अहो देवस्य माहात्म्यं श्रुतम् एवं जगत्पते भास्करस्य सुरश्रेष्ठ वदतस् तेषु दुर्लभम् ॥
aho devasya māhātmyaṃ śrutam evaṃ jagatpate bhāskarasya suraśreṣṭha vadatas teṣu durlabham //
भूयः प्रब्रूहि देवेश यत् पृच्छामो जगत्पते श्रोतुम् इच्छामहे ब्रह्मन् परं कौतूहलं हि नः ॥
bhūyaḥ prabrūhi deveśa yat pṛcchāmo jagatpate śrotum icchāmahe brahman paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ //
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो ऽथ भिक्षुकः य इच्छेन् मोक्षम् आस्थातुं देवतां कां यजेत सः ॥
gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ ya icchen mokṣam āsthātuṃ devatāṃ kāṃ yajeta saḥ //
कुतो ह्य् अस्याक्षयः स्वर्गः कुतो निःश्रेयसं परम् स्वर्गतश् चैव किं कुर्याद् येन न च्यवते पुनः ॥
kuto hy asyākṣayaḥ svargaḥ kuto niḥśreyasaṃ param svargataś caiva kiṃ kuryād yena na cyavate punaḥ //
देवानां चात्र को देवः पितॄणां चैव कः पिता यस्मात् परतरं नास्ति तन् मे ब्रूहि सुरेश्वर ॥
devānāṃ cātra ko devaḥ pitṝṇāṃ caiva kaḥ pitā yasmāt parataraṃ nāsti tan me brūhi sureśvara //
कुतः सृष्टम् इदं विश्वं सर्वं स्थावरजङ्गमम् प्रलये च कम् अभ्येति तद् भवान् वक्तुम् अर्हति ॥
kutaḥ sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamam pralaye ca kam abhyeti tad bhavān vaktum arhati //
उद्यन्न् एवैष कुरुते जगद् वितिमिरं करैः नातः परतरो देवः कश्चिद् अन्यो द्विजोत्तमाः ॥
udyann evaiṣa kurute jagad vitimiraṃ karaiḥ nātaḥ parataro devaḥ kaścid anyo dvijottamāḥ //
अनादिनिधनो ह्य् एष पुरुषः शाश्वतो ऽव्ययः तापयत्य् एष त्रींल् लोकान् भवन् रश्मिभिर् उल्बणः ॥
anādinidhano hy eṣa puruṣaḥ śāśvato 'vyayaḥ tāpayaty eṣa trīṃl lokān bhavan raśmibhir ulbaṇaḥ //
सर्वदेवमयो ह्य् एष तपतां तपनो वरः सर्वस्य जगतो नाथः सर्वसाक्षी जगत्पतिः ॥
sarvadevamayo hy eṣa tapatāṃ tapano varaḥ sarvasya jagato nāthaḥ sarvasākṣī jagatpatiḥ //
संक्षिपत्य् एष भूतानि तथा विसृजते पुनः एष भाति तपत्य् एष वर्षत्य् एष गभस्तिभिः ॥
saṃkṣipaty eṣa bhūtāni tathā visṛjate punaḥ eṣa bhāti tapaty eṣa varṣaty eṣa gabhastibhiḥ //
एष धाता विधाता च भूतादिर् भूतभावनः न ह्य् एष क्षयम् आयाति नित्यम् अक्षयमण्डलः ॥
eṣa dhātā vidhātā ca bhūtādir bhūtabhāvanaḥ na hy eṣa kṣayam āyāti nityam akṣayamaṇḍalaḥ //
पितॄणां च पिता ह्य् एष देवतानां हि देवता ध्रुवं स्थानं स्मृतं ह्य् एतद् यस्मान् न च्यवते पुनः ॥
pitṝṇāṃ ca pitā hy eṣa devatānāṃ hi devatā dhruvaṃ sthānaṃ smṛtaṃ hy etad yasmān na cyavate punaḥ //
सर्गकाले जगत् कृत्स्नम् आदित्यात् संप्रसूयते प्रलये च तम् अभ्येति भास्करं दीप्ततेजसम् ॥
sargakāle jagat kṛtsnam ādityāt saṃprasūyate pralaye ca tam abhyeti bhāskaraṃ dīptatejasam //
योगिनश् चाप्य् असंख्यातास् त्यक्त्वा गृहकलेवरम् वायुर् भूत्वा विशन्त्य् अस्मिंस् तेजोराशौ दिवाकरे ॥
yoginaś cāpy asaṃkhyātās tyaktvā gṛhakalevaram vāyur bhūtvā viśanty asmiṃs tejorāśau divākare //
अस्य रश्मिसहस्राणि शाखा इव विहंगमाः वसन्त्य् आश्रित्य मुनयः संसिद्धा दैवतैः सह ॥
asya raśmisahasrāṇi śākhā iva vihaṃgamāḥ vasanty āśritya munayaḥ saṃsiddhā daivataiḥ saha //
गृहस्था जनकाद्याश् च राजानो योगधर्मिणः वालखिल्यादयश् चैव ऋषयो ब्रह्मवादिनः ॥
gṛhasthā janakādyāś ca rājāno yogadharmiṇaḥ vālakhilyādayaś caiva ṛṣayo brahmavādinaḥ //
वानप्रस्थाश् च ये चान्ये व्यासाद्या भिक्षवस् तथा योगम् आस्थाय सर्वे ते प्रविष्टाः सूर्यमण्डलम् ॥
vānaprasthāś ca ye cānye vyāsādyā bhikṣavas tathā yogam āsthāya sarve te praviṣṭāḥ sūryamaṇḍalam //
शुको व्याससुतः श्रीमान् योगधर्मम् अवाप्य सः आदित्यकिरणान् गत्वा ह्य् अपुनर्भावम् आस्थितः ॥
śuko vyāsasutaḥ śrīmān yogadharmam avāpya saḥ ādityakiraṇān gatvā hy apunarbhāvam āsthitaḥ //
शब्दमात्रश्रुतिमुखा ब्रह्मविष्णुशिवादयः प्रत्यक्षो ऽयं परो देवः सूर्यस् तिमिरनाशनः ॥
śabdamātraśrutimukhā brahmaviṣṇuśivādayaḥ pratyakṣo 'yaṃ paro devaḥ sūryas timiranāśanaḥ //
तस्माद् अन्यत्र भक्तिर् हि न कार्या शुभम् इच्छता यस्माद् दृष्टेर् अगम्यास् ते देवा विष्णुपुरोगमाः ॥
tasmād anyatra bhaktir hi na kāryā śubham icchatā yasmād dṛṣṭer agamyās te devā viṣṇupurogamāḥ //
अतो भवद्भिः सततम् अभ्यर्च्यो भगवान् रविः स हि माता पिता चैव कृत्स्नस्य जगतो गुरुः ॥
ato bhavadbhiḥ satatam abhyarcyo bhagavān raviḥ sa hi mātā pitā caiva kṛtsnasya jagato guruḥ //
अनाद्यो लोकनाथो ऽसौ रश्मिमाली जगत्पतिः मित्रत्वे च स्थितो यस्मात् तपस् तेपे द्विजोत्तमाः ॥
anādyo lokanātho 'sau raśmimālī jagatpatiḥ mitratve ca sthito yasmāt tapas tepe dvijottamāḥ //
अनादिनिधनो ब्रह्मा नित्यश् चाक्षय एव च सृष्ट्वा ससागरान् द्वीपान् भुवनानि चतुर्दश ॥
anādinidhano brahmā nityaś cākṣaya eva ca sṛṣṭvā sasāgarān dvīpān bhuvanāni caturdaśa //
लोकानां स हितार्थाय स्थितश् चन्द्रसरित्तटे सृष्ट्वा प्रजापतीन् सर्वान् सृष्ट्वा च विविधाः प्रजाः ॥
lokānāṃ sa hitārthāya sthitaś candrasarittaṭe sṛṣṭvā prajāpatīn sarvān sṛṣṭvā ca vividhāḥ prajāḥ //
ततः शतसहस्रांशुर् अव्यक्तश् च पुनः स्वयम् कृत्वा द्वादशधात्मानम् आदित्यम् उपपद्यते ॥
tataḥ śatasahasrāṃśur avyaktaś ca punaḥ svayam kṛtvā dvādaśadhātmānam ādityam upapadyate //
इन्द्रो धाताथ पर्जन्यस् त्वष्टा पूषार्यमा भगः विवस्वान् विष्णुर् अंशश् च वरुणो मित्र एव च ॥
indro dhātātha parjanyas tvaṣṭā pūṣāryamā bhagaḥ vivasvān viṣṇur aṃśaś ca varuṇo mitra eva ca //
आभिर् द्वादशभिस् तेन सूर्येण परमात्मना कृत्स्नं जगद् इदं व्याप्तं मूर्तिभिश् च द्विजोत्तमाः ॥
ābhir dvādaśabhis tena sūryeṇa paramātmanā kṛtsnaṃ jagad idaṃ vyāptaṃ mūrtibhiś ca dvijottamāḥ //
तस्य या प्रथमा मूर्तिर् आदित्यस्येन्द्रसंज्ञिता स्थिता सा देवराजत्वे देवानां रिपुनाशिनी ॥
tasya yā prathamā mūrtir ādityasyendrasaṃjñitā sthitā sā devarājatve devānāṃ ripunāśinī //
द्वितीया तस्य या मूर्तिर् नाम्ना धातेति कीर्तिता स्थिता प्रजापतित्वेन विविधाः सृजते प्रजाः ॥
dvitīyā tasya yā mūrtir nāmnā dhāteti kīrtitā sthitā prajāpatitvena vividhāḥ sṛjate prajāḥ //
तृतीयार्कस्य या मूर्तिः पर्जन्य इति विश्रुता मेघेष्व् एव स्थिता सा तु वर्षते च गभस्तिभिः ॥
tṛtīyārkasya yā mūrtiḥ parjanya iti viśrutā megheṣv eva sthitā sā tu varṣate ca gabhastibhiḥ //
चतुर्थी तस्य या मूर्तिर् नाम्ना त्वष्टेति विश्रुता स्थिता वनस्पतौ सा तु ओषधीषु च सर्वतः ॥
caturthī tasya yā mūrtir nāmnā tvaṣṭeti viśrutā sthitā vanaspatau sā tu oṣadhīṣu ca sarvataḥ //
पञ्चमी तस्य या मूर्तिर् नाम्ना पूषेति विश्रुता अन्ने व्यवस्थिता सा तु प्रजां पुष्णाति नित्यशः ॥
pañcamī tasya yā mūrtir nāmnā pūṣeti viśrutā anne vyavasthitā sā tu prajāṃ puṣṇāti nityaśaḥ //
मूर्तिः षष्ठी रवेर् या तु अर्यमा इति विश्रुता वायोः संसरणा सा तु देवेष्व् एव समाश्रिता ॥
mūrtiḥ ṣaṣṭhī raver yā tu aryamā iti viśrutā vāyoḥ saṃsaraṇā sā tu deveṣv eva samāśritā //
भानोर् या सप्तमी मूर्तिर् नाम्ना भगेति विश्रुता भूयिष्व् अवस्थिता सा तु शरीरेषु च देहिनाम् ॥
bhānor yā saptamī mūrtir nāmnā bhageti viśrutā bhūyiṣv avasthitā sā tu śarīreṣu ca dehinām //
मूर्तिर् या त्व् अष्टमी तस्य विवस्वान् इति विश्रुता अग्नौ प्रतिष्ठिता सा तु पचत्य् अन्नं शरीरिणाम् ॥
mūrtir yā tv aṣṭamī tasya vivasvān iti viśrutā agnau pratiṣṭhitā sā tu pacaty annaṃ śarīriṇām //
नवमी चित्रभानोर् या मूर्तिर् विष्णुश् च नामतः प्रादुर्भवति सा नित्यं देवानाम् अरिसूदनी ॥
navamī citrabhānor yā mūrtir viṣṇuś ca nāmataḥ prādurbhavati sā nityaṃ devānām arisūdanī //
दशमी तस्य या मूर्तिर् अंशुमान् इति विश्रुता वायौ प्रतिष्ठिता सा तु प्रह्लादयति वै प्रजाः ॥
daśamī tasya yā mūrtir aṃśumān iti viśrutā vāyau pratiṣṭhitā sā tu prahlādayati vai prajāḥ //
मूर्तिस् त्व् एकादशी भानोर् नाम्ना वरुणसंज्ञिता जलेष्व् अवस्थिता सा तु प्रजां पुष्णाति नित्यशः ॥
mūrtis tv ekādaśī bhānor nāmnā varuṇasaṃjñitā jaleṣv avasthitā sā tu prajāṃ puṣṇāti nityaśaḥ //
मूर्तिर् या द्वादशी भानोर् नाम्ना मित्रेति संज्ञिता लोकानां सा हितार्थाय स्थिता चन्द्रसरित्तटे ॥
mūrtir yā dvādaśī bhānor nāmnā mitreti saṃjñitā lokānāṃ sā hitārthāya sthitā candrasarittaṭe //
वायुभक्षस् तपस् तेपे स्थित्वा मैत्रेण चक्षुषा अनुगृह्णन् सदा भक्तान् वरैर् नानाविधैस् तु सः ॥
vāyubhakṣas tapas tepe sthitvā maitreṇa cakṣuṣā anugṛhṇan sadā bhaktān varair nānāvidhais tu saḥ //
एवं सा जगतां मूर्तिर् हिता विहिता पुरा तत्र मित्रः स्थितो यस्मात् तस्मान् मित्रं परं स्मृतम् ॥
evaṃ sā jagatāṃ mūrtir hitā vihitā purā tatra mitraḥ sthito yasmāt tasmān mitraṃ paraṃ smṛtam //
आभिर् द्वादशभिस् तेन सवित्रा परमात्मना कृत्स्नं जगद् इदं व्याप्तं मूर्तिभिश् च द्विजोत्तमाः ॥
ābhir dvādaśabhis tena savitrā paramātmanā kṛtsnaṃ jagad idaṃ vyāptaṃ mūrtibhiś ca dvijottamāḥ //
तस्माद् ध्येयो नमस्यश् च द्वादशस्थासु मूर्तिषु भक्तिमद्भिर् नरैर् नित्यं तद्गतेनान्तरात्मना ॥
tasmād dhyeyo namasyaś ca dvādaśasthāsu mūrtiṣu bhaktimadbhir narair nityaṃ tadgatenāntarātmanā //
इत्य् एवं द्वादशादित्यान् नमस्कृत्वा तु मानवः नित्यं श्रुत्वा पठित्वा च सूर्यलोके महीयते ॥
ity evaṃ dvādaśādityān namaskṛtvā tu mānavaḥ nityaṃ śrutvā paṭhitvā ca sūryaloke mahīyate //
यदि तावद् अयं सूर्यश् चादिदेवः सनातनः ततः कस्मात् तपस् तेपे वरेप्सुः प्राकृतो यथा ॥
yadi tāvad ayaṃ sūryaś cādidevaḥ sanātanaḥ tataḥ kasmāt tapas tepe varepsuḥ prākṛto yathā //
एतद् वः संप्रवक्ष्यामि परं गुह्यं विभावसोः पृष्टं मित्रेण यत् पूर्वं नारदाय महात्मने ॥
etad vaḥ saṃpravakṣyāmi paraṃ guhyaṃ vibhāvasoḥ pṛṣṭaṃ mitreṇa yat pūrvaṃ nāradāya mahātmane //
प्राङ् मयोक्तास् तु युष्मभ्यं रवेर् द्वादश मूर्तयः मित्रश् च वरुणश् चोभौ तासां तपसि संस्थितौ ॥
prāṅ mayoktās tu yuṣmabhyaṃ raver dvādaśa mūrtayaḥ mitraś ca varuṇaś cobhau tāsāṃ tapasi saṃsthitau //
अब्भक्षो वरुणस् तासां तस्थौ पश्चिमसागरे मित्रो मित्रवने चास्मिन् वायुभक्षो ऽभवत् तदा ॥
abbhakṣo varuṇas tāsāṃ tasthau paścimasāgare mitro mitravane cāsmin vāyubhakṣo 'bhavat tadā //
अथ मेरुगिरेः शृङ्गात् प्रच्युतो गन्धमादनात् नारदस् तु महायोगी सर्वांल् लोकांश् चरन् वशी ॥
atha merugireḥ śṛṅgāt pracyuto gandhamādanāt nāradas tu mahāyogī sarvāṃl lokāṃś caran vaśī //
आजगामाथ तत्रैव यत्र मित्रो ऽचरत् तपः तं दृष्ट्वा तु तपस्यन्तं तस्य कौतूहलं ह्य् अभूत् ॥
ājagāmātha tatraiva yatra mitro 'carat tapaḥ taṃ dṛṣṭvā tu tapasyantaṃ tasya kautūhalaṃ hy abhūt //
यो ऽक्षयश् चाव्ययश् चैव व्यक्ताव्यक्तः सनातनः धृतम् एकात्मकं येन त्रैलोक्यं सुमहात्मना ॥
yo 'kṣayaś cāvyayaś caiva vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ dhṛtam ekātmakaṃ yena trailokyaṃ sumahātmanā //
यः पिता सर्वदेवानां पराणाम् अपि यः परः अयजद् देवताः कास् तु पितॄन् वा कान् असौ यजेत् इति संचिन्त्य मनसा तं देवं नारदो ऽब्रवीत् ॥
yaḥ pitā sarvadevānāṃ parāṇām api yaḥ paraḥ ayajad devatāḥ kās tu pitṝn vā kān asau yajet iti saṃcintya manasā taṃ devaṃ nārado 'bravīt //
वेदेषु सपुराणेषु साङ्गोपाङ्गेषु गीयसे त्वम् अजः शाश्वतो धाता त्वं निधानम् अनुत्तमम् ॥
vedeṣu sapurāṇeṣu sāṅgopāṅgeṣu gīyase tvam ajaḥ śāśvato dhātā tvaṃ nidhānam anuttamam //
भूतं भव्यं भवच् चैव त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् चत्वारश् चाश्रमा देव गृहस्थाद्यास् तथैव हि ॥
bhūtaṃ bhavyaṃ bhavac caiva tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam catvāraś cāśramā deva gṛhasthādyās tathaiva hi //
यजन्ति त्वाम् अहरहस् त्वां मूर्तित्वं समाश्रितम् पिता माता च सर्वस्य दैवतं त्वं हि शाश्वतम् ॥
yajanti tvām aharahas tvāṃ mūrtitvaṃ samāśritam pitā mātā ca sarvasya daivataṃ tvaṃ hi śāśvatam //
यजसे पितरं कं त्वं देवं वापि न विद्महे ॥
yajase pitaraṃ kaṃ tvaṃ devaṃ vāpi na vidmahe //
अवाच्यम् एतद् वक्तव्यं परं गुह्यं सनातनम् त्वयि भक्तिमति ब्रह्मन् प्रवक्ष्यामि यथातथम् ॥
avācyam etad vaktavyaṃ paraṃ guhyaṃ sanātanam tvayi bhaktimati brahman pravakṣyāmi yathātatham //
यत् तत् सूक्ष्मम् अविज्ञेयम् अव्यक्तम् अचलं ध्रुवम् इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थैश् च सर्वभूतैर् विवर्जितम् ॥
yat tat sūkṣmam avijñeyam avyaktam acalaṃ dhruvam indriyair indriyārthaiś ca sarvabhūtair vivarjitam //
स ह्य् अन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश् चैव कथ्यते त्रिगुणाद् व्यतिरिक्तो ऽसौ पुरुषश् चैव कल्पितः ॥
sa hy antarātmā bhūtānāṃ kṣetrajñaś caiva kathyate triguṇād vyatirikto 'sau puruṣaś caiva kalpitaḥ //
हिरण्यगर्भो भगवान् सैव बुद्धिर् इति स्मृतः महान् इति च योगेषु प्रधानम् इति कथ्यते ॥
hiraṇyagarbho bhagavān saiva buddhir iti smṛtaḥ mahān iti ca yogeṣu pradhānam iti kathyate //
सांख्ये च कथ्यते योगे नामभिर् बहुधात्मकः स च त्रिरूपो विश्वात्मा शर्वो ऽक्षर इति स्मृतः ॥
sāṃkhye ca kathyate yoge nāmabhir bahudhātmakaḥ sa ca trirūpo viśvātmā śarvo 'kṣara iti smṛtaḥ //
धृतम् एकात्मकं तेन त्रैलोक्यम् इदम् आत्मना अशरीरः शरीरेषु सर्वेषु निवसत्य् असौ ॥
dhṛtam ekātmakaṃ tena trailokyam idam ātmanā aśarīraḥ śarīreṣu sarveṣu nivasaty asau //
वसन्न् अपि शरीरेषु न स लिप्येत कर्मभिः ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंस्थिताः ॥
vasann api śarīreṣu na sa lipyeta karmabhiḥ mamāntarātmā tava ca ye cānye dehasaṃsthitāḥ //
सर्वेषां साक्षिभूतो ऽसौ न ग्राह्यः केनचित् क्वचित् सगुणो निर्गुणो विश्वो ज्ञानगम्यो ह्य् असौ स्मृतः ॥
sarveṣāṃ sākṣibhūto 'sau na grāhyaḥ kenacit kvacit saguṇo nirguṇo viśvo jñānagamyo hy asau smṛtaḥ //
सर्वतःपाणिपादान्तः सर्वतोक्षिशिरोमुखः सर्वतःश्रुतिमांल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति ॥
sarvataḥpāṇipādāntaḥ sarvatokṣiśiromukhaḥ sarvataḥśrutimāṃl loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati //
विश्वमूर्धा विश्वभुजो विश्वपादाक्षिनासिकः एकश् चरति वै क्षेत्रे स्वैरचारी यथासुखम् ॥
viśvamūrdhā viśvabhujo viśvapādākṣināsikaḥ ekaś carati vai kṣetre svairacārī yathāsukham //
क्षेत्राणीह शरीराणि तेषां चैव यथासुखम् तानि वेत्ति स योगात्मा ततः क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥
kṣetrāṇīha śarīrāṇi teṣāṃ caiva yathāsukham tāni vetti sa yogātmā tataḥ kṣetrajña ucyate //
अव्यक्ते च पुरे शेते पुरुषस् तेन चोच्यते विश्वं बहुविधं ज्ञेयं स च सर्वत्र उच्यते ॥
avyakte ca pure śete puruṣas tena cocyate viśvaṃ bahuvidhaṃ jñeyaṃ sa ca sarvatra ucyate //
तस्मात् स बहुरूपत्वाद् विश्वरूप इति स्मृतः तस्यैकस्य महत्त्वं हि स चैकः पुरुषः स्मृतः ॥
tasmāt sa bahurūpatvād viśvarūpa iti smṛtaḥ tasyaikasya mahattvaṃ hi sa caikaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ //
महापुरुषशब्दं हि बिभर्त्य् एकः सनातनः स तु विधिक्रियायत्तः सृजत्य् आत्मानम् आत्मना ॥
mahāpuruṣaśabdaṃ hi bibharty ekaḥ sanātanaḥ sa tu vidhikriyāyattaḥ sṛjaty ātmānam ātmanā //
शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा कोटिशश् च करोत्य् एष प्रत्यगात्मानम् आत्मना ॥
śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā koṭiśaś ca karoty eṣa pratyagātmānam ātmanā //
आकाशात् पतितं तोयं याति स्वाद्वन्तरं यथा भूमे रसविशेषेण तथा गुणरसात् तु सः ॥
ākāśāt patitaṃ toyaṃ yāti svādvantaraṃ yathā bhūme rasaviśeṣeṇa tathā guṇarasāt tu saḥ //
एक एव यथा वायुर् देहेष्व् एव हि पञ्चधा एकत्वं च पृथक्त्वं च तथा तस्य न संशयः ॥
eka eva yathā vāyur deheṣv eva hi pañcadhā ekatvaṃ ca pṛthaktvaṃ ca tathā tasya na saṃśayaḥ //
स्थानान्तरविशेषाच् च यथाग्निर् लभते पराम् संज्ञां तथा मुने सो ऽयं ब्रह्मादिषु तथाप्नुयात् ॥
sthānāntaraviśeṣāc ca yathāgnir labhate parām saṃjñāṃ tathā mune so 'yaṃ brahmādiṣu tathāpnuyāt //
यथा दीपसहस्राणि दीप एकः प्रसूयते तथा रूपसहस्राणि स एकः संप्रसूयते ॥
yathā dīpasahasrāṇi dīpa ekaḥ prasūyate tathā rūpasahasrāṇi sa ekaḥ saṃprasūyate //
यदा स बुध्यत्य् आत्मानं तदा भवति केवलः एकत्वप्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तते ॥
yadā sa budhyaty ātmānaṃ tadā bhavati kevalaḥ ekatvapralaye cāsya bahutvaṃ ca pravartate //
नित्यं हि नास्ति जगति भूतं स्थावरजङ्गमम् अक्षयश् चाप्रमेयश् च सर्वगश् च स उच्यते ॥
nityaṃ hi nāsti jagati bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam akṣayaś cāprameyaś ca sarvagaś ca sa ucyate //
तस्माद् अव्यक्तम् उत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तमाः अव्यक्ताव्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिर् उच्यते ॥
tasmād avyaktam utpannaṃ triguṇaṃ dvijasattamāḥ avyaktāvyaktabhāvasthā yā sā prakṛtir ucyate //
तां योनिं ब्रह्मणो विद्धि यो ऽसौ सदसदात्मकः लोके च पूज्यते यो ऽसौ दैवे पित्र्ये च कर्मणि ॥
tāṃ yoniṃ brahmaṇo viddhi yo 'sau sadasadātmakaḥ loke ca pūjyate yo 'sau daive pitrye ca karmaṇi //
नास्ति तस्मात् परो ह्य् अन्यः पिता देवो ऽपि वा द्विजाः आत्मना स तु विज्ञेयस् ततस् तं पूजयाम्य् अहम् ॥
nāsti tasmāt paro hy anyaḥ pitā devo 'pi vā dvijāḥ ātmanā sa tu vijñeyas tatas taṃ pūjayāmy aham //
स्वर्गेष्व् अपि हि ये केचित् तं नमस्यन्ति देहिनः तेन गच्छन्ति देवर्षे तेनोद्दिष्टफलां गतिम् ॥
svargeṣv api hi ye kecit taṃ namasyanti dehinaḥ tena gacchanti devarṣe tenoddiṣṭaphalāṃ gatim //
तं देवाः स्वाश्रमस्थाश् च नानामूर्तिसमाश्रिताः भक्त्या संपूजयन्त्य् आद्यं गतिश् चैषां ददाति सः ॥
taṃ devāḥ svāśramasthāś ca nānāmūrtisamāśritāḥ bhaktyā saṃpūjayanty ādyaṃ gatiś caiṣāṃ dadāti saḥ //
स हि सर्वगतश् चैव निर्गुणश् चैव कथ्यते एवं मत्वा यथाज्ञानं पूजयामि दिवाकरम् ॥
sa hi sarvagataś caiva nirguṇaś caiva kathyate evaṃ matvā yathājñānaṃ pūjayāmi divākaram //
ये च तद्भाविता लोक एकतत्त्वं समाश्रिताः एतद् अप्य् अधिकं तेषां यद् एकं प्रविशन्त्य् उत ॥
ye ca tadbhāvitā loka ekatattvaṃ samāśritāḥ etad apy adhikaṃ teṣāṃ yad ekaṃ praviśanty uta //
इति गुह्यसमुद्देशस् तव नारद कीर्तितः अस्मद्भक्त्यापि देवर्षे त्वयापि परमं स्मृतम् ॥
iti guhyasamuddeśas tava nārada kīrtitaḥ asmadbhaktyāpi devarṣe tvayāpi paramaṃ smṛtam //
सुरैर् वा मुनिभिर् वापि पुराणैर् वरदं स्मृतम् सर्वे च परमात्मानं पूजयन्ति दिवाकरम् ॥
surair vā munibhir vāpi purāṇair varadaṃ smṛtam sarve ca paramātmānaṃ pūjayanti divākaram //
एवम् एतत् पुराख्यातं नारदाय तु भानुना मयापि च समाख्याता कथा भानोर् द्विजोत्तमाः ॥
evam etat purākhyātaṃ nāradāya tu bhānunā mayāpi ca samākhyātā kathā bhānor dvijottamāḥ //
इदम् आख्यानम् आख्येयं मयाख्यातं द्विजोत्तमाः न ह्य् अनादित्यभक्ताय इदं देयं कदाचन ॥
idam ākhyānam ākhyeyaṃ mayākhyātaṃ dvijottamāḥ na hy anādityabhaktāya idaṃ deyaṃ kadācana //
यश् चैतच् छ्रावयेन् नित्यं यश् चैव शृणुयान् नरः स सहस्रार्चिषं देवं प्रविशेन् नात्र संशयः ॥
yaś caitac chrāvayen nityaṃ yaś caiva śṛṇuyān naraḥ sa sahasrārciṣaṃ devaṃ praviśen nātra saṃśayaḥ //
मुच्येतार्तस् तथा रोगाच् छ्रुत्वेमाम् आदितः कथाम् जिज्ञासुर् लभते ज्ञानं गतिम् इष्टां तथैव च ॥
mucyetārtas tathā rogāc chrutvemām āditaḥ kathām jijñāsur labhate jñānaṃ gatim iṣṭāṃ tathaiva ca //
क्षणेन लभते ऽध्वानम् इदं यः पठते मुने यो यं कामयते कामं स तं प्राप्नोत्य् असंशयम् ॥
kṣaṇena labhate 'dhvānam idaṃ yaḥ paṭhate mune yo yaṃ kāmayate kāmaṃ sa taṃ prāpnoty asaṃśayam //
तस्माद् भवद्भिः सततं स्मर्तव्यो भगवान् रविः स च धाता विधाता च सर्वस्य जगतः प्रभुः ॥
tasmād bhavadbhiḥ satataṃ smartavyo bhagavān raviḥ sa ca dhātā vidhātā ca sarvasya jagataḥ prabhuḥ //