सर्वेषाम् एव भूतानां त्रिविधः प्रतिसंचरः नैमित्तिकः प्राकृतिकस् तथैवात्यन्तिको मतः ॥
sarveṣām eva bhūtānāṃ trividhaḥ pratisaṃcaraḥ naimittikaḥ prākṛtikas tathaivātyantiko mataḥ //
ब्राह्मो नैमित्तिकस् तेषां कल्पान्ते प्रतिसंचरः आत्यन्तिको वै मोक्षश् च प्राकृतो द्विपरार्धिकः ॥
brāhmo naimittikas teṣāṃ kalpānte pratisaṃcaraḥ ātyantiko vai mokṣaś ca prākṛto dviparārdhikaḥ //
परार्धसंख्यां भगवंस् त्वम् आचक्ष्व यथोदिताम् द्विगुणीकृतयज्ज्ञेयः प्राकृतः प्रतिसंचरः ॥
parārdhasaṃkhyāṃ bhagavaṃs tvam ācakṣva yathoditām dviguṇīkṛtayajjñeyaḥ prākṛtaḥ pratisaṃcaraḥ //
स्थानात् स्थानं दशगुणम् एकैकं गण्यते द्विजाः ततो ऽष्टादशमे भागे परार्धम् अभिधीयते ॥
sthānāt sthānaṃ daśaguṇam ekaikaṃ gaṇyate dvijāḥ tato 'ṣṭādaśame bhāge parārdham abhidhīyate //
परार्धं द्विगुणं यत् तु प्राकृतः स लयो द्विजाः तदाव्यक्ते ऽखिलं व्यक्तं सहेतौ लयम् एति वै ॥
parārdhaṃ dviguṇaṃ yat tu prākṛtaḥ sa layo dvijāḥ tadāvyakte 'khilaṃ vyaktaṃ sahetau layam eti vai //
निमेषो मानुषो यो ऽयं मात्रामात्रप्रमाणतः तैः पञ्चदशभिः काष्ठा त्रिंशत् काष्ठास् तथा कला ॥
nimeṣo mānuṣo yo 'yaṃ mātrāmātrapramāṇataḥ taiḥ pañcadaśabhiḥ kāṣṭhā triṃśat kāṣṭhās tathā kalā //
नाडिका तु प्रमाणेन कला च दश पञ्च च उन्मानेनाम्भसः सा तु पलान्य् अर्धत्रयोदश ॥
nāḍikā tu pramāṇena kalā ca daśa pañca ca unmānenāmbhasaḥ sā tu palāny ardhatrayodaśa //
हेममाषैः कृतच्छिद्रा चतुर्भिश् चतुरङ्गुलैः मागधेन प्रमाणेन जलप्रस्थस् तु स स्मृतः ॥
hemamāṣaiḥ kṛtacchidrā caturbhiś caturaṅgulaiḥ māgadhena pramāṇena jalaprasthas tu sa smṛtaḥ //
नाडिकाभ्याम् अथ द्वाभ्यां मुहूर्तो द्विजसत्तमाः अहोरात्रं मुहूर्तास् तु त्रिंशन् मासो दिनैस् तथा ॥
nāḍikābhyām atha dvābhyāṃ muhūrto dvijasattamāḥ ahorātraṃ muhūrtās tu triṃśan māso dinais tathā //
मासैर् द्वादशभिर् वर्षम् अहोरात्रं तु तद् दिवि त्रिभिर् वर्षशतैर् वर्षं षष्ट्या चैवासुरद्विषाम् ॥
māsair dvādaśabhir varṣam ahorātraṃ tu tad divi tribhir varṣaśatair varṣaṃ ṣaṣṭyā caivāsuradviṣām //
तैस् तु द्वादशसाहस्रैश् चतुर्युगम् उदाहृतम् चतुर्युगसहस्रं तु कथ्यते ब्रह्मणो दिनम् ॥
tais tu dvādaśasāhasraiś caturyugam udāhṛtam caturyugasahasraṃ tu kathyate brahmaṇo dinam //
स कल्पस् तत्र मनवश् चतुर्दश द्विजोत्तमाः तदन्ते चैव भो विप्रा ब्रह्मनैमित्तिको लयः ॥
sa kalpas tatra manavaś caturdaśa dvijottamāḥ tadante caiva bho viprā brahmanaimittiko layaḥ //
तस्य स्वरूपम् अत्युग्रं द्विजेन्द्रा गदतो मम शृणुध्वं प्राकृतं भूयस् ततो वक्ष्याम्य् अहं लयम् ॥
tasya svarūpam atyugraṃ dvijendrā gadato mama śṛṇudhvaṃ prākṛtaṃ bhūyas tato vakṣyāmy ahaṃ layam //
चतुर्युगसहस्रान्ते क्षीणप्राये महीतले अनावृष्टिर् अतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी ॥
caturyugasahasrānte kṣīṇaprāye mahītale anāvṛṣṭir atīvogrā jāyate śatavārṣikī //
ततो यान्य् अल्पसाराणि तानि सत्त्वान्य् अनेकशः क्षयं यान्ति मुनिश्रेष्ठाः पार्थिवान्य् अतिपीडनात् ॥
tato yāny alpasārāṇi tāni sattvāny anekaśaḥ kṣayaṃ yānti muniśreṣṭhāḥ pārthivāny atipīḍanāt //
ततः स भगवान् कृष्णो रुद्ररूपी तथाव्ययः क्षयाय यतते कर्तुम् आत्मस्थाः सकलाः प्रजाः ॥
tataḥ sa bhagavān kṛṣṇo rudrarūpī tathāvyayaḥ kṣayāya yatate kartum ātmasthāḥ sakalāḥ prajāḥ //
ततः स भगवान् विष्णुर् भानोः सप्तसु रश्मिषु स्थितः पिबत्य् अशेषाणि जलानि मुनिसत्तमाः ॥
tataḥ sa bhagavān viṣṇur bhānoḥ saptasu raśmiṣu sthitaḥ pibaty aśeṣāṇi jalāni munisattamāḥ //
पीत्वाम्भांसि समस्तानि प्राणिभूतगतानि वै शोषं नयति भो विप्राः समस्तं पृथिवीतलम् ॥
pītvāmbhāṃsi samastāni prāṇibhūtagatāni vai śoṣaṃ nayati bho viprāḥ samastaṃ pṛthivītalam //
समुद्रान् सरितः शैलाञ् शैलप्रस्रवणानि च पातालेषु च यत् तोयं तत् सर्वं नयति क्षयम् ॥
samudrān saritaḥ śailāñ śailaprasravaṇāni ca pātāleṣu ca yat toyaṃ tat sarvaṃ nayati kṣayam //
ततस् तस्याप्य् अभावेन तोयाहारोपबृंहिताः सहस्ररश्मयः सप्त जायन्ते तत्र भास्कराः ॥
tatas tasyāpy abhāvena toyāhāropabṛṃhitāḥ sahasraraśmayaḥ sapta jāyante tatra bhāskarāḥ //
अधश् चोर्ध्वं च ते दीप्तास् ततः सप्त दिवाकराः दहन्त्य् अशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विजाः ॥
adhaś cordhvaṃ ca te dīptās tataḥ sapta divākarāḥ dahanty aśeṣaṃ trailokyaṃ sapātālatalaṃ dvijāḥ //
दह्यमानं तु तैर् दीप्तैस् त्रैलोक्यं दीप्तभास्करैः साद्रिनगार्णवाभोगं निःस्नेहम् अभिजायते ॥
dahyamānaṃ tu tair dīptais trailokyaṃ dīptabhāskaraiḥ sādrinagārṇavābhogaṃ niḥsneham abhijāyate //
ततो निर्दग्धवृक्षाम्बु त्रैलोक्यम् अखिलं द्विजाः भवत्य् एषा च वसुधा कूर्मपृष्ठोपमाकृतिः ॥
tato nirdagdhavṛkṣāmbu trailokyam akhilaṃ dvijāḥ bhavaty eṣā ca vasudhā kūrmapṛṣṭhopamākṛtiḥ //
ततः कालाग्निरुद्रो ऽसौ भूतसर्गहरो हरः शेषाहिश्वाससंतापात् पातालानि दहत्य् अधः ॥
tataḥ kālāgnirudro 'sau bhūtasargaharo haraḥ śeṣāhiśvāsasaṃtāpāt pātālāni dahaty adhaḥ //
पातालानि समस्तानि स दग्ध्वा ज्वलनो महान् भूमिम् अभ्येत्य सकलं दग्ध्वा तु वसुधातलम् ॥
pātālāni samastāni sa dagdhvā jvalano mahān bhūmim abhyetya sakalaṃ dagdhvā tu vasudhātalam //
भुवो लोकं ततः सर्वं स्वर्गलोकं च दारुणः ज्वालामालामहावर्तस् तत्रैव परिवर्तते ॥
bhuvo lokaṃ tataḥ sarvaṃ svargalokaṃ ca dāruṇaḥ jvālāmālāmahāvartas tatraiva parivartate //
अम्बरीषम् इवाभाति त्रैलोक्यम् अखिलं तदा ज्वालावर्तपरीवारम् उपक्षीणबलास् ततः ॥
ambarīṣam ivābhāti trailokyam akhilaṃ tadā jvālāvartaparīvāram upakṣīṇabalās tataḥ //
ततस् तापपरीतास् तु लोकद्वयनिवासिनः हृतावकाशा गच्छन्ति महर्लोकं द्विजास् तदा ॥
tatas tāpaparītās tu lokadvayanivāsinaḥ hṛtāvakāśā gacchanti maharlokaṃ dvijās tadā //
तस्माद् अपि महातापतप्ता लोकास् ततः परम् गच्छन्ति जनलोकं ते दशावृत्या परैषिणः ॥
tasmād api mahātāpataptā lokās tataḥ param gacchanti janalokaṃ te daśāvṛtyā paraiṣiṇaḥ //
ततो दग्ध्वा जगत् सर्वं रुद्ररूपी जनार्दनः मुखनिःश्वासजान् मेघान् करोति मुनिसत्तमाः ॥
tato dagdhvā jagat sarvaṃ rudrarūpī janārdanaḥ mukhaniḥśvāsajān meghān karoti munisattamāḥ //
ततो गजकुलप्रख्यास् तडिद्वन्तो निनादिनः उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः ॥
tato gajakulaprakhyās taḍidvanto ninādinaḥ uttiṣṭhanti tadā vyomni ghorāḥ saṃvartakā ghanāḥ //
केचिद् अञ्जनसंकाशाः केचित् कुमुदसंनिभाः धूमवर्णा घनाः केचित् केचित् पीताः पयोधराः ॥
kecid añjanasaṃkāśāḥ kecit kumudasaṃnibhāḥ dhūmavarṇā ghanāḥ kecit kecit pītāḥ payodharāḥ //
केचिद् धरिद्रावर्णाभा लाक्षारसनिभास् तथा केचिद् वैदूर्यसंकाशा इन्द्रनीलनिभास् तथा ॥
kecid dharidrāvarṇābhā lākṣārasanibhās tathā kecid vaidūryasaṃkāśā indranīlanibhās tathā //
शङ्खकुन्दनिभाश् चान्ये जातीकुन्दनिभास् तथा इन्द्रगोपनिभाः केचिन् मनःशिलानिभास् तथा ॥
śaṅkhakundanibhāś cānye jātīkundanibhās tathā indragopanibhāḥ kecin manaḥśilānibhās tathā //
पद्मपत्त्रनिभाः केचिद् उत्तिष्ठन्ति घनाघनाः केचित् पुरवराकाराः केचित् पर्वतसंनिभाः ॥
padmapattranibhāḥ kecid uttiṣṭhanti ghanāghanāḥ kecit puravarākārāḥ kecit parvatasaṃnibhāḥ //
कूटागारनिभाश् चान्ये केचित् स्थलनिभा घनाः महाकाया महारावा पूरयन्ति नभस्तलम् ॥
kūṭāgāranibhāś cānye kecit sthalanibhā ghanāḥ mahākāyā mahārāvā pūrayanti nabhastalam //
वर्षन्तस् ते महासारास् तम् अग्निम् अतिभैरवम् शमयन्त्य् अखिलं विप्रास् त्रैलोक्यान्तरविस्तृतम् ॥
varṣantas te mahāsārās tam agnim atibhairavam śamayanty akhilaṃ viprās trailokyāntaravistṛtam //
नष्टे चाग्नौ शतं ते ऽपि वर्षाणाम् अधिकं घनाः प्लावयन्तो जगत् सर्वं वर्षन्ति मुनिसत्तमाः ॥
naṣṭe cāgnau śataṃ te 'pi varṣāṇām adhikaṃ ghanāḥ plāvayanto jagat sarvaṃ varṣanti munisattamāḥ //
धाराभिर् अक्षमात्राभिः प्लावयित्वाखिलां भुवम् भुवो लोकं तथैवोर्ध्वं प्लावयन्ति दिवं द्विजाः ॥
dhārābhir akṣamātrābhiḥ plāvayitvākhilāṃ bhuvam bhuvo lokaṃ tathaivordhvaṃ plāvayanti divaṃ dvijāḥ //
अन्धकारीकृते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे वर्षन्ति ते महामेघा वर्षाणाम् अधिकं शतम् ॥
andhakārīkṛte loke naṣṭe sthāvarajaṅgame varṣanti te mahāmeghā varṣāṇām adhikaṃ śatam //