सांख्यदर्शनम् एतावद् उक्तं ते नृपसत्तम विद्याविद्ये त्व् इदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः ॥
sāṃkhyadarśanam etāvad uktaṃ te nṛpasattama vidyāvidye tv idānīṃ me tvaṃ nibodhānupūrvaśaḥ //
अभेद्यम् आहुर् अव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणः सर्गप्रलय इत्य् उक्तं विद्याविद्ये च विंशकः ॥
abhedyam āhur avyaktaṃ sargapralayadharmiṇaḥ sargapralaya ity uktaṃ vidyāvidye ca viṃśakaḥ //
परस्परस्य विद्या वै तन् निबोधानुपूर्वशः यथोक्तम् ऋषिभिस् तात सांख्यस्यातिनिदर्शनम् ॥
parasparasya vidyā vai tan nibodhānupūrvaśaḥ yathoktam ṛṣibhis tāta sāṃkhyasyātinidarśanam //
कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् ॥
karmendriyāṇāṃ sarveṣāṃ vidyā buddhīndriyaṃ smṛtam buddhīndriyāṇāṃ ca tathā viśeṣā iti naḥ śrutam //
विषयाणां मनस् तेषां विद्याम् आहुर् मनीषिणः मनसः पञ्च भूतानि विद्या इत्य् अभिचक्षते ॥
viṣayāṇāṃ manas teṣāṃ vidyām āhur manīṣiṇaḥ manasaḥ pañca bhūtāni vidyā ity abhicakṣate //
अहंकारस् तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः अहंकारस् तथा विद्या बुद्धिर् विद्या नरेश्वर ॥
ahaṃkāras tu bhūtānāṃ pañcānāṃ nātra saṃśayaḥ ahaṃkāras tathā vidyā buddhir vidyā nareśvara //
बुद्ध्या प्रकृतिर् अव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरः विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश् च परमः स्मृतः ॥
buddhyā prakṛtir avyaktaṃ tattvānāṃ parameśvaraḥ vidyā jñeyā naraśreṣṭha vidhiś ca paramaḥ smṛtaḥ //
अव्यक्तम् अपरं प्राहुर् विद्या वै पञ्चविंशकः सर्वस्य सर्वम् इत्य् उक्तं ज्ञेयज्ञानस्य पारगः ॥
avyaktam aparaṃ prāhur vidyā vai pañcaviṃśakaḥ sarvasya sarvam ity uktaṃ jñeyajñānasya pāragaḥ //
ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम् तथैव ज्ञानम् अव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः ॥
jñānam avyaktam ity uktaṃ jñeyaṃ vai pañcaviṃśakam tathaiva jñānam avyaktaṃ vijñātā pañcaviṃśakaḥ //
विद्याविद्ये तु तत्त्वेन मयोक्ते वै विशेषतः अक्षरं च क्षरं चैव यद् उक्तं तन् निबोध मे ॥
vidyāvidye tu tattvena mayokte vai viśeṣataḥ akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva yad uktaṃ tan nibodha me //
उभाव् एतौ क्षराव् उक्तौ उभाव् एताव् अनक्षरौ कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाज्ञानं तु ज्ञानतः ॥
ubhāv etau kṣarāv uktau ubhāv etāv anakṣarau kāraṇaṃ tu pravakṣyāmi yathājñānaṃ tu jñānataḥ //
अनादिनिधनाव् एतौ उभाव् एवेश्वरौ मतौ तत्त्वसंज्ञाव् उभाव् एव प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः ॥
anādinidhanāv etau ubhāv eveśvarau matau tattvasaṃjñāv ubhāv eva procyete jñānacintakaiḥ //
सर्गप्रलयधर्मित्वाद् अव्यक्तं प्राहुर् अव्ययम् तद् एतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः ॥
sargapralayadharmitvād avyaktaṃ prāhur avyayam tad etad guṇasargāya vikurvāṇaṃ punaḥ punaḥ //
गुणानां महदादीनाम् उत्पद्यति परस्परम् अधिष्ठानं क्षेत्रम् आहुर् एतद् वै पञ्चविंशकम् ॥
guṇānāṃ mahadādīnām utpadyati parasparam adhiṣṭhānaṃ kṣetram āhur etad vai pañcaviṃśakam //
यद् अन्तर्गुणजालं तु तद् व्यक्तात्मनि संक्षिपेत् तद् अहं तद् गुणैस् तैस् तु पञ्चविंशे विलीयते ॥
yad antarguṇajālaṃ tu tad vyaktātmani saṃkṣipet tad ahaṃ tad guṇais tais tu pañcaviṃśe vilīyate //
गुणा गुणेषु लीयन्ते तद् एका प्रकृतिर् भवेत् क्षेत्रज्ञो ऽपि तदा तावत् क्षेत्रज्ञः संप्रणीयते ॥
guṇā guṇeṣu līyante tad ekā prakṛtir bhavet kṣetrajño 'pi tadā tāvat kṣetrajñaḥ saṃpraṇīyate //
यदाक्षरं प्रकृतिर् यं गच्छते गुणसंज्ञिता निर्गुणत्वं च वै देहे गुणेषु परिवर्तनात् ॥
yadākṣaraṃ prakṛtir yaṃ gacchate guṇasaṃjñitā nirguṇatvaṃ ca vai dehe guṇeṣu parivartanāt //
एवम् एव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् प्रकृत्या निर्गुणस् त्व् एष इत्य् एवम् अनुशुश्रुम ॥
evam eva ca kṣetrajñaḥ kṣetrajñānaparikṣayāt prakṛtyā nirguṇas tv eṣa ity evam anuśuśruma //
क्षरो भवत्य् एष यदा गुणवती गुणेष्व् अथ प्रकृतिं त्व् अथ जानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः ॥
kṣaro bhavaty eṣa yadā guṇavatī guṇeṣv atha prakṛtiṃ tv atha jānāti nirguṇatvaṃ tathātmanaḥ //
तथा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् अन्यो ऽहम् अन्येयम् इति यदा बुध्यति बुद्धिमान् ॥
tathā viśuddho bhavati prakṛteḥ parivarjanāt anyo 'ham anyeyam iti yadā budhyati buddhimān //
तदैषो ऽव्यथताम् एति न च मिश्रत्वम् आव्रजेत् प्रकृत्या चैष राजेन्द्र मिश्रो ऽन्यो ऽन्यस्य दृश्यते ॥
tadaiṣo 'vyathatām eti na ca miśratvam āvrajet prakṛtyā caiṣa rājendra miśro 'nyo 'nyasya dṛśyate //
यदा तु गुणजालं तत् प्राकृतं विजुगुप्सते पश्यते च परं पश्यंस् तदा पश्यन् नु संसृजेत् ॥
yadā tu guṇajālaṃ tat prākṛtaṃ vijugupsate paśyate ca paraṃ paśyaṃs tadā paśyan nu saṃsṛjet //
किं मया कृतम् एतावद् यो ऽहं कालनिमज्जनः यथा मत्स्यो ह्य् अभिज्ञानाद् अनुवर्तितवाञ् जलम् ॥
kiṃ mayā kṛtam etāvad yo 'haṃ kālanimajjanaḥ yathā matsyo hy abhijñānād anuvartitavāñ jalam //
अहम् एव हि संमोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह ॥
aham eva hi saṃmohād anyam anyaṃ janāj janam matsyo yathodakajñānād anuvartitavān iha //
मत्स्यो ऽन्यत्वम् अथाज्ञानाद् उदकान् नाभिमन्यते आत्मानं तद् अवज्ञानाद् अन्यं चैव न वेद्म्य् अहम् ॥
matsyo 'nyatvam athājñānād udakān nābhimanyate ātmānaṃ tad avajñānād anyaṃ caiva na vedmy aham //
ममास्तु धिक् कुबुद्धस्य यो ऽहं मग्न इमं पुनः अनुवर्तितवान् मोहाद् अन्यम् अन्यं जनाज् जनम् ॥
mamāstu dhik kubuddhasya yo 'haṃ magna imaṃ punaḥ anuvartitavān mohād anyam anyaṃ janāj janam //
अयम् अनुभवेद् बन्धुर् अनेन सह मे क्षयम् साम्यम् एकत्वतां यातो यादृशस् तादृशस् त्व् अहम् ॥
ayam anubhaved bandhur anena saha me kṣayam sāmyam ekatvatāṃ yāto yādṛśas tādṛśas tv aham //
तुल्यताम् इह पश्यामि सदृशो ऽहम् अनेन वै अयं हि विमलो व्यक्तम् अहम् ईदृशकस् तदा ॥
tulyatām iha paśyāmi sadṛśo 'ham anena vai ayaṃ hi vimalo vyaktam aham īdṛśakas tadā //
यो ऽहम् अज्ञानसंमोहाद् अज्ञया संप्रवृत्तवान् संसर्गाद् अतिसंसर्गात् स्थितः कालम् इमं त्व् अहम् ॥
yo 'ham ajñānasaṃmohād ajñayā saṃpravṛttavān saṃsargād atisaṃsargāt sthitaḥ kālam imaṃ tv aham //
सो ऽहम् एवं वशीभूतः कालम् एतं न बुद्धवान् उत्तमाधममध्यानां ताम् अहं कथम् आवसे ॥
so 'ham evaṃ vaśībhūtaḥ kālam etaṃ na buddhavān uttamādhamamadhyānāṃ tām ahaṃ katham āvase //
समानमायया चेह सहवासम् अहं कथम् गच्छाम्य् अबुद्धभावत्वाद् इहेदानीं स्थिरो भव ॥
samānamāyayā ceha sahavāsam ahaṃ katham gacchāmy abuddhabhāvatvād ihedānīṃ sthiro bhava //
सहवासं न यास्यामि कालम् एतं विवञ्चनात् वञ्चितो ह्य् अनया यद् धि निर्विकारो विकारया ॥
sahavāsaṃ na yāsyāmi kālam etaṃ vivañcanāt vañcito hy anayā yad dhi nirvikāro vikārayā //
न तत् तदपराद्धं स्याद् अपराधो ह्य् अयं मम यो ऽहम् अत्राभवं सक्तः पराङ्मुखम् उपस्थितः ॥
na tat tadaparāddhaṃ syād aparādho hy ayaṃ mama yo 'ham atrābhavaṃ saktaḥ parāṅmukham upasthitaḥ //
ततो ऽस्मिन् बहुरूपो ऽथ स्थितो मूर्तिर् अमूर्तिमान् अमूर्तिश् चाप्य् अमूर्तात्मा ममत्वेन प्रधर्षितः ॥
tato 'smin bahurūpo 'tha sthito mūrtir amūrtimān amūrtiś cāpy amūrtātmā mamatvena pradharṣitaḥ //
प्रकृत्या च तया तेन तासु तास्व् इह योनिषु निर्ममस्य ममत्वेन विकृतं तासु तासु च ॥
prakṛtyā ca tayā tena tāsu tāsv iha yoniṣu nirmamasya mamatvena vikṛtaṃ tāsu tāsu ca //
योनिषु वर्तमानेन नष्टसंज्ञेन चेतसा समता न मया काचिद् अहंकारे कृता मया ॥
yoniṣu vartamānena naṣṭasaṃjñena cetasā samatā na mayā kācid ahaṃkāre kṛtā mayā //
आत्मानं बहुधा कृत्वा सो ऽयं भूयो युनक्ति माम् इदानीम् अवबुद्धो ऽस्मि निर्ममो निरहंकृतः ॥
ātmānaṃ bahudhā kṛtvā so 'yaṃ bhūyo yunakti mām idānīm avabuddho 'smi nirmamo nirahaṃkṛtaḥ //
ममत्वं मनसा नित्यम् अहंकारकृतात्मकम् अपलग्नाम् इमां हित्वा संश्रयिष्ये निरामयम् ॥
mamatvaṃ manasā nityam ahaṃkārakṛtātmakam apalagnām imāṃ hitvā saṃśrayiṣye nirāmayam //
अनेन साम्यं यास्यामि नानयाहम् अचेतसा क्षेमं मम सहानेन नैवैकम् अनया सह ॥
anena sāmyaṃ yāsyāmi nānayāham acetasā kṣemaṃ mama sahānena naivaikam anayā saha //
एवं परमसंबोधात् पञ्चविंशो ऽनुबुद्धवान् अक्षरत्वं निगच्छति त्यक्त्वा क्षरम् अनामयम् ॥
evaṃ paramasaṃbodhāt pañcaviṃśo 'nubuddhavān akṣaratvaṃ nigacchati tyaktvā kṣaram anāmayam //
अव्यक्तं व्यक्तधर्माणं सगुणं निर्गुणं तथा निर्गुणं प्रथमं दृष्ट्वा तादृग् भवति मैथिल ॥
avyaktaṃ vyaktadharmāṇaṃ saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā nirguṇaṃ prathamaṃ dṛṣṭvā tādṛg bhavati maithila //
अक्षरक्षरयोर् एतद् उक्तं तव निदर्शनम् मयेह ज्ञानसंपन्नं यथा श्रुतिनिदर्शनात् ॥
akṣarakṣarayor etad uktaṃ tava nidarśanam mayeha jñānasaṃpannaṃ yathā śrutinidarśanāt //
निःसंदिग्धं च सूक्ष्मं च विशुद्धं विमलं तथा प्रवक्ष्यामि तु ते भूयस् तन् निबोध यथाश्रुतम् ॥
niḥsaṃdigdhaṃ ca sūkṣmaṃ ca viśuddhaṃ vimalaṃ tathā pravakṣyāmi tu te bhūyas tan nibodha yathāśrutam //
सांख्ययोगो मया प्रोक्तः शास्त्रद्वयनिदर्शनात् यद् एव सांख्यशास्त्रोक्तं योगदर्शनम् एव तत् ॥
sāṃkhyayogo mayā proktaḥ śāstradvayanidarśanāt yad eva sāṃkhyaśāstroktaṃ yogadarśanam eva tat //
प्रबोधनपरं ज्ञानं सांख्यानाम् अवनीपते विस्पष्टं प्रोच्यते तत्र शिष्याणां हितकाम्यया ॥
prabodhanaparaṃ jñānaṃ sāṃkhyānām avanīpate vispaṣṭaṃ procyate tatra śiṣyāṇāṃ hitakāmyayā //
बृहच् चैवम् इदं शास्त्रम् इत्य् आहुर् विदुषो जनाः अस्मिंश् च शास्त्रे योगानां पुनर्भवपुरःसरम् ॥
bṛhac caivam idaṃ śāstram ity āhur viduṣo janāḥ asmiṃś ca śāstre yogānāṃ punarbhavapuraḥsaram //
पञ्चविंशात् परं तत्त्वं पठ्यते च नराधिप सांख्यानां तु परं तत्त्वं यथावद् अनुवर्णितम् ॥
pañcaviṃśāt paraṃ tattvaṃ paṭhyate ca narādhipa sāṃkhyānāṃ tu paraṃ tattvaṃ yathāvad anuvarṇitam //
बुद्धम् अप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः बुध्यमानं च बुद्धत्वं प्राहुर् योगनिदर्शनम् ॥
buddham apratibuddhaṃ ca budhyamānaṃ ca tattvataḥ budhyamānaṃ ca buddhatvaṃ prāhur yoganidarśanam //