैः एवं संताड्यमानश् च लुब्धः पापेषु यो ऽनयः ॥
tadaivāhanyate sarvair āyudhair yamakiṃkaraiḥ evaṃ saṃtāḍyamānaś ca lubdhaḥ pāpeṣu yo 'nayaḥ //
अवशो नीयते जन्तुर् दुर्धरैर् यमकिंकरैः सर्वैर् एव हि गन्तव्यम् अध्वानं तत् सुदुर्गमम् ॥
avaśo nīyate jantur durdharair yamakiṃkaraiḥ sarvair eva hi gantavyam adhvānaṃ tat sudurgamam //
नीयते विविधैर् घोरैर् यमदूतैर् अवज्ञया नीत्वा सुदारुणं मार्गं प्राणिनं यमकिंकरैः ॥
nīyate vividhair ghorair yamadūtair avajñayā nītvā sudāruṇaṃ mārgaṃ prāṇinaṃ yamakiṃkaraiḥ //
प्रवेश्यते पुरीं घोरां ताम्रायसमयीं द्विजाः सा पुरी विपुलाकारा लक्षयोजनम् आयता ॥
praveśyate purīṃ ghorāṃ tāmrāyasamayīṃ dvijāḥ sā purī vipulākārā lakṣayojanam āyatā //
चतुरस्रा विनिर्दिष्टा चतुर्द्वारवती शुभा प्राकाराः काञ्चनास् तस्या योजनायुतम् उच्छ्रिताः ॥
caturasrā vinirdiṣṭā caturdvāravatī śubhā prākārāḥ kāñcanās tasyā yojanāyutam ucchritāḥ //
इन्द्रनीलमहानीलपद्मरागोपशोभिता सा पुरी विविधैः संघैर् घोरा घोरैः समाकुला ॥
indranīlamahānīlapadmarāgopaśobhitā sā purī vividhaiḥ saṃghair ghorā ghoraiḥ samākulā //
देवदानवगन्धर्वैर् यक्षराक्षसपन्नगैः पूर्वद्वारं शुभं तस्याः पताकाशतशोभितम् ॥
devadānavagandharvair yakṣarākṣasapannagaiḥ pūrvadvāraṃ śubhaṃ tasyāḥ patākāśataśobhitam //
वज्रेन्द्रनीलवैदूर्यमुक्ताफलविभूषितम् गीतनृत्यैः समाकीर्णं गन्धर्वाप्सरसां गणैः ॥
vajrendranīlavaidūryamuktāphalavibhūṣitam gītanṛtyaiḥ samākīrṇaṃ gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ //
प्रवेशस् तेन देवानाम् ऋषीणां योगिनां तथा गन्धर्वसिद्धयक्षाणां विद्याधरविसर्पिणाम् ॥
praveśas tena devānām ṛṣīṇāṃ yogināṃ tathā gandharvasiddhayakṣāṇāṃ vidyādharavisarpiṇām //
उत्तरं नगरद्वारं घण्टाचामरभूषितम् छत्त्रचामरविन्यासं नानारत्नैर् अलंकृतम् ॥
uttaraṃ nagaradvāraṃ ghaṇṭācāmarabhūṣitam chattracāmaravinyāsaṃ nānāratnair alaṃkṛtam //
वीणारेणुरवै रम्यैर् गीतमङ्गलनादितैः ऋग्यजुःसामनिर्घोषैर् मुनिवृन्दसमाकुलम् ॥
vīṇāreṇuravai ramyair gītamaṅgalanāditaiḥ ṛgyajuḥsāmanirghoṣair munivṛndasamākulam //
विशन्ति येन धर्मज्ञाः सत्यव्रतपरायणाः ग्रीष्मे वारिप्रदा ये च शीते चाग्निप्रदा नराः ॥
viśanti yena dharmajñāḥ satyavrataparāyaṇāḥ grīṣme vāripradā ye ca śīte cāgnipradā narāḥ //
श्रान्तसंवाहका ये च प्रियवादरताश् च ये ये च दानरताः शूरा मातापितृपराश् च ये ॥
śrāntasaṃvāhakā ye ca priyavādaratāś ca ye ye ca dānaratāḥ śūrā mātāpitṛparāś ca ye //
द्विजशुश्रूषणे युक्ता नित्यं ये ऽतिथिपूजकाः पश्चिमं तु महाद्वारं पुर्या रत्नैर् विभूषितम् ॥
dvijaśuśrūṣaṇe yuktā nityaṃ ye 'tithipūjakāḥ paścimaṃ tu mahādvāraṃ puryā ratnair vibhūṣitam //
विचित्रमणिसोपानं तोमरैः समलंकृतम् भेरीमृदङ्गसंनादैः शङ्खकाहलनादितम् ॥
vicitramaṇisopānaṃ tomaraiḥ samalaṃkṛtam bherīmṛdaṅgasaṃnādaiḥ śaṅkhakāhalanāditam //
सिद्धवृन्दैः सदा हृष्टैर् मङ्गलैः प्रणिनादितम् प्रवेशस् तेन हृष्टानां शिवभक्तिमतां नृणाम् ॥
siddhavṛndaiḥ sadā hṛṣṭair maṅgalaiḥ praṇināditam praveśas tena hṛṣṭānāṃ śivabhaktimatāṃ nṛṇām //
सर्वतीर्थप्लुता ये च पञ्चाग्नेर् ये च सेवकाः प्रस्थाने ये मृता वीरा मृताः कालञ्जरे गिरौ ॥
sarvatīrthaplutā ye ca pañcāgner ye ca sevakāḥ prasthāne ye mṛtā vīrā mṛtāḥ kālañjare girau //
अग्नौ विपन्ना ये वीराः साधितं यैर् अनाशकम् ये स्वामिमित्रलोकार्थे गोग्रहे संकुले हताः ॥
agnau vipannā ye vīrāḥ sādhitaṃ yair anāśakam ye svāmimitralokārthe gograhe saṃkule hatāḥ //
ते विशन्ति नराः शूराः पश्चिमेन तपोधनाः पुर्यां तस्या महाघोरं सर्वसत्त्वभयंकरम् ॥
te viśanti narāḥ śūrāḥ paścimena tapodhanāḥ puryāṃ tasyā mahāghoraṃ sarvasattvabhayaṃkaram //
हाहाकारसमाक्रुष्टं दक्षिणं द्वारम् ईदृशम् अन्धकारसमायुक्तं तीक्ष्णशृङ्गैः समन्वितम् ॥
hāhākārasamākruṣṭaṃ dakṣiṇaṃ dvāram īdṛśam andhakārasamāyuktaṃ tīkṣṇaśṛṅgaiḥ samanvitam //
कण्टकैर् वृश्चिकैः सर्पैर् वज्रकीटैः सुदुर्गमैः विलुम्पद्भिर् वृकैर् व्याघ्रैर् ऋक्षैः सिंहैः सजम्बुकैः ॥
kaṇṭakair vṛścikaiḥ sarpair vajrakīṭaiḥ sudurgamaiḥ vilumpadbhir vṛkair vyāghrair ṛkṣaiḥ siṃhaiḥ sajambukaiḥ //
श्वानमार्जारगृध्रैश् च सज्वालकवलैर् मुखैः प्रवेशस् तेन वै नित्यं सर्वेषाम् अपकारिणाम् ॥
śvānamārjāragṛdhraiś ca sajvālakavalair mukhaiḥ praveśas tena vai nityaṃ sarveṣām apakāriṇām //
ये घातयन्ति विप्रान् गा बालं वृद्धं तथातुरम् शरणागतं विश्वस्तं स्त्रियं मित्रं निरायुधम् ॥
ye ghātayanti viprān gā bālaṃ vṛddhaṃ tathāturam śaraṇāgataṃ viśvastaṃ striyaṃ mitraṃ nirāyudham //
ये ऽगम्यागामिनो मूढाः परद्रव्यापहारिणः निक्षेपस्यापहर्तारो विषवह्निप्रदाश् च ये ॥
ye 'gamyāgāmino mūḍhāḥ paradravyāpahāriṇaḥ nikṣepasyāpahartāro viṣavahnipradāś ca ye //
परभूमिं गृहं शय्यां वस्त्रालंकारहारिणः पररन्ध्रेषु ये क्रूरा ये सदानृतवादिनः ॥
parabhūmiṃ gṛhaṃ śayyāṃ vastrālaṃkārahāriṇaḥ pararandhreṣu ye krūrā ye sadānṛtavādinaḥ //
ग्रामराष्ट्रपुरस्थाने महादुःखप्रदा हि ये कूटसाक्षिप्रदातारः कन्याविक्रयकारकाः ॥
grāmarāṣṭrapurasthāne mahāduḥkhapradā hi ye kūṭasākṣipradātāraḥ kanyāvikrayakārakāḥ //
अभक्ष्यभक्षणरता ये गच्छन्ति सुतां स्नुषाम् मातरं पितरं चैव ये वदन्ति च पौरुषम् ॥
abhakṣyabhakṣaṇaratā ye gacchanti sutāṃ snuṣām mātaraṃ pitaraṃ caiva ye vadanti ca pauruṣam //
अन्ये ये चैव निर्दिष्टा महापातककारिणः दक्षिणेन तु ते सर्वे द्वारेण प्रविशन्ति वै ॥
anye ye caiva nirdiṣṭā mahāpātakakāriṇaḥ dakṣiṇena tu te sarve dvāreṇa praviśanti vai //