अक्षरक्षरयोर् एष द्वयोः संबन्ध इष्यते स्त्रीपुंसयोर् वा संबन्धः स वै पुरुष उच्यते ॥
akṣarakṣarayor eṣa dvayoḥ saṃbandha iṣyate strīpuṃsayor vā saṃbandhaḥ sa vai puruṣa ucyate //
ऋते तु पुरुषं नेह स्त्री गर्भान् धारयत्य् उत ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तते तथा ॥
ṛte tu puruṣaṃ neha strī garbhān dhārayaty uta ṛte striyaṃ na puruṣo rūpaṃ nirvartate tathā //
अन्योन्यस्याभिसंबन्धाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् रूपं निर्वर्तयेद् एतद् एवं सर्वासु योनिषु ॥
anyonyasyābhisaṃbandhād anyonyaguṇasaṃśrayāt rūpaṃ nirvartayed etad evaṃ sarvāsu yoniṣu //
रत्यर्थम् अतिसंयोगाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् ऋतौ निर्वर्तते रूपं तद् वक्ष्यामि निदर्शनम् ॥
ratyartham atisaṃyogād anyonyaguṇasaṃśrayāt ṛtau nirvartate rūpaṃ tad vakṣyāmi nidarśanam //
ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातुर् गुणास् तथा अस्थि स्नायु च मज्जा च जानीमः पितृतो द्विज ॥
ye guṇāḥ puruṣasyeha ye ca mātur guṇās tathā asthi snāyu ca majjā ca jānīmaḥ pitṛto dvija //
त्वङ्मांसशोणितं चेति मातृजान्य् अनुशुश्रुम एवम् एतद् द्विजश्रेष्ठ वेदशास्त्रेषु पठ्यते ॥
tvaṅmāṃsaśoṇitaṃ ceti mātṛjāny anuśuśruma evam etad dvijaśreṣṭha vedaśāstreṣu paṭhyate //
प्रमाणं यच् च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच् च पठ्यते वेदशास्त्रप्रमाणं च प्रमाणं तत् सनातनम् ॥
pramāṇaṃ yac ca vedoktaṃ śāstroktaṃ yac ca paṭhyate vedaśāstrapramāṇaṃ ca pramāṇaṃ tat sanātanam //
एवम् एवाभिसंबन्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ यच् चापि भगवंस् तस्मान् मोक्षधर्मो न विद्यते ॥
evam evābhisaṃbandhau nityaṃ prakṛtipūruṣau yac cāpi bhagavaṃs tasmān mokṣadharmo na vidyate //
अथवानन्तरकृतं किंचिद् एव निदर्शनम् तन् ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्य् असि सर्वदा ॥
athavānantarakṛtaṃ kiṃcid eva nidarśanam tan mamācakṣva tattvena pratyakṣo hy asi sarvadā //
मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यद् अनामयम् अजेयम् अजरं नित्यम् अतीन्द्रियम् अनीश्वरम् ॥
mokṣakāmā vayaṃ cāpi kāṅkṣāmo yad anāmayam ajeyam ajaraṃ nityam atīndriyam anīśvaram //
यद् एतद् उक्तं भवता वेदशास्त्रनिदर्शनम् एवम् एतद् यथा वक्ष्ये तत्त्वग्राही यथा भवान् ॥
yad etad uktaṃ bhavatā vedaśāstranidarśanam evam etad yathā vakṣye tattvagrāhī yathā bhavān //
धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर् वेदशास्त्रयोः न च ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथातत्त्वं नरेश्वर ॥
dhāryate hi tvayā grantha ubhayor vedaśāstrayoḥ na ca granthasya tattvajño yathātattvaṃ nareśvara //
यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस् तस्य तद्धारणं वृथा ॥
yo hi vede ca śāstre ca granthadhāraṇatatparaḥ na ca granthārthatattvajñas tasya taddhāraṇaṃ vṛthā //
भारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः यस् तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा ॥
bhāraṃ sa vahate tasya granthasyārthaṃ na vetti yaḥ yas tu granthārthatattvajño nāsya granthāgamo vṛthā //
ग्रन्थस्यार्थं स पृष्टस् तु मादृशो वक्तुम् अर्हति यथातत्त्वाभिगमनाद् अर्थं तस्य स विन्दति ॥
granthasyārthaṃ sa pṛṣṭas tu mādṛśo vaktum arhati yathātattvābhigamanād arthaṃ tasya sa vindati //
न यः समुत्सुकः कश्चिद् ग्रन्थार्थं स्थूलबुद्धिमान् स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात् ॥
na yaḥ samutsukaḥ kaścid granthārthaṃ sthūlabuddhimān sa kathaṃ mandavijñāno granthaṃ vakṣyati nirṇayāt //
अज्ञात्वा ग्रन्थतत्त्वानि वादं यः कुरुते नरः लोभाद् वाप्य् अथवा दम्भात् स पापी नरकं व्रजेत् ॥
ajñātvā granthatattvāni vādaṃ yaḥ kurute naraḥ lobhād vāpy athavā dambhāt sa pāpī narakaṃ vrajet //
निर्णयं चापि च्छिद्रात्मा न तद् वक्ष्यति तत्त्वतः सो ऽपीहास्यार्थतत्त्वज्ञो यस्मान् नैवात्मवान् अपि ॥
nirṇayaṃ cāpi cchidrātmā na tad vakṣyati tattvataḥ so 'pīhāsyārthatattvajño yasmān naivātmavān api //
तस्मात् त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतद् अनुदृश्यते यथा तत्त्वेन सांख्येषु योगेषु च महात्मसु ॥
tasmāt tvaṃ śṛṇu rājendra yathaitad anudṛśyate yathā tattvena sāṃkhyeṣu yogeṣu ca mahātmasu //
यद् एव योगाः पश्यन्ति सांख्यं तद् अनुगम्यते एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान् ॥
yad eva yogāḥ paśyanti sāṃkhyaṃ tad anugamyate ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa buddhimān //
त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च एतद् ऐन्द्रियकं तात यद् भवान् इत्थम् आत्थ माम् ॥
tvaṅ māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi snāyu ca etad aindriyakaṃ tāta yad bhavān ittham āttha mām //
द्रव्याद् द्रव्यस्य निर्वृत्तिर् इन्द्रियाद् इन्द्रियं तथा देहाद् देहम् अवाप्नोति बीजाद् बीजं तथैव च ॥
dravyād dravyasya nirvṛttir indriyād indriyaṃ tathā dehād deham avāpnoti bījād bījaṃ tathaiva ca //
निरिन्द्रियस्य बीजस्य निर्द्रव्यस्यापि देहिनः कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान् महात्मनः ॥
nirindriyasya bījasya nirdravyasyāpi dehinaḥ kathaṃ guṇā bhaviṣyanti nirguṇatvān mahātmanaḥ //
गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव विरमन्ति च एवं गुणाः प्रकृतिजा जायन्ते न च यान्ति च ॥
guṇā guṇeṣu jāyante tatraiva viramanti ca evaṃ guṇāḥ prakṛtijā jāyante na ca yānti ca //
त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च अष्टौ तान्य् अथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतेन वै ॥
tvaṅ māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi snāyu ca aṣṭau tāny atha śukreṇa jānīhi prākṛtena vai //
पुमांश् चैवापुमांश् चैव स्त्रीलिङ्गं प्राकृतं स्मृतम् वायुर् एष पुमांश् चैव रस इत्य् अभिधीयते ॥
pumāṃś caivāpumāṃś caiva strīliṅgaṃ prākṛtaṃ smṛtam vāyur eṣa pumāṃś caiva rasa ity abhidhīyate //
अलिङ्गा प्रकृतिर् लिङ्गैर् उपलभ्यति सात्मजैः यथा पुष्पफलैर् नित्यं मूर्तं चामूर्तयस् तथा ॥
aliṅgā prakṛtir liṅgair upalabhyati sātmajaiḥ yathā puṣpaphalair nityaṃ mūrtaṃ cāmūrtayas tathā //
एवम् अप्य् अनुमानेन स लिङ्गम् उपलभ्यते पञ्चविंशतिकस् तात लिङ्गेषु नियतात्मकः ॥
evam apy anumānena sa liṅgam upalabhyate pañcaviṃśatikas tāta liṅgeṣu niyatātmakaḥ //
अनादिनिधनो ऽनन्तः सर्वदर्शनकेवलः केवलं त्व् अभिमानित्वाद् गुणेषु गुण उच्यते ॥
anādinidhano 'nantaḥ sarvadarśanakevalaḥ kevalaṃ tv abhimānitvād guṇeṣu guṇa ucyate //
गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः तस्माद् एवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः ॥
guṇā guṇavataḥ santi nirguṇasya kuto guṇāḥ tasmād evaṃ vijānanti ye janā guṇadarśinaḥ //
यदा त्व् एष गुणान् एतान् प्राकृतान् अभिमन्यते तदा स गुणवान् एव गुणभेदान् प्रपश्यति ॥
yadā tv eṣa guṇān etān prākṛtān abhimanyate tadā sa guṇavān eva guṇabhedān prapaśyati //
यत् तद् बुद्धेः परं प्राहुः सांख्ययोगं च सर्वशः बुध्यमानं महाप्राज्ञाः प्रबुद्धपरिवर्जनात् ॥
yat tad buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṃkhyayogaṃ ca sarvaśaḥ budhyamānaṃ mahāprājñāḥ prabuddhaparivarjanāt //
अप्रबुद्धं यथा व्यक्तं स्वगुणैः प्राहुर् ईश्वरम् निर्गुणं चेश्वरं नित्यम् अधिष्ठातारम् एव च ॥
aprabuddhaṃ yathā vyaktaṃ svaguṇaiḥ prāhur īśvaram nirguṇaṃ ceśvaraṃ nityam adhiṣṭhātāram eva ca //
प्रकृतेश् च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः सांख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः ॥
prakṛteś ca guṇānāṃ ca pañcaviṃśatikaṃ budhāḥ sāṃkhyayoge ca kuśalā budhyante paramaiṣiṇaḥ //
यदा प्रबुद्धम् अव्यक्तम् अवस्थातननीरवः बुध्यमानं न बुध्यन्ते ऽवगच्छन्ति समं तदा ॥
yadā prabuddham avyaktam avasthātananīravaḥ budhyamānaṃ na budhyante 'vagacchanti samaṃ tadā //
एतन् निदर्शनं सम्यङ् न सम्यग् अनुदर्शनम् बुध्यमानं प्रबुध्यन्ते द्वाभ्यां पृथग् अरिंदम ॥
etan nidarśanaṃ samyaṅ na samyag anudarśanam budhyamānaṃ prabudhyante dvābhyāṃ pṛthag ariṃdama //
परस्परेणैतद् उक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् एकत्वम् अक्षरं प्राहुर् नानात्वं क्षरम् उच्यते ॥
paraspareṇaitad uktaṃ kṣarākṣaranidarśanam ekatvam akṣaraṃ prāhur nānātvaṃ kṣaram ucyate //
पञ्चविंशतिनिष्ठो ऽयं तदा सम्यक् प्रचक्षते एकत्वदर्शनं चास्य नानात्वं चास्य दर्शनम् ॥
pañcaviṃśatiniṣṭho 'yaṃ tadā samyak pracakṣate ekatvadarśanaṃ cāsya nānātvaṃ cāsya darśanam //
तत्त्ववित् तत्त्वयोर् एव पृथग् एतन् निदर्शनम् पञ्चविंशतिभिस् तत्त्वं तत्त्वम् आहुर् मनीषिणः ॥
tattvavit tattvayor eva pṛthag etan nidarśanam pañcaviṃśatibhis tattvaṃ tattvam āhur manīṣiṇaḥ //
निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परम् आहुर् मनीषिणः वर्ज्यस्य वर्ज्यम् आचारं तत्त्वं तत्त्वात् सनातनम् ॥
nistattvaṃ pañcaviṃśasya param āhur manīṣiṇaḥ varjyasya varjyam ācāraṃ tattvaṃ tattvāt sanātanam //
नानात्वैकत्वम् इत्य् उक्तं त्वयैतद् द्विजसत्तम पश्यतस् तद् धि संदिग्धम् एतयोर् वै निदर्शनम् ॥
nānātvaikatvam ity uktaṃ tvayaitad dvijasattama paśyatas tad dhi saṃdigdham etayor vai nidarśanam //
तथा बुद्धप्रबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वम् एतन् न संशयः ॥
tathā buddhaprabuddhābhyāṃ budhyamānasya cānagha sthūlabuddhyā na paśyāmi tattvam etan na saṃśayaḥ //
अक्षरक्षरयोर् उक्तं त्वया यद् अपि कारणम् तद् अप्य् अस्थिरबुद्धित्वात् प्रनष्टम् इव मे ऽनघ ॥
akṣarakṣarayor uktaṃ tvayā yad api kāraṇam tad apy asthirabuddhitvāt pranaṣṭam iva me 'nagha //
तद् एतच् छ्रोतुम् इच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् द्वंद्वं चैवानिरुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ॥
tad etac chrotum icchāmi nānātvaikatvadarśanam dvaṃdvaṃ caivāniruddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ //
विद्याविद्ये च भगवन्न् अक्षरं क्षरम् एव च सांख्ययोगं च कृत्स्नेन बुद्धाबुद्धिं पृथक् पृथक् ॥
vidyāvidye ca bhagavann akṣaraṃ kṣaram eva ca sāṃkhyayogaṃ ca kṛtsnena buddhābuddhiṃ pṛthak pṛthak //
हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यद् एतद् अनुपृच्छसि योगकृत्यं महाराज पृथग् एव शृणुष्व मे ॥
hanta te saṃpravakṣyāmi yad etad anupṛcchasi yogakṛtyaṃ mahārāja pṛthag eva śṛṇuṣva me //
योगकृत्यं तु योगानां ध्यानम् एव परं बलम् तच् चापि द्विविधं ध्यानम् आहुर् विद्याविदो जनाः ॥
yogakṛtyaṃ tu yogānāṃ dhyānam eva paraṃ balam tac cāpi dvividhaṃ dhyānam āhur vidyāvido janāḥ //
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस् तथैव च प्राणायामस् तु सगुणो निर्गुणो मानसस् तथा ॥
ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmas tathaiva ca prāṇāyāmas tu saguṇo nirguṇo mānasas tathā //
मूत्रोत्सर्गे पुरीषे च भोजने च नराधिप द्विकालं नोपभुञ्जीत शेषं भुञ्जीत तत्परः ॥
mūtrotsarge purīṣe ca bhojane ca narādhipa dvikālaṃ nopabhuñjīta śeṣaṃ bhuñjīta tatparaḥ //
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः दशद्वादशभिर् वापि चतुर्विंशात् परं यतः ॥
indriyāṇīndriyārthebhyo nivartya manasā muniḥ daśadvādaśabhir vāpi caturviṃśāt paraṃ yataḥ //
स चोदनाभिर् मतिमान् नात्मानं चोदयेद् अथ तिष्ठन्तम् अजरं तं तु यत् तद् उक्तं मनीषिभिः ॥
sa codanābhir matimān nātmānaṃ codayed atha tiṣṭhantam ajaraṃ taṃ tu yat tad uktaṃ manīṣibhiḥ //
विश्वात्मा सततं ज्ञेय इत्य् एवम् अनुशुश्रुम द्रव्यं ह्य् अहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः ॥
viśvātmā satataṃ jñeya ity evam anuśuśruma dravyaṃ hy ahīnamanaso nānyatheti viniścayaḥ //
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः पूर्वरात्रे परार्धे च धारयीत मनो हृदि ॥
vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo laghvāhāro jitendriyaḥ pūrvarātre parārdhe ca dhārayīta mano hṛdi //
स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः ॥
sthirīkṛtyendriyagrāmaṃ manasā mithileśvara mano buddhyā sthiraṃ kṛtvā pāṣāṇa iva niścalaḥ //
स्थाणुवच् चाप्य् अकम्प्यः स्याद् दारुवच् चापि निश्चलः बुद्ध्या विधिविधानज्ञस् ततो युक्तं प्रचक्षते ॥
sthāṇuvac cāpy akampyaḥ syād dāruvac cāpi niścalaḥ buddhyā vidhividhānajñas tato yuktaṃ pracakṣate //
न शृणोति न चाघ्राति न च पश्यति किंचन न च स्पर्शं विजानाति न च संकल्पते मनः ॥
na śṛṇoti na cāghrāti na ca paśyati kiṃcana na ca sparśaṃ vijānāti na ca saṃkalpate manaḥ //
न चापि मन्यते किंचिन् न च बुध्येत काष्ठवत् तदा प्रकृतिम् आपन्नं युक्तम् आहुर् मनीषिणः ॥
na cāpi manyate kiṃcin na ca budhyeta kāṣṭhavat tadā prakṛtim āpannaṃ yuktam āhur manīṣiṇaḥ //
न भाति हि यथा दीपो दीप्तिस् तद्वच् च दृश्यते निलिङ्गश् चाधश् चोर्ध्वं च तिर्यग्गतिम् अवाप्नुयात् ॥
na bhāti hi yathā dīpo dīptis tadvac ca dṛśyate niliṅgaś cādhaś cordhvaṃ ca tiryaggatim avāpnuyāt //
तदा तदुपपन्नश् च यस्मिन् दृष्टे च कथ्यते हृदयस्थो ऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस् तात मद्विधैः ॥
tadā tadupapannaś ca yasmin dṛṣṭe ca kathyate hṛdayastho 'ntarātmeti jñeyo jñas tāta madvidhaiḥ //
निर्धूम इव सप्तार्चिर् आदित्य इव रश्मिवान् वैद्युतो ऽग्निर् इवाकाशे पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि ॥
nirdhūma iva saptārcir āditya iva raśmivān vaidyuto 'gnir ivākāśe paśyaty ātmānam ātmani //
यं पश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्य् अयोनिम् अमृतात्मकम् ॥
yaṃ paśyanti mahātmāno dhṛtimanto manīṣiṇaḥ brāhmaṇā brahmayonisthā hy ayonim amṛtātmakam //
तद् एवाहुर् अणुभ्यो ऽणु तन् महद्भ्यो महत्तरम् सर्वत्र सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते ॥
tad evāhur aṇubhyo 'ṇu tan mahadbhyo mahattaram sarvatra sarvabhūteṣu dhruvaṃ tiṣṭhan na dṛśyate //
बुद्धिद्रव्येण दृश्येन मनोदीपेन लोककृत् महतस् तमसस् तात पारे तिष्ठन् न तामसः ॥
buddhidravyeṇa dṛśyena manodīpena lokakṛt mahatas tamasas tāta pāre tiṣṭhan na tāmasaḥ //
तमसो दूर इत्य् उक्तस् तत्त्वज्ञैर् वेदपारगैः विमलो विमतश् चैव निर्लिङ्गो ऽलिङ्गसंज्ञकः ॥
tamaso dūra ity uktas tattvajñair vedapāragaiḥ vimalo vimataś caiva nirliṅgo 'liṅgasaṃjñakaḥ //
योग एष हि लोकानां किम् अन्यद् योगलक्षणम् एवं पश्यन् प्रपश्येत आत्मानम् अजरं परम् ॥
yoga eṣa hi lokānāṃ kim anyad yogalakṣaṇam evaṃ paśyan prapaśyeta ātmānam ajaraṃ param //
योगदर्शनम् एतावद् उक्तं ते तत्त्वतो मया सांख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानिदर्शनम् ॥
yogadarśanam etāvad uktaṃ te tattvato mayā sāṃkhyajñānaṃ pravakṣyāmi parisaṃkhyānidarśanam //
अव्यक्तम् आहुः प्रख्यानं परां प्रकृतिम् आत्मनः तस्मान् महत् समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम ॥
avyaktam āhuḥ prakhyānaṃ parāṃ prakṛtim ātmanaḥ tasmān mahat samutpannaṃ dvitīyaṃ rājasattama //
अहंकारस् तु महतस् तृतीय इति नः श्रुतम् पञ्चभूतान्य् अहंकाराद् आहुः सांख्यात्मदर्शिनः ॥
ahaṃkāras tu mahatas tṛtīya iti naḥ śrutam pañcabhūtāny ahaṃkārād āhuḥ sāṃkhyātmadarśinaḥ //
एताः प्रकृतयस् त्व् अष्टौ विकाराश् चापि षोडश पञ्च चैव विशेषाश् च तथा पञ्चेन्द्रियाणि च ॥
etāḥ prakṛtayas tv aṣṭau vikārāś cāpi ṣoḍaśa pañca caiva viśeṣāś ca tathā pañcendriyāṇi ca //
एतावद् एव तत्त्वानां सांख्यम् आहुर् मनीषिणः सांख्ये सांख्यविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे स्थिताः ॥
etāvad eva tattvānāṃ sāṃkhyam āhur manīṣiṇaḥ sāṃkhye sāṃkhyavidhānajñā nityaṃ sāṃkhyapathe sthitāḥ //
यस्माद् यद् अभिजायेत तत् तत्रैव प्रलीयते लीयन्ते प्रतिलोमानि गृह्यन्ते चान्तरात्मना ॥
yasmād yad abhijāyeta tat tatraiva pralīyate līyante pratilomāni gṛhyante cāntarātmanā //
आनुलोम्येन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा ॥
ānulomyena jāyante līyante pratilomataḥ guṇā guṇeṣu satataṃ sāgarasyormayo yathā //
सर्गप्रलय एतावान् प्रकृतेर् नृपसत्तम एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च तथा सृजि ॥
sargapralaya etāvān prakṛter nṛpasattama ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca tathā sṛji //
एवम् एव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञानकोविदैः अधिष्ठातारम् अव्यक्तम् अस्याप्य् एतन् निदर्शनम् ॥
evam eva ca rājendra vijñeyaṃ jñānakovidaiḥ adhiṣṭhātāram avyaktam asyāpy etan nidarśanam //
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेर् अनु तत्त्ववान् एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात् ॥
ekatvaṃ ca bahutvaṃ ca prakṛter anu tattvavān ekatvaṃ pralaye cāsya bahutvaṃ ca pravartanāt //
बहुधात्मा प्रकुर्वीत प्रकृतिं प्रसवात्मिकाम् तच् च क्षेत्रं महान् आत्मा पञ्चविंशो ऽधितिष्ठति ॥
bahudhātmā prakurvīta prakṛtiṃ prasavātmikām tac ca kṣetraṃ mahān ātmā pañcaviṃśo 'dhitiṣṭhati //
अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः अधिष्ठानाद् अधिष्ठाता क्षेत्राणाम् इति नः श्रुतम् ॥
adhiṣṭhāteti rājendra procyate yatisattamaiḥ adhiṣṭhānād adhiṣṭhātā kṣetrāṇām iti naḥ śrutam //
क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते अव्यक्तिके पुरे शेते पुरुषश् चेति कथ्यते ॥
kṣetraṃ jānāti cāvyaktaṃ kṣetrajña iti cocyate avyaktike pure śete puruṣaś ceti kathyate //
अन्यद् एव च क्षेत्रं स्याद् अन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते क्षेत्रम् अव्यक्त इत्य् उक्तं ज्ञातारं पञ्चविंशकम् ॥
anyad eva ca kṣetraṃ syād anyaḥ kṣetrajña ucyate kṣetram avyakta ity uktaṃ jñātāraṃ pañcaviṃśakam //
अन्यद् एव च ज्ञानं स्याद् अन्यज् ज्ञेयं तद् उच्यते ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ॥
anyad eva ca jñānaṃ syād anyaj jñeyaṃ tad ucyate jñānam avyaktam ity uktaṃ jñeyo vai pañcaviṃśakaḥ //
अव्यक्तं क्षेत्रम् इत्य् उक्तं तथा सत्त्वं तथेश्वरम् अनीश्वरम् अतत्त्वं च तत्त्वं तत् पञ्चविंशकम् ॥
avyaktaṃ kṣetram ity uktaṃ tathā sattvaṃ tatheśvaram anīśvaram atattvaṃ ca tattvaṃ tat pañcaviṃśakam //
सांख्यदर्शनम् एतावत् परिसंख्या न विद्यते संख्या प्रकुरुते चैव प्रकृतिं च प्रवक्ष्यते ॥
sāṃkhyadarśanam etāvat parisaṃkhyā na vidyate saṃkhyā prakurute caiva prakṛtiṃ ca pravakṣyate //
चत्वारिंशच् चतुर्विंशत् प्रतिसंख्याय तत्त्वतः संख्या सहस्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः ॥
catvāriṃśac caturviṃśat pratisaṃkhyāya tattvataḥ saṃkhyā sahasrakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṃśakaḥ //
पञ्चविंशत् प्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति श्रुतः यदा बुध्यति आत्मानं तदा भवति केवलः ॥
pañcaviṃśat prabuddhātmā budhyamāna iti śrutaḥ yadā budhyati ātmānaṃ tadā bhavati kevalaḥ //
सम्यग्दर्शनम् एतावद् भाषितं तव तत्त्वतः एवम् एतद् विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्य् उत ॥
samyagdarśanam etāvad bhāṣitaṃ tava tattvataḥ evam etad vijānantaḥ sāmyatāṃ pratiyānty uta //
सम्यङ्निदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस् तथा गुणवत्त्वाद् यथैतानि निर्गुणेभ्यस् तथा भवेत् ॥
samyaṅnidarśanaṃ nāma pratyakṣaṃ prakṛtes tathā guṇavattvād yathaitāni nirguṇebhyas tathā bhavet //
न त्व् एवं वर्तमानानाम् आवृत्तिर् वर्तते पुनः विद्यते क्षरभावश् च न परस्परम् अव्ययम् ॥
na tv evaṃ vartamānānām āvṛttir vartate punaḥ vidyate kṣarabhāvaś ca na parasparam avyayam //
पश्यन्त्य् अमतयो ये न सम्यक् तेषु च दर्शनम् ते व्यक्तिं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनर् अरिंदम ॥
paśyanty amatayo ye na samyak teṣu ca darśanam te vyaktiṃ pratipadyante punaḥ punar ariṃdama //
सर्वम् एतद् विजानन्तो न सर्वस्य प्रबोधनात् व्यक्तिभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्यैवानुवर्तनात् ॥
sarvam etad vijānanto na sarvasya prabodhanāt vyaktibhūtā bhaviṣyanti vyaktasyaivānuvartanāt //
सर्वम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तम् असर्वः पञ्चविंशकः य एवम् अभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते ॥
sarvam avyaktam ity uktam asarvaḥ pañcaviṃśakaḥ ya evam abhijānanti na bhayaṃ teṣu vidyate //