अभिषिच्याधिराजेन्द्रं पृथुं वैण्यं पितामहः ततः क्रमेण राज्यानि व्यादेष्टुम् उपचक्रमे ॥
abhiṣicyādhirājendraṃ pṛthuṃ vaiṇyaṃ pitāmahaḥ tataḥ krameṇa rājyāni vyādeṣṭum upacakrame //
द्विजानां वीरुधां चैव नक्षत्रग्रहयोस् तथा यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्ये ऽभ्यषेचयत् ॥
dvijānāṃ vīrudhāṃ caiva nakṣatragrahayos tathā yajñānāṃ tapasāṃ caiva somaṃ rājye 'bhyaṣecayat //
अपां तु वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं पतिम् आदित्यानां तथा विष्णुं वसूनाम् अथ पावकम् ॥
apāṃ tu varuṇaṃ rājye rājñāṃ vaiśravaṇaṃ patim ādityānāṃ tathā viṣṇuṃ vasūnām atha pāvakam //
प्रजापतीनां दक्षं तु मरुताम् अथ वासवम् दैत्यानां दानवानां वै प्रह्रादम् अमितौजसम् ॥
prajāpatīnāṃ dakṣaṃ tu marutām atha vāsavam daityānāṃ dānavānāṃ vai prahrādam amitaujasam //
वैवस्वतं पितॄणां च यमं राज्ये ऽभ्यषेचयत् यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां तथैव च ॥
vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca yamaṃ rājye 'bhyaṣecayat yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca pārthivānāṃ tathaiva ca //
सर्वभूतपिशाचानां गिरीशं शूलपाणिनम् शैलानां हिमवन्तं च नदीनाम् अथ सागरम् ॥
sarvabhūtapiśācānāṃ girīśaṃ śūlapāṇinam śailānāṃ himavantaṃ ca nadīnām atha sāgaram //
गन्धर्वाणाम् अधिपतिं चक्रे चित्ररथं प्रभुम् नागानां वासुकिं चक्रे सर्पाणाम् अथ तक्षकम् ॥
gandharvāṇām adhipatiṃ cakre citrarathaṃ prabhum nāgānāṃ vāsukiṃ cakre sarpāṇām atha takṣakam //
वारणानां तु राजानम् ऐरावतम् अथादिशत् उच्चैःश्रवसम् अश्वानां गरुडं चैव पक्षिणाम् ॥
vāraṇānāṃ tu rājānam airāvatam athādiśat uccaiḥśravasam aśvānāṃ garuḍaṃ caiva pakṣiṇām //
मृगाणाम् अथ शार्दूलं गोवृषं तु गवां पतिम् वनस्पतीनां राजानं प्लक्षम् एवाभ्यषेचयत् ॥
mṛgāṇām atha śārdūlaṃ govṛṣaṃ tu gavāṃ patim vanaspatīnāṃ rājānaṃ plakṣam evābhyaṣecayat //
एवं विभज्य राज्यानि क्रमेणैव पितामहः दिशां पालान् अथ ततः स्थापयाम् आस स प्रभुः ॥
evaṃ vibhajya rājyāni krameṇaiva pitāmahaḥ diśāṃ pālān atha tataḥ sthāpayām āsa sa prabhuḥ //
पूर्वस्यां दिशि पुत्रं तु वैराजस्य प्रजापतेः दिशः पालं सुधन्वानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत् ॥
pūrvasyāṃ diśi putraṃ tu vairājasya prajāpateḥ diśaḥ pālaṃ sudhanvānaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat //
दक्षिणस्यां दिशि तथा कर्दमस्य प्रजापतेः पुत्रं शङ्खपदं नाम राजानं सो ऽभ्यषेचयत् ॥
dakṣiṇasyāṃ diśi tathā kardamasya prajāpateḥ putraṃ śaṅkhapadaṃ nāma rājānaṃ so 'bhyaṣecayat //
पश्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रम् अच्युतम् केतुमन्तं महात्मानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत् ॥
paścimasyāṃ diśi tathā rajasaḥ putram acyutam ketumantaṃ mahātmānaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat //
तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः उदीच्यां दिशि दुर्धर्षं राजानं सो ऽभ्यषेचयत् ॥
tathā hiraṇyaromāṇaṃ parjanyasya prajāpateḥ udīcyāṃ diśi durdharṣaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat //
तैर् इयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना यथाप्रदेशम् अद्यापि धर्मेण प्रतिपाल्यते ॥
tair iyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā yathāpradeśam adyāpi dharmeṇa pratipālyate //
राजसूयाभिषिक्तस् तु पृथुर् एतैर् नराधिपैः वेददृष्टेन विधिना राजा राज्ये नराधिपः ॥
rājasūyābhiṣiktas tu pṛthur etair narādhipaiḥ vedadṛṣṭena vidhinā rājā rājye narādhipaḥ //
ततो मन्वन्तरे ऽतीते चाक्षुषे ऽमिततेजसि वैवस्वताय मनवे पृथिव्यां राज्यम् आदिशत् ॥
tato manvantare 'tīte cākṣuṣe 'mitatejasi vaivasvatāya manave pṛthivyāṃ rājyam ādiśat //
तस्य विस्तरम् आख्यास्ये मनोर् वैवस्वतस्य ह भवतां चानुकूल्याय यदि श्रोतुम् इहेच्छथ महद् एतद् अधिष्ठानं पुराणे तद् अधिष्ठितम् ॥
tasya vistaram ākhyāsye manor vaivasvatasya ha bhavatāṃ cānukūlyāya yadi śrotum ihecchatha mahad etad adhiṣṭhānaṃ purāṇe tad adhiṣṭhitam //
विस्तरेण पृथोर् जन्म लोमहर्षण कीर्तय यथा महात्मना तेन दुग्धा वेयं वसुंधरा ॥
vistareṇa pṛthor janma lomaharṣaṇa kīrtaya yathā mahātmanā tena dugdhā veyaṃ vasuṃdharā //
यथा वापि नृभिर् दुग्धा यथा देवैर् महर्षिभिः यथा दैत्यैश् च नागैश् च यथा यक्षैर् यथा द्रुमैः ॥
yathā vāpi nṛbhir dugdhā yathā devair maharṣibhiḥ yathā daityaiś ca nāgaiś ca yathā yakṣair yathā drumaiḥ //
यथा शैलैः पिशाचैश् च गन्धर्वैश् च द्विजोत्तमैः राक्षसैश् च महासत्त्वैर् यथा दुग्धा वसुंधरा ॥
yathā śailaiḥ piśācaiś ca gandharvaiś ca dvijottamaiḥ rākṣasaiś ca mahāsattvair yathā dugdhā vasuṃdharā //
तेषां पात्रविशेषांश् च वक्तुम् अर्हसि सुव्रत वत्सक्षीरविशेषांश् च दोग्धारं चानुपूर्वशः ॥
teṣāṃ pātraviśeṣāṃś ca vaktum arhasi suvrata vatsakṣīraviśeṣāṃś ca dogdhāraṃ cānupūrvaśaḥ //
यस्माच् च कारणात् पाणिर् वेणस्य मथितः पुरा क्रुद्धैर् महर्षिभिस् तात कारणं तच् च कीर्तय ॥
yasmāc ca kāraṇāt pāṇir veṇasya mathitaḥ purā kruddhair maharṣibhis tāta kāraṇaṃ tac ca kīrtaya //
शृणुध्वं कीर्तयिष्यामि पृथोर् वैण्यस्य विस्तरम् एकाग्राः प्रयताश् चैव पुण्यार्थं वै द्विजर्षभाः ॥
śṛṇudhvaṃ kīrtayiṣyāmi pṛthor vaiṇyasya vistaram ekāgrāḥ prayatāś caiva puṇyārthaṃ vai dvijarṣabhāḥ //
नाशुचेः क्षुद्रमनसो नाशिष्यस्याव्रतस्य च कीर्तयेयम् इदं विप्राः कृतघ्नायाहिताय च ॥
nāśuceḥ kṣudramanaso nāśiṣyasyāvratasya ca kīrtayeyam idaṃ viprāḥ kṛtaghnāyāhitāya ca //
स्वर्ग्यं यशस्यम् आयुष्यं धन्यं वेदैश् च संमितम् रहस्यम् ऋषिभिः प्रोक्तं शृणुध्वं वै यथातथम् ॥
svargyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ dhanyaṃ vedaiś ca saṃmitam rahasyam ṛṣibhiḥ proktaṃ śṛṇudhvaṃ vai yathātatham //
यश् चेमं कीर्तयेन् नित्यं पृथोर् वैण्यस्य विस्तरम् ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य न स शोचेत् कृताकृतम् ॥
yaś cemaṃ kīrtayen nityaṃ pṛthor vaiṇyasya vistaram brāhmaṇebhyo namaskṛtya na sa śocet kṛtākṛtam //
आसीद् धर्मस्य संगोप्ता पूर्वम् अत्रिसमः प्रभुः अत्रिवंशे समुत्पन्नस् त्व् अङ्गो नाम प्रजापतिः ॥
āsīd dharmasya saṃgoptā pūrvam atrisamaḥ prabhuḥ atrivaṃśe samutpannas tv aṅgo nāma prajāpatiḥ //
तस्य पुत्रो ऽभवद् वेणो नात्यर्थं धर्मकोविदः जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः ॥
tasya putro 'bhavad veṇo nātyarthaṃ dharmakovidaḥ jāto mṛtyusutāyāṃ vai sunīthāyāṃ prajāpatiḥ //
स मातामहदोषेण तेन कालात्मजात्मजः स्वधर्मं पृष्ठतः कृत्वा कामलोभेष्व् अवर्तत ॥
sa mātāmahadoṣeṇa tena kālātmajātmajaḥ svadharmaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmalobheṣv avartata //
मर्यादां भेदयाम् आस धर्मोपेतां स पार्थिवः वेदधर्मान् अतिक्रम्य सो ऽधर्मनिरतो ऽभवत् ॥
maryādāṃ bhedayām āsa dharmopetāṃ sa pārthivaḥ vedadharmān atikramya so 'dharmanirato 'bhavat //
निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजास् तस्मिन् प्रजापतौ प्रवृत्तं न पपुः सोमं हुतं यज्ञेषु देवताः ॥
niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ prajās tasmin prajāpatau pravṛttaṃ na papuḥ somaṃ hutaṃ yajñeṣu devatāḥ //
न यष्टव्यं न होतव्यम् इति तस्य प्रजापतेः आसीत् प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते ॥
na yaṣṭavyaṃ na hotavyam iti tasya prajāpateḥ āsīt pratijñā krūreyaṃ vināśe pratyupasthite //
अहम् इज्यश् च यष्टा च यज्ञश् चेति भृगूद्वह मयि यज्ञो विधातव्यो मयि होतव्यम् इत्य् अपि ॥
aham ijyaś ca yaṣṭā ca yajñaś ceti bhṛgūdvaha mayi yajño vidhātavyo mayi hotavyam ity api //
तम् अतिक्रान्तमर्यादम् आददानम् असांप्रतम् ऊचुर् महर्षयः सर्वे मरीचिप्रमुखास् तदा ॥
tam atikrāntamaryādam ādadānam asāṃpratam ūcur maharṣayaḥ sarve marīcipramukhās tadā //
वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामः संवत्सरगणान् बहून् अधर्मं कुरु मा वेण एष धर्मः सनातनः ॥
vayaṃ dīkṣāṃ pravekṣyāmaḥ saṃvatsaragaṇān bahūn adharmaṃ kuru mā veṇa eṣa dharmaḥ sanātanaḥ //
निधने ऽत्रेः प्रसूतस् त्वं प्रजापतिर् असंशयम् प्रजाश् च पालयिष्ये ऽहम् इतीह समयः कृतः ॥
nidhane 'treḥ prasūtas tvaṃ prajāpatir asaṃśayam prajāś ca pālayiṣye 'ham itīha samayaḥ kṛtaḥ //
तांस् तथा ब्रुवतः सर्वान् महर्षीन् अब्रवीत् तदा वेणः प्रहस्य दुर्बुद्धिर् इमम् अर्थम् अनर्थवित् ॥
tāṃs tathā bruvataḥ sarvān maharṣīn abravīt tadā veṇaḥ prahasya durbuddhir imam artham anarthavit //
स्रष्टा धर्मस्य कश् चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया श्रुतवीर्यतपःसत्यैर् मया वा कः समो भुवि ॥
sraṣṭā dharmasya kaś cānyaḥ śrotavyaṃ kasya vā mayā śrutavīryatapaḥsatyair mayā vā kaḥ samo bhuvi //
प्रभवं सर्वभूतानां धर्माणां च विशेषतः संमूढा न विदुर् नूनं भवन्तो मां विचेतसः ॥
prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ dharmāṇāṃ ca viśeṣataḥ saṃmūḍhā na vidur nūnaṃ bhavanto māṃ vicetasaḥ //
इच्छन् दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं जलैस् तथा द्यां वै भुवं च रुन्धेयं नात्र कार्या विचारणा ॥
icchan daheyaṃ pṛthivīṃ plāvayeyaṃ jalais tathā dyāṃ vai bhuvaṃ ca rundheyaṃ nātra kāryā vicāraṇā //
यदा न शक्यते मोहाद् अवलेपाच् च पार्थिवः अपनेतुं तदा वेणस् ततः क्रुद्धा महर्षयः ॥
yadā na śakyate mohād avalepāc ca pārthivaḥ apanetuṃ tadā veṇas tataḥ kruddhā maharṣayaḥ //
तं निगृह्य महात्मानो विस्फुरन्तं महाबलम् ततो ऽस्य सव्यम् ऊरुं ते ममन्थुर् जातमन्यवः ॥
taṃ nigṛhya mahātmāno visphurantaṃ mahābalam tato 'sya savyam ūruṃ te mamanthur jātamanyavaḥ //
तस्मिन् निमथ्यमाने वै राज्ञ ऊरौ तु जज्ञिवान् ह्रस्वो ऽतिमात्रः पुरुषः कृष्णश् चेति बभूव ह ॥
tasmin nimathyamāne vai rājña ūrau tu jajñivān hrasvo 'timātraḥ puruṣaḥ kṛṣṇaś ceti babhūva ha //
स भीतः प्राञ्जलिर् भूत्वा तस्थिवान् द्विजसत्तमाः तम् अत्रिर् विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्य् अब्रवीत् तदा ॥
sa bhītaḥ prāñjalir bhūtvā tasthivān dvijasattamāḥ tam atrir vihvalaṃ dṛṣṭvā niṣīdety abravīt tadā //
निषादवंशकर्तासौ बभूव वदतां वराः धीवरान् असृजच् चापि वेणकल्मषसंभवान् ॥
niṣādavaṃśakartāsau babhūva vadatāṃ varāḥ dhīvarān asṛjac cāpi veṇakalmaṣasaṃbhavān //
ये चान्ये विन्ध्यनिलयास् तथा पर्वतसंश्रयाः अधर्मरुचयो विप्रास् ते तु वै वेणकल्मषाः ॥
ye cānye vindhyanilayās tathā parvatasaṃśrayāḥ adharmarucayo viprās te tu vai veṇakalmaṣāḥ //
ततः पुनर् महात्मानः पाणिं वेणस्य दक्षिणम् अरणीम् इव संरब्धा ममन्थुर् जातमन्यवः ॥
tataḥ punar mahātmānaḥ pāṇiṃ veṇasya dakṣiṇam araṇīm iva saṃrabdhā mamanthur jātamanyavaḥ //
पृथुस् तस्मात् समुत्पन्नः कराज् ज्वलनसंनिभः दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षाद् अग्निर् इव ज्वलन् ॥
pṛthus tasmāt samutpannaḥ karāj jvalanasaṃnibhaḥ dīpyamānaḥ svavapuṣā sākṣād agnir iva jvalan //
अथ सो ऽजगवं नाम धनुर् गृह्य महारवम् शरांश् च दिव्यान् रक्षार्थं कवचं च महाप्रभम् ॥
atha so 'jagavaṃ nāma dhanur gṛhya mahāravam śarāṃś ca divyān rakṣārthaṃ kavacaṃ ca mahāprabham //
तस्मिञ् जाते ऽथ भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः समापेतुर् महाभागा वेणस् तु त्रिदिवं ययौ ॥
tasmiñ jāte 'tha bhūtāni saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ samāpetur mahābhāgā veṇas tu tridivaṃ yayau //
समुत्पन्नेन भो विप्राः सत्पुत्रेण महात्मना त्रातः स पुरुषव्याघ्रः पुंनाम्नो नरकात् तदा ॥
samutpannena bho viprāḥ satputreṇa mahātmanā trātaḥ sa puruṣavyāghraḥ puṃnāmno narakāt tadā //
तं समुद्राश् च नद्यश् च रत्नान्य् आदाय सर्वशः तोयानि चाभिषेकार्थं सर्व एवोपतस्थिरे ॥
taṃ samudrāś ca nadyaś ca ratnāny ādāya sarvaśaḥ toyāni cābhiṣekārthaṃ sarva evopatasthire //
पितामहश् च भगवान् देवैर् आङ्गिरसैः सह स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि च सर्वशः ॥
pitāmahaś ca bhagavān devair āṅgirasaiḥ saha sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni ca sarvaśaḥ //
समागम्य तदा वैण्यम् अभ्यषिञ्चन् नराधिपम् महता राजराजेन प्रजास् तेनानुरञ्जिताः ॥
samāgamya tadā vaiṇyam abhyaṣiñcan narādhipam mahatā rājarājena prajās tenānurañjitāḥ //
सो ऽभिषिक्तो महातेजा विधिवद् धर्मकोविदैः आधिराज्ये तदा राज्ञां पृथुर् वैण्यः प्रतापवान् ॥
so 'bhiṣikto mahātejā vidhivad dharmakovidaiḥ ādhirājye tadā rājñāṃ pṛthur vaiṇyaḥ pratāpavān //
पित्रापरञ्जितास् तस्य प्रजास् तेनानुरञ्जिताः अनुरागात् ततस् तस्य नाम राजाभ्यजायत ॥
pitrāparañjitās tasya prajās tenānurañjitāḥ anurāgāt tatas tasya nāma rājābhyajāyata //
आपस् तस्तम्भिरे तस्य समुद्रम् अभियास्यतः पर्वताश् च ददुर् मार्गं ध्वजभङ्गश् च नाभवत् ॥
āpas tastambhire tasya samudram abhiyāsyataḥ parvatāś ca dadur mārgaṃ dhvajabhaṅgaś ca nābhavat //
अकृष्टपच्या पृथिवी सिध्यन्त्य् अन्नानि चिन्तनात् सर्वकामदुघा गावः पुटके पुटके मधु ॥
akṛṣṭapacyā pṛthivī sidhyanty annāni cintanāt sarvakāmadughā gāvaḥ puṭake puṭake madhu //
एतस्मिन्न् एव काले तु यज्ञे पैतामहे शुभे सूतः सूत्यां समुत्पन्नः सौत्ये ऽहनि महामतिः ॥
etasminn eva kāle tu yajñe paitāmahe śubhe sūtaḥ sūtyāṃ samutpannaḥ sautye 'hani mahāmatiḥ //
तस्मिन्न् एव महायज्ञे जज्ञे प्राज्ञो ऽथ मागधः पृथोः स्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ महर्षिभिः ॥
tasminn eva mahāyajñe jajñe prājño 'tha māgadhaḥ pṛthoḥ stavārthaṃ tau tatra samāhūtau maharṣibhiḥ //
ताव् ऊचुर् ऋषयः सर्वे स्तूयताम् एष पार्थिवः कर्मैतद् अनुरूपं वां पात्रं चायं नराधिपः ॥
tāv ūcur ṛṣayaḥ sarve stūyatām eṣa pārthivaḥ karmaitad anurūpaṃ vāṃ pātraṃ cāyaṃ narādhipaḥ //
ताव् ऊचतुस् तदा सर्वांस् तान् ऋषीन् सूतमागधौ आवां देवान् ऋषींश् चैव प्रीणयावः स्वकर्मभिः ॥
tāv ūcatus tadā sarvāṃs tān ṛṣīn sūtamāgadhau āvāṃ devān ṛṣīṃś caiva prīṇayāvaḥ svakarmabhiḥ //
न चास्य विद्मो वै कर्म नाम वा लक्षणं यशः स्तोत्रं येनास्य कुर्याव राज्ञस् तेजस्विनो द्विजाः ॥
na cāsya vidmo vai karma nāma vā lakṣaṇaṃ yaśaḥ stotraṃ yenāsya kuryāva rājñas tejasvino dvijāḥ //
ऋषिभिस् तौ नियुक्तौ तु भविष्यैः स्तूयताम् इति यानि कर्माणि कृतवान् पृथुः पश्चान् महाबलः ॥
ṛṣibhis tau niyuktau tu bhaviṣyaiḥ stūyatām iti yāni karmāṇi kṛtavān pṛthuḥ paścān mahābalaḥ //
ततः प्रभृति वै लोके स्तवेषु मुनिसत्तमाः आशीर्वादाः प्रयुज्यन्ते सूतमागधबन्दिभिः ॥
tataḥ prabhṛti vai loke staveṣu munisattamāḥ āśīrvādāḥ prayujyante sūtamāgadhabandibhiḥ //
तयोः स्तवान्ते सुप्रीतः पृथुः प्रादात् प्रजेश्वरः अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च ॥
tayoḥ stavānte suprītaḥ pṛthuḥ prādāt prajeśvaraḥ anūpadeśaṃ sūtāya magadhaṃ māgadhāya ca //
तं दृष्ट्वा परमप्रीताः प्रजाः प्रोचुर् मनीषिणः वृत्तीनाम् एष वो दाता भविष्यति नराधिपः ॥
taṃ dṛṣṭvā paramaprītāḥ prajāḥ procur manīṣiṇaḥ vṛttīnām eṣa vo dātā bhaviṣyati narādhipaḥ //
ततो वैण्यं महात्मानं प्रजाः समभिदुद्रुवुः त्वं नो वृत्तिं विधत्स्वेति महर्षिवचनात् तदा ॥
tato vaiṇyaṃ mahātmānaṃ prajāḥ samabhidudruvuḥ tvaṃ no vṛttiṃ vidhatsveti maharṣivacanāt tadā //
सो ऽभिद्रुतः प्रजाभिस् तु प्रजाहितचिकीर्षया धनुर् गृह्य पृषत्कांश् च पृथिवीम् आद्रवद् बली ॥
so 'bhidrutaḥ prajābhis tu prajāhitacikīrṣayā dhanur gṛhya pṛṣatkāṃś ca pṛthivīm ādravad balī //
ततो वैण्यभयत्रस्ता गौर् भूत्वा प्राद्रवन् मही तां पृथुर् धनुर् आदाय द्रवन्तीम् अन्वधावत ॥
tato vaiṇyabhayatrastā gaur bhūtvā prādravan mahī tāṃ pṛthur dhanur ādāya dravantīm anvadhāvata //
सा लोकान् ब्रह्मलोकादीन् गत्वा वैण्यभयात् तदा प्रददर्शाग्रतो वैण्यं प्रगृहीतशरासनम् ॥
sā lokān brahmalokādīn gatvā vaiṇyabhayāt tadā pradadarśāgrato vaiṇyaṃ pragṛhītaśarāsanam //
ज्वलद्भिर् निशितैर् बाणैर् दीप्ततेजसम् अन्ततः महायोगं महात्मानं दुर्धर्षम् अमरैर् अपि ॥
jvaladbhir niśitair bāṇair dīptatejasam antataḥ mahāyogaṃ mahātmānaṃ durdharṣam amarair api //
अलभन्ती तु सा त्राणं वैण्यम् एवान्वपद्यत कृताञ्जलिपुटा भूत्वा पूज्या लोकैस् त्रिभिस् तदा ॥
alabhantī tu sā trāṇaṃ vaiṇyam evānvapadyata kṛtāñjalipuṭā bhūtvā pūjyā lokais tribhis tadā //
उवाच वैण्यं नाधर्मं स्त्रीवधे परिपश्यसि कथं धारयिता चासि प्रजा राजन् विना मया ॥
uvāca vaiṇyaṃ nādharmaṃ strīvadhe paripaśyasi kathaṃ dhārayitā cāsi prajā rājan vinā mayā //
मयि लोकाः स्थिता राजन् मयेदं धार्यते जगत् मद्विनाशे विनश्येयुः प्रजाः पार्थिव विद्धि तत् ॥
mayi lokāḥ sthitā rājan mayedaṃ dhāryate jagat madvināśe vinaśyeyuḥ prajāḥ pārthiva viddhi tat //
न माम् अर्हसि हन्तुं वै श्रेयश् चेत् त्वं चिकीर्षसि प्रजानां पृथिवीपाल शृणु चेदं वचो मम ॥
na mām arhasi hantuṃ vai śreyaś cet tvaṃ cikīrṣasi prajānāṃ pṛthivīpāla śṛṇu cedaṃ vaco mama //
उपायतः समारब्धाः सर्वे सिध्यन्त्य् उपक्रमाः उपायं पश्य येन त्वं धारयेथाः प्रजाम् इमाम् ॥
upāyataḥ samārabdhāḥ sarve sidhyanty upakramāḥ upāyaṃ paśya yena tvaṃ dhārayethāḥ prajām imām //
हत्वापि मां न शक्तस् त्वं प्रजानां पोषणे नृप अनुकूला भविष्यामि यच्छ कोपं महामते ॥
hatvāpi māṃ na śaktas tvaṃ prajānāṃ poṣaṇe nṛpa anukūlā bhaviṣyāmi yaccha kopaṃ mahāmate //
अवध्यां च स्त्रियं प्राहुस् तिर्यग्योनिगतेष्व् अपि यद्य् एवं पृथिवीपाल न धर्मं त्यक्तुम् अर्हसि ॥
avadhyāṃ ca striyaṃ prāhus tiryagyonigateṣv api yady evaṃ pṛthivīpāla na dharmaṃ tyaktum arhasi //
एवं बहुविधं वाक्यं श्रुत्वा राजा महामनाः कोपं निगृह्य धर्मात्मा वसुधाम् इदम् अब्रवीत् ॥
evaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ śrutvā rājā mahāmanāḥ kopaṃ nigṛhya dharmātmā vasudhām idam abravīt //
एकस्यार्थे तु यो हन्याद् आत्मनो वा परस्य वा बहून् वा प्राणिनो ऽनन्तं भवेत् तस्येह पातकम् ॥
ekasyārthe tu yo hanyād ātmano vā parasya vā bahūn vā prāṇino 'nantaṃ bhavet tasyeha pātakam //
सुखम् एधन्ति बहवो यस्मिंस् तु निहते ऽशुभे तस्मिन् हते नास्ति भद्रे पातकं चोपपातकम् ॥
sukham edhanti bahavo yasmiṃs tu nihate 'śubhe tasmin hate nāsti bhadre pātakaṃ copapātakam //
सो ऽहं प्रजानिमित्तं त्वां हनिष्यामि वसुंधरे यदि मे वचनान् नाद्य करिष्यसि जगद्धितम् ॥
so 'haṃ prajānimittaṃ tvāṃ haniṣyāmi vasuṃdhare yadi me vacanān nādya kariṣyasi jagaddhitam //
त्वां निहत्याद्य बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् आत्मानं प्रथयित्वाहं प्रजा धारयिता स्वयम् ॥
tvāṃ nihatyādya bāṇena macchāsanaparāṅmukhīm ātmānaṃ prathayitvāhaṃ prajā dhārayitā svayam //
सा त्वं शासनम् आस्थाय मम धर्मभृतां वरे संजीवय प्रजाः सर्वाः समर्था ह्य् असि धारणे ॥
sā tvaṃ śāsanam āsthāya mama dharmabhṛtāṃ vare saṃjīvaya prajāḥ sarvāḥ samarthā hy asi dhāraṇe //
दुहितृत्वं च मे गच्छ तत एनम् अहं शरम् नियच्छेयं त्वद्वधार्थम् उद्यन्तं घोरदर्शनम् ॥
duhitṛtvaṃ ca me gaccha tata enam ahaṃ śaram niyaccheyaṃ tvadvadhārtham udyantaṃ ghoradarśanam //
सर्वम् एतद् अहं वीर विधास्यामि न संशयः वत्सं तु मम संपश्य क्षरेयं येन वत्सला ॥
sarvam etad ahaṃ vīra vidhāsyāmi na saṃśayaḥ vatsaṃ tu mama saṃpaśya kṣareyaṃ yena vatsalā //
समां च कुरु सर्वत्र मां त्वं धर्मभृतां वर यथा विस्यन्दमानं मे क्षीरं सर्वत्र भावयेत् ॥
samāṃ ca kuru sarvatra māṃ tvaṃ dharmabhṛtāṃ vara yathā visyandamānaṃ me kṣīraṃ sarvatra bhāvayet //
तत उत्सारयाम् आस शैलाञ् शतसहस्रशः धनुष्कोट्या तदा वैण्यस् तेन शैला विवर्धिताः ॥
tata utsārayām āsa śailāñ śatasahasraśaḥ dhanuṣkoṭyā tadā vaiṇyas tena śailā vivardhitāḥ //
नहि पूर्वविसर्गे वै विषमे पृथिवीतले संविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वाभवत् तदा ॥
nahi pūrvavisarge vai viṣame pṛthivītale saṃvibhāgaḥ purāṇāṃ vā grāmāṇāṃ vābhavat tadā //
न सस्यानि न गोरक्ष्यं न कृषिर् न वणिक्पथः नैव सत्यानृतं चासीन् न लोभो न च मत्सरः ॥
na sasyāni na gorakṣyaṃ na kṛṣir na vaṇikpathaḥ naiva satyānṛtaṃ cāsīn na lobho na ca matsaraḥ //
वैवस्वते ऽन्तरे तस्मिन् सांप्रतं समुपस्थिते वैण्यात् प्रभृति वै विप्राः सर्वस्यैतस्य संभवः ॥
vaivasvate 'ntare tasmin sāṃprataṃ samupasthite vaiṇyāt prabhṛti vai viprāḥ sarvasyaitasya saṃbhavaḥ //
यत्र यत्र समं त्व् अस्या भूमेर् आसीत् तदा द्विजाः तत्र तत्र प्रजाः सर्वा निवासं समरोचयन् ॥
yatra yatra samaṃ tv asyā bhūmer āsīt tadā dvijāḥ tatra tatra prajāḥ sarvā nivāsaṃ samarocayan //
आहारः फलमूलानि प्रजानाम् अभवत् तदा कृच्छ्रेण महता युक्त इत्य् एवम् अनुशुश्रुम ॥
āhāraḥ phalamūlāni prajānām abhavat tadā kṛcchreṇa mahatā yukta ity evam anuśuśruma //
स कल्पयित्वा वत्सं तु मनुं स्वायंभुवं प्रभुम् स्वपाणौ पुरुषव्याघ्रो दुदोह पृथिवीं ततः ॥
sa kalpayitvā vatsaṃ tu manuṃ svāyaṃbhuvaṃ prabhum svapāṇau puruṣavyāghro dudoha pṛthivīṃ tataḥ //
सस्यजातानि सर्वाणि पृथुर् वैण्यः प्रतापवान् तेनान्नेन प्रजाः सर्वा वर्तन्ते ऽद्यापि सर्वशः ॥
sasyajātāni sarvāṇi pṛthur vaiṇyaḥ pratāpavān tenānnena prajāḥ sarvā vartante 'dyāpi sarvaśaḥ //
ऋषयश् च तदा देवाः पितरो ऽथ सरीसृपाः दैत्या यक्षाः पुण्यजना गन्धर्वाः पर्वता नगाः ॥
ṛṣayaś ca tadā devāḥ pitaro 'tha sarīsṛpāḥ daityā yakṣāḥ puṇyajanā gandharvāḥ parvatā nagāḥ //
एते पुरा द्विजश्रेष्ठा दुदुहुर् धरणीं किल क्षीरं वत्सश् च पात्रं च तेषां दोग्धा पृथक् पृथक् ॥
ete purā dvijaśreṣṭhā duduhur dharaṇīṃ kila kṣīraṃ vatsaś ca pātraṃ ca teṣāṃ dogdhā pṛthak pṛthak //
ऋषीणाम् अभवत् सोमो वत्सो दोग्धा बृहस्पतिः क्षीरं तेषां तपो ब्रह्म पात्रं छन्दांसि भो द्विजाः ॥
ṛṣīṇām abhavat somo vatso dogdhā bṛhaspatiḥ kṣīraṃ teṣāṃ tapo brahma pātraṃ chandāṃsi bho dvijāḥ //
देवानां काञ्चनं पात्रं वत्सस् तेषां शतक्रतुः क्षीरम् ओजस्करं चैव दोग्धा च भगवान् रविः ॥
devānāṃ kāñcanaṃ pātraṃ vatsas teṣāṃ śatakratuḥ kṣīram ojaskaraṃ caiva dogdhā ca bhagavān raviḥ //
पितॄणां राजतं पात्रं यमो वत्सः प्रतापवान् अन्तकश् चाभवद् दोग्धा क्षीरं तेषां सुधा स्मृता ॥
pitṝṇāṃ rājataṃ pātraṃ yamo vatsaḥ pratāpavān antakaś cābhavad dogdhā kṣīraṃ teṣāṃ sudhā smṛtā //
नागानां तक्षको वत्सः पात्रं चालाबुसंज्ञकम् दोग्धा त्व् ऐरावतो नागस् तेषां क्षीरं विषं स्मृतम् ॥
nāgānāṃ takṣako vatsaḥ pātraṃ cālābusaṃjñakam dogdhā tv airāvato nāgas teṣāṃ kṣīraṃ viṣaṃ smṛtam //
असुराणां मधुर् दोग्धा क्षीरं मायामयं स्मृतम् विरोचनस् तु वत्सो ऽभूद् आयसं पात्रम् एव च ॥
asurāṇāṃ madhur dogdhā kṣīraṃ māyāmayaṃ smṛtam virocanas tu vatso 'bhūd āyasaṃ pātram eva ca //
यक्षाणाम् आमपात्रं तु वत्सो वैश्रवणः प्रभुः दोग्धा रजतनाभस् तु क्षीरान्तर्धानम् एव च ॥
yakṣāṇām āmapātraṃ tu vatso vaiśravaṇaḥ prabhuḥ dogdhā rajatanābhas tu kṣīrāntardhānam eva ca //
सुमाली राक्षसेन्द्राणां वत्सः क्षीरं च शोणितम् दोग्धा रजतनाभस् तु कपालं पात्रम् एव च ॥
sumālī rākṣasendrāṇāṃ vatsaḥ kṣīraṃ ca śoṇitam dogdhā rajatanābhas tu kapālaṃ pātram eva ca //
गन्धर्वाणां चित्ररथो वत्सः पात्रं च पङ्कजम् दोग्धा च सुरुचिः क्षीरं तेषां गन्धः शुचिः स्मृतः ॥
gandharvāṇāṃ citraratho vatsaḥ pātraṃ ca paṅkajam dogdhā ca suruciḥ kṣīraṃ teṣāṃ gandhaḥ śuciḥ smṛtaḥ //
शैलं पात्रं पर्वतानां क्षीरं रत्नौषधीस् तथा वत्सस् तु हिमवान् आसीद् दोग्धा मेरुर् महागिरिः ॥
śailaṃ pātraṃ parvatānāṃ kṣīraṃ ratnauṣadhīs tathā vatsas tu himavān āsīd dogdhā merur mahāgiriḥ //
प्लक्षो वत्सस् तु वृक्षाणां दोग्धा शालस् तु पुष्पितः पालाशपात्रं क्षीरं च च्छिन्नदग्धप्ररोहणम् ॥
plakṣo vatsas tu vṛkṣāṇāṃ dogdhā śālas tu puṣpitaḥ pālāśapātraṃ kṣīraṃ ca cchinnadagdhaprarohaṇam //
सेयं धात्री विधात्री च पावनी च वसुंधरा चराचरस्य सर्वस्य प्रतिष्ठा योनिर् एव च ॥
seyaṃ dhātrī vidhātrī ca pāvanī ca vasuṃdharā carācarasya sarvasya pratiṣṭhā yonir eva ca //
सर्वकामदुघा दोग्ध्री सर्वसस्यप्ररोहणी आसीद् इयं समुद्रान्ता मेदिनी परिविश्रुता ॥
sarvakāmadughā dogdhrī sarvasasyaprarohaṇī āsīd iyaṃ samudrāntā medinī pariviśrutā //
मधुकैटभयोः कृत्स्ना मेदसा समभिप्लुता तेनेयं मेदिनी देवी उच्यते ब्रह्मवादिभिः ॥
madhukaiṭabhayoḥ kṛtsnā medasā samabhiplutā teneyaṃ medinī devī ucyate brahmavādibhiḥ //
ततो ऽभ्युपगमाद् राज्ञः पृथोर् वैण्यस्य भो द्विजाः दुहितृत्वम् अनुप्राप्ता देवी पृथ्वीति चोच्यते ॥
tato 'bhyupagamād rājñaḥ pṛthor vaiṇyasya bho dvijāḥ duhitṛtvam anuprāptā devī pṛthvīti cocyate //
पृथुना प्रविभक्ता च शोधिता च वसुंधरा सस्याकरवती स्फीता पुरपत्तनशालिनी ॥
pṛthunā pravibhaktā ca śodhitā ca vasuṃdharā sasyākaravatī sphītā purapattanaśālinī //
एवंप्रभावो वैण्यः स राजासीद् राजसत्तमः नमस्यश् चैव पूज्यश् च भूतग्रामैर् न संशयः ॥
evaṃprabhāvo vaiṇyaḥ sa rājāsīd rājasattamaḥ namasyaś caiva pūjyaś ca bhūtagrāmair na saṃśayaḥ //
ब्राह्मणैश् च महाभागैर् वेदवेदाङ्गपारगैः पृथुर् एव नमस्कार्यो ब्रह्मयोनिः सनातनः ॥
brāhmaṇaiś ca mahābhāgair vedavedāṅgapāragaiḥ pṛthur eva namaskāryo brahmayoniḥ sanātanaḥ //
पार्थिवैश् च महाभागैः पार्थिवत्वम् इहेच्छुभिः आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर् वैण्यः प्रतापवान् ॥
pārthivaiś ca mahābhāgaiḥ pārthivatvam ihecchubhiḥ ādirājo namaskāryaḥ pṛthur vaiṇyaḥ pratāpavān //
योधैर् अपि च विक्रान्तैः प्राप्तुकामैर् जयं युधि आदिराजो नमस्कार्यो योधानां प्रथमो नृपः ॥
yodhair api ca vikrāntaiḥ prāptukāmair jayaṃ yudhi ādirājo namaskāryo yodhānāṃ prathamo nṛpaḥ //
यो हि योद्धा रणं याति कीर्तयित्वा पृथुं नृपम् स घोररूपात् संग्रामात् क्षेमी भवति कीर्तिमान् ॥
yo hi yoddhā raṇaṃ yāti kīrtayitvā pṛthuṃ nṛpam sa ghorarūpāt saṃgrāmāt kṣemī bhavati kīrtimān //
वैश्यैर् अपि च वित्ताढ्यैर् वैश्यवृत्तिविधायिभिः पृथुर् एव नमस्कार्यो वृत्तिदाता महायशाः ॥
vaiśyair api ca vittāḍhyair vaiśyavṛttividhāyibhiḥ pṛthur eva namaskāryo vṛttidātā mahāyaśāḥ //
तथैव शूद्रैः शुचिभिस् त्रिवर्णपरिचारिभिः पृथुर् एव नमस्कार्यः श्रेयः परम् इहेप्सुभिः ॥
tathaiva śūdraiḥ śucibhis trivarṇaparicāribhiḥ pṛthur eva namaskāryaḥ śreyaḥ param ihepsubhiḥ //
एते वत्सविशेषाश् च दोग्धारः क्षीरम् एव च पात्राणि च मयोक्तानि किं भूयो वर्णयामि वः ॥
ete vatsaviśeṣāś ca dogdhāraḥ kṣīram eva ca pātrāṇi ca mayoktāni kiṃ bhūyo varṇayāmi vaḥ //