एवम् अप्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धम् अनुवर्तते देहाद् देहसहस्राणि तथा च न स भिद्यते ॥
evam apratibuddhatvād abuddham anuvartate dehād dehasahasrāṇi tathā ca na sa bhidyate //
तिर्यग्योनिसहस्रेषु कदाचिद् देवतास्व् अपि उत्पद्यति तपोयोगाद् गुणैः सह गुणक्षयात् ॥
tiryagyonisahasreṣu kadācid devatāsv api utpadyati tapoyogād guṇaiḥ saha guṇakṣayāt //
मनुष्यत्वाद् दिवं याति देवो मानुष्यम् एति च मानुष्यान् निरयस्थानम् आलयं प्रतिपद्यते ॥
manuṣyatvād divaṃ yāti devo mānuṣyam eti ca mānuṣyān nirayasthānam ālayaṃ pratipadyate //
कोषकारो यथात्मानं कीटः समभिरुन्धति सूत्रतन्तुगुणैर् नित्यं तथायम् अगुणो गुणैः ॥
koṣakāro yathātmānaṃ kīṭaḥ samabhirundhati sūtratantuguṇair nityaṃ tathāyam aguṇo guṇaiḥ //
द्वंद्वम् एति च निर्द्वंद्वस् तासु तास्व् इह योनिषु शीर्षरोगे ऽक्षिरोगे च दन्तशूले गलग्रहे ॥
dvaṃdvam eti ca nirdvaṃdvas tāsu tāsv iha yoniṣu śīrṣaroge 'kṣiroge ca dantaśūle galagrahe //
जलोदरे ऽतिसारे च गण्डमालाविचर्चिके श्वित्रकुष्ठे ऽग्निदग्धे च सिध्मापस्मारयोर् अपि ॥
jalodare 'tisāre ca gaṇḍamālāvicarcike śvitrakuṣṭhe 'gnidagdhe ca sidhmāpasmārayor api //
यानि चान्यानि द्वंद्वानि प्राकृतानि शरीरिणाम् उत्पद्यन्ते विचित्राणि तान्य् एवात्माभिमन्यते ॥
yāni cānyāni dvaṃdvāni prākṛtāni śarīriṇām utpadyante vicitrāṇi tāny evātmābhimanyate //
अभिमानातिमानानां तथैव सुकृतान्य् अपि एकवासाश् चतुर्वासाः शायी नित्यम् अधस् तथा ॥
abhimānātimānānāṃ tathaiva sukṛtāny api ekavāsāś caturvāsāḥ śāyī nityam adhas tathā //
मण्डूकशायी च तथा वीरासनगतस् तथा वीरम् आसनम् आकाशे तथा शयनम् एव च ॥
maṇḍūkaśāyī ca tathā vīrāsanagatas tathā vīram āsanam ākāśe tathā śayanam eva ca //
इष्टकाप्रस्तरे चैव चक्रकप्रस्तरे तथा भस्मप्रस्तरशायी च भूमिशय्यानुलेपनः ॥
iṣṭakāprastare caiva cakrakaprastare tathā bhasmaprastaraśāyī ca bhūmiśayyānulepanaḥ //
वीरस्थानाम्बुपाके च शयनं फलकेषु च विविधासु च शय्यासु फलगृह्यान्वितासु च ॥
vīrasthānāmbupāke ca śayanaṃ phalakeṣu ca vividhāsu ca śayyāsu phalagṛhyānvitāsu ca //
उद्याने खललग्ने तु क्षौमकृष्णाजिनान्वितः मणिवालपरीधानो व्याघ्रचर्मपरिच्छदः ॥
udyāne khalalagne tu kṣaumakṛṣṇājinānvitaḥ maṇivālaparīdhāno vyāghracarmaparicchadaḥ //
सिंहचर्मपरीधानः पट्टवासास् तथैव च फलकं परिधानश् च तथा कटकवस्त्रधृक् ॥
siṃhacarmaparīdhānaḥ paṭṭavāsās tathaiva ca phalakaṃ paridhānaś ca tathā kaṭakavastradhṛk //
कटैकवसनश् चैव चीरवासास् तथैव च वस्त्राणि चान्यानि बहून्य् अभिमत्य च बुद्धिमान् ॥
kaṭaikavasanaś caiva cīravāsās tathaiva ca vastrāṇi cānyāni bahūny abhimatya ca buddhimān //
भोजनानि विचित्राणि रत्नानि विविधानि च एकरात्रान्तराशित्वम् एककालिकभोजनम् ॥
bhojanāni vicitrāṇi ratnāni vividhāni ca ekarātrāntarāśitvam ekakālikabhojanam //
चतुर्थाष्टमकालं च षष्ठकालिकम् एव च षड्रात्रभोजनश् चैव तथा चाष्टाहभोजनः ॥
caturthāṣṭamakālaṃ ca ṣaṣṭhakālikam eva ca ṣaḍrātrabhojanaś caiva tathā cāṣṭāhabhojanaḥ //
मासोपवासी मूलाशी फलाहारस् तथैव च वायुभक्षश् च पिण्याकदधिगोमयभोजनः ॥
māsopavāsī mūlāśī phalāhāras tathaiva ca vāyubhakṣaś ca piṇyākadadhigomayabhojanaḥ //
गोमूत्रभोजनश् चैव काशपुष्पाशनस् तथा शैवालभोजनश् चैव तथा चान्येन वर्तयन् ॥
gomūtrabhojanaś caiva kāśapuṣpāśanas tathā śaivālabhojanaś caiva tathā cānyena vartayan //
वर्तयञ् शीर्णपर्णैश् च प्रकीर्णफलभोजनः विविधानि च कृच्छ्राणि सेवते सिद्धिकाङ्क्षया ॥
vartayañ śīrṇaparṇaiś ca prakīrṇaphalabhojanaḥ vividhāni ca kṛcchrāṇi sevate siddhikāṅkṣayā //
चान्द्रायणानि विधिवल् लिङ्गानि विविधानि च चातुराश्रम्ययुक्तानि धर्माधर्माश्रयाण्य् अपि ॥
cāndrāyaṇāni vidhival liṅgāni vividhāni ca cāturāśramyayuktāni dharmādharmāśrayāṇy api //
उपाश्रयान् अप्य् अपरान् पाखण्डान् विविधान् अपि विविक्ताश् च शिलाछायास् तथा प्रस्रवणानि च ॥
upāśrayān apy aparān pākhaṇḍān vividhān api viviktāś ca śilāchāyās tathā prasravaṇāni ca //
पुलिनानि विविक्तानि विविधानि वनानि च काननेषु विविक्ताश् च शैलानां महतीर् गुहाः ॥
pulināni viviktāni vividhāni vanāni ca kānaneṣu viviktāś ca śailānāṃ mahatīr guhāḥ //
नियमान् विविधांश् चापि विविधानि तपांसि च यज्ञांश् च विविधाकारान् विद्याश् च विविधास् तथा ॥
niyamān vividhāṃś cāpi vividhāni tapāṃsi ca yajñāṃś ca vividhākārān vidyāś ca vividhās tathā //
वणिक्पथं द्विजक्षत्रवैश्यशूद्रांस् तथैव च दानं च विविधाकारं दीनान्धकृपणादिषु ॥
vaṇikpathaṃ dvijakṣatravaiśyaśūdrāṃs tathaiva ca dānaṃ ca vividhākāraṃ dīnāndhakṛpaṇādiṣu //
अभिमन्येत संधातुं तथैव विविधान् गुणान् सत्त्वं रजस् तमश् चैव धर्मार्थौ काम एव च ॥
abhimanyeta saṃdhātuṃ tathaiva vividhān guṇān sattvaṃ rajas tamaś caiva dharmārthau kāma eva ca //
प्रकृत्यात्मानम् एवात्मा एवं प्रविभजत्य् उत स्वाहाकारवषट्कारौ स्वधाकारनमस्क्रिये ॥
prakṛtyātmānam evātmā evaṃ pravibhajaty uta svāhākāravaṣaṭkārau svadhākāranamaskriye //
यजनाध्ययने दानं तथैवाहुः प्रतिग्रहम् याजनाध्यापने चैव तथान्यद् अपि किंचन ॥
yajanādhyayane dānaṃ tathaivāhuḥ pratigraham yājanādhyāpane caiva tathānyad api kiṃcana //
जन्ममृत्युविधानेन तथा विशसनेन च शुभाशुभभयं सर्वम् एतद् आहुः सनातनम् ॥
janmamṛtyuvidhānena tathā viśasanena ca śubhāśubhabhayaṃ sarvam etad āhuḥ sanātanam //
प्रकृतिः कुरुते देवी भयं प्रलयम् एव च दिवसान्ते गुणान् एतान् अतीत्यैको ऽवतिष्ठते ॥
prakṛtiḥ kurute devī bhayaṃ pralayam eva ca divasānte guṇān etān atītyaiko 'vatiṣṭhate //
रश्मिजालम् इवादित्यस् तत्कालं संनियच्छति एवम् एवैष तत् सर्वं क्रीडार्थम् अभिमन्यते ॥
raśmijālam ivādityas tatkālaṃ saṃniyacchati evam evaiṣa tat sarvaṃ krīḍārtham abhimanyate //
आत्मरूपगुणान् एतान् विविधान् हृदयप्रियान् एवम् एतां प्रकुर्वाणः सर्गप्रलयधर्मिणीम् ॥
ātmarūpaguṇān etān vividhān hṛdayapriyān evam etāṃ prakurvāṇaḥ sargapralayadharmiṇīm //
क्रियां क्रियापथे रक्तस् त्रिगुणस् त्रिगुणाधिपः क्रियाक्रियापथोपेतस् तथा तद् इति मन्यते ॥
kriyāṃ kriyāpathe raktas triguṇas triguṇādhipaḥ kriyākriyāpathopetas tathā tad iti manyate //
प्रकृत्या सर्वम् एवेदं जगद् अन्धीकृतं विभो रजसा तमसा चैव व्याप्तं सर्वम् अनेकधा ॥
prakṛtyā sarvam evedaṃ jagad andhīkṛtaṃ vibho rajasā tamasā caiva vyāptaṃ sarvam anekadhā //
एवं द्वंद्वान्य् अतीतानि मम वर्तन्ति नित्यशः मत्त एतानि जायन्ते प्रलये यान्ति माम् अपि ॥
evaṃ dvaṃdvāny atītāni mama vartanti nityaśaḥ matta etāni jāyante pralaye yānti mām api //
निस्तर्तव्याण्य् अथैतानि सर्वाणीति नराधिप मन्यते पक्षबुद्धित्वात् तथैव सुकृतान्य् अपि ॥
nistartavyāṇy athaitāni sarvāṇīti narādhipa manyate pakṣabuddhitvāt tathaiva sukṛtāny api //
भोक्तव्यानि ममैतानि देवलोकगतेन वै इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम् ॥
bhoktavyāni mamaitāni devalokagatena vai ihaiva cainaṃ bhokṣyāmi śubhāśubhaphalodayam //
सुखम् एवं तु कर्तव्यं सकृत् कृत्वा सुखं मम यावद् एव तु मे सौख्यं जात्यां जात्यां भविष्यति ॥
sukham evaṃ tu kartavyaṃ sakṛt kṛtvā sukhaṃ mama yāvad eva tu me saukhyaṃ jātyāṃ jātyāṃ bhaviṣyati //
भविष्यति न मे दुःखं कृतेनेहाप्य् अनन्तकम् सुखदुःखं हि मानुष्यं निरये चापि मज्जनम् ॥
bhaviṣyati na me duḥkhaṃ kṛtenehāpy anantakam sukhaduḥkhaṃ hi mānuṣyaṃ niraye cāpi majjanam //
निरयाच् चापि मानुष्यं कालेनैष्याम्य् अहं पुनः मनुष्यत्वाच् च देवत्वं देवत्वात् पौरुषं पुनः ॥
nirayāc cāpi mānuṣyaṃ kālenaiṣyāmy ahaṃ punaḥ manuṣyatvāc ca devatvaṃ devatvāt pauruṣaṃ punaḥ //
मनुष्यत्वाच् च निरयं पर्यायेणोपगच्छति एष एवं द्विजातीनाम् आत्मा वै स गुणैर् वृतः ॥
manuṣyatvāc ca nirayaṃ paryāyeṇopagacchati eṣa evaṃ dvijātīnām ātmā vai sa guṇair vṛtaḥ //
तेन देवमनुष्येषु निरयं चोपपद्यते ममत्वेनावृतो नित्यं तत्रैव परिवर्तते ॥
tena devamanuṣyeṣu nirayaṃ copapadyate mamatvenāvṛto nityaṃ tatraiva parivartate //
सर्गकोटिसहस्राणि मरणान्तासु मूर्तिषु य एवं कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् ॥
sargakoṭisahasrāṇi maraṇāntāsu mūrtiṣu ya evaṃ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam //
स एवं फलम् आप्नोति त्रिषु लोकेषु मूर्तिमान् प्रकृतिः कुरुते कर्म शुभाशुभफलात्मकम् ॥
sa evaṃ phalam āpnoti triṣu lokeṣu mūrtimān prakṛtiḥ kurute karma śubhāśubhaphalātmakam //
प्रकृतिश् च तथाप्नोति त्रिषु लोकेषु कामगा तिर्यग्योनिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च ॥
prakṛtiś ca tathāpnoti triṣu lokeṣu kāmagā tiryagyonimanuṣyatve devaloke tathaiva ca //
त्रीणि स्थानानि चैतानि जानीयात् प्राकृतानि ह अलिङ्गप्रकृतित्वाच् च लिङ्गैर् अप्य् अनुमीयते ॥
trīṇi sthānāni caitāni jānīyāt prākṛtāni ha aliṅgaprakṛtitvāc ca liṅgair apy anumīyate //
तथैव पौरुषं लिङ्गम् अनुमानाद् धि मन्यते स लिङ्गान्तरम् आसाद्य प्राकृतं लिङ्गम् अव्रणम् ॥
tathaiva pauruṣaṃ liṅgam anumānād dhi manyate sa liṅgāntaram āsādya prākṛtaṃ liṅgam avraṇam //
व्रणद्वाराण्य् अधिष्ठाय कर्माण्य् आत्मनि मन्यते श्रोत्रादीनि तु सर्वाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाण्य् अथ ॥
vraṇadvārāṇy adhiṣṭhāya karmāṇy ātmani manyate śrotrādīni tu sarvāṇi pañca karmendriyāṇy atha //
रागादीनि प्रवर्तन्ते गुणेष्व् इह गुणैः सह अहम् एतानि वै कुर्वन् ममैतानीन्द्रियाणि ह ॥
rāgādīni pravartante guṇeṣv iha guṇaiḥ saha aham etāni vai kurvan mamaitānīndriyāṇi ha //
निरिन्द्रियो हि मन्येत व्रणवान् अस्मि निर्व्रणः अलिङ्गो लिङ्गम् आत्मानम् अकालं कालम् आत्मनः ॥
nirindriyo hi manyeta vraṇavān asmi nirvraṇaḥ aliṅgo liṅgam ātmānam akālaṃ kālam ātmanaḥ //
असत्त्वं सत्त्वम् आत्मानम् अमृतं मृतम् आत्मनः अमृत्युं मृत्युम् आत्मानम् अचरं चरम् आत्मनः ॥
asattvaṃ sattvam ātmānam amṛtaṃ mṛtam ātmanaḥ amṛtyuṃ mṛtyum ātmānam acaraṃ caram ātmanaḥ //
अक्षेत्रं क्षेत्रम् आत्मानम् असङ्गं सङ्गम् आत्मनः अतत्त्वं तत्त्वम् आत्मानम् अभवं भवम् आत्मनः ॥
akṣetraṃ kṣetram ātmānam asaṅgaṃ saṅgam ātmanaḥ atattvaṃ tattvam ātmānam abhavaṃ bhavam ātmanaḥ //
अक्षरं क्षरम् आत्मानम् अबुद्धत्वाद् धि मन्यते एवम् अप्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धजनसेवनात् ॥
akṣaraṃ kṣaram ātmānam abuddhatvād dhi manyate evam apratibuddhatvād abuddhajanasevanāt //
सर्गकोटिसहस्राणि पतनान्तानि गच्छति जन्मान्तरसहस्राणि मरणान्तानि गच्छति ॥
sargakoṭisahasrāṇi patanāntāni gacchati janmāntarasahasrāṇi maraṇāntāni gacchati //
तिर्यग्योनिमनुष्यत्वे देवलोके तथैव च चन्द्रमा इव कोशानां पुनस् तत्र सहस्रशः ॥
tiryagyonimanuṣyatve devaloke tathaiva ca candramā iva kośānāṃ punas tatra sahasraśaḥ //
नीयते ऽप्रतिबुद्धत्वाद् एवम् एव कुबुद्धिमान् कला पञ्चदशी योनिस् तद् धाम इति पठ्यते ॥
nīyate 'pratibuddhatvād evam eva kubuddhimān kalā pañcadaśī yonis tad dhāma iti paṭhyate //
नित्यम् एव विजानीहि सोमं वै षोडशांशकैः कलया जायते ऽजस्रं पुनः पुनर् अबुद्धिमान् ॥
nityam eva vijānīhi somaṃ vai ṣoḍaśāṃśakaiḥ kalayā jāyate 'jasraṃ punaḥ punar abuddhimān //
धीमांश् चायं न भवति नृप एवं हि जायते षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम् ॥
dhīmāṃś cāyaṃ na bhavati nṛpa evaṃ hi jāyate ṣoḍaśī tu kalā sūkṣmā sa soma upadhāryatām //
न तूपयुज्यते देवैर् देवान् अपि युनक्ति सः ममत्वं क्षपयित्वा तु जायते नृपसत्तम प्रकृतेस् त्रिगुणायास् तु स एव त्रिगुणो भवेत् ॥
na tūpayujyate devair devān api yunakti saḥ mamatvaṃ kṣapayitvā tu jāyate nṛpasattama prakṛtes triguṇāyās tu sa eva triguṇo bhavet //