सर्वेषां चैव तीर्थानां क्षेत्राणां च द्विजोत्तमाः जपहोमव्रतानां च तपोदानफलानि च ॥
sarveṣāṃ caiva tīrthānāṃ kṣetrāṇāṃ ca dvijottamāḥ japahomavratānāṃ ca tapodānaphalāni ca //
न तत् पश्यामि भो विप्रा यत् तेन सदृशं भुवि किं चात्र बहुनोक्तेन भाषितेन पुनः पुनः ॥
na tat paśyāmi bho viprā yat tena sadṛśaṃ bhuvi kiṃ cātra bahunoktena bhāṣitena punaḥ punaḥ //
सत्यं सत्यं पुनः सत्यं क्षेत्रं तत् परमं महत् पुरुषाख्यं सकृद् दृष्ट्वा सागराम्भःसमाप्लुतम् ॥
satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ kṣetraṃ tat paramaṃ mahat puruṣākhyaṃ sakṛd dṛṣṭvā sāgarāmbhaḥsamāplutam //
ब्रह्मविद्यां सकृज् ज्ञात्वा गर्भवासो न विद्यते हरेः संनिहिते स्थान उत्तमे पुरुषोत्तमे ॥
brahmavidyāṃ sakṛj jñātvā garbhavāso na vidyate hareḥ saṃnihite sthāna uttame puruṣottame //
संवत्सरम् उपासीत मासमात्रम् अथापि वा तेन जप्तं हुतं तेन तेन तप्तं तपो महत् ॥
saṃvatsaram upāsīta māsamātram athāpi vā tena japtaṃ hutaṃ tena tena taptaṃ tapo mahat //
स याति परमं स्थानं यत्र योगेश्वरो हरिः भुक्त्वा भोगान् विचित्रांश् च देवयोषित्समन्वितः ॥
sa yāti paramaṃ sthānaṃ yatra yogeśvaro hariḥ bhuktvā bhogān vicitrāṃś ca devayoṣitsamanvitaḥ //
कल्पान्ते पुनर् आगत्य मर्त्यलोके नरोत्तमः जायते योगिनां विप्रा ज्ञानज्ञेयोद्यतो गृहे ॥
kalpānte punar āgatya martyaloke narottamaḥ jāyate yogināṃ viprā jñānajñeyodyato gṛhe //
संप्राप्य वैष्णवं योगं हरेः स्वच्छन्दतां व्रजेत् कल्पवृक्षस्य रामस्य कृष्णस्य भद्रया सह ॥
saṃprāpya vaiṣṇavaṃ yogaṃ hareḥ svacchandatāṃ vrajet kalpavṛkṣasya rāmasya kṛṣṇasya bhadrayā saha //
मार्कण्डेयेन्द्रद्युम्नस्य माहात्म्यं माधवस्य च स्वर्गद्वारस्य माहात्म्यं सागरस्य विधिः क्रमात् ॥
mārkaṇḍeyendradyumnasya māhātmyaṃ mādhavasya ca svargadvārasya māhātmyaṃ sāgarasya vidhiḥ kramāt //
मार्जनस्य यथाकाले भागीरथ्याः समागमम् सर्वम् एतन् मया ख्यातं यत् परं श्रोतुम् इच्छथ ॥
mārjanasya yathākāle bhāgīrathyāḥ samāgamam sarvam etan mayā khyātaṃ yat paraṃ śrotum icchatha //
इन्द्रद्युम्नस्य माहात्म्यम् एतच् च कथितं मया सर्वाश्चर्यं समाख्यातं रहस्यं पुरुषोत्तमम् पुराणं परमं गुह्यं धन्यं संसारमोचनम् ॥
indradyumnasya māhātmyam etac ca kathitaṃ mayā sarvāścaryaṃ samākhyātaṃ rahasyaṃ puruṣottamam purāṇaṃ paramaṃ guhyaṃ dhanyaṃ saṃsāramocanam //
नहि नस् तृप्तिर् अस्तीह शृण्वतां तीर्थविस्तरम् पुनर् एव परं गुह्यं वक्तुम् अर्हस्य् अशेषतः परं तीर्थस्य माहात्म्यं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् ॥
nahi nas tṛptir astīha śṛṇvatāṃ tīrthavistaram punar eva paraṃ guhyaṃ vaktum arhasy aśeṣataḥ paraṃ tīrthasya māhātmyaṃ sarvatīrthottamottamam //
इमम् एव पुरा प्रश्नं पृष्टो ऽस्मि द्विजसत्तमाः नारदेन प्रयत्नेन तदा तं प्रोक्तवान् अहम् ॥
imam eva purā praśnaṃ pṛṣṭo 'smi dvijasattamāḥ nāradena prayatnena tadā taṃ proktavān aham //
तपसो यज्ञदानानां तीर्थानां पावनं स्मृतम् सर्वं श्रुतं मया त्वत्तो जगद्योने जगत्पते ॥
tapaso yajñadānānāṃ tīrthānāṃ pāvanaṃ smṛtam sarvaṃ śrutaṃ mayā tvatto jagadyone jagatpate //
कियन्ति सन्ति तीर्थानि स्वर्गमर्त्यरसातले सर्वेषाम् एव तीर्थानां सर्वदा किं विशिष्यते ॥
kiyanti santi tīrthāni svargamartyarasātale sarveṣām eva tīrthānāṃ sarvadā kiṃ viśiṣyate //
चतुर्विधानि तीर्थानि स्वर्गे मर्त्ये रसातले दैवानि मुनिशार्दूल आसुराण्य् आरुषाणि च ॥
caturvidhāni tīrthāni svarge martye rasātale daivāni muniśārdūla āsurāṇy āruṣāṇi ca //
मानुषाणि त्रिलोकेषु विख्यातानि सुरादिभिः मानुषेभ्यश् च तीर्थेभ्य आर्षं तीर्थम् अनुत्तमम् ॥
mānuṣāṇi trilokeṣu vikhyātāni surādibhiḥ mānuṣebhyaś ca tīrthebhya ārṣaṃ tīrtham anuttamam //
आर्षेभ्यश् चैव तीर्थेभ्य आसुरं बहुपुण्यदम् आसुरेभ्यस् तथा पुण्यं दैवं तत् सार्वकामिकम् ॥
ārṣebhyaś caiva tīrthebhya āsuraṃ bahupuṇyadam āsurebhyas tathā puṇyaṃ daivaṃ tat sārvakāmikam //
ब्रह्मविष्णुशिवैश् चैव निर्मितं दैवम् उच्यते त्रिभ्यो यद् एकं जायेत तस्मान् नातः परं विदुः ॥
brahmaviṣṇuśivaiś caiva nirmitaṃ daivam ucyate tribhyo yad ekaṃ jāyeta tasmān nātaḥ paraṃ viduḥ //
त्रयाणाम् अपि लोकानां तीर्थं मेध्यम् उदाहृतम् तत्रापि जाम्बवं द्वीपं तीर्थं बहुगुणोदयम् ॥
trayāṇām api lokānāṃ tīrthaṃ medhyam udāhṛtam tatrāpi jāmbavaṃ dvīpaṃ tīrthaṃ bahuguṇodayam //
जाम्बवे भारतं वर्षं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् कर्मभूमिर् यतः पुत्र तस्मात् तीर्थं तद् उच्यते ॥
jāmbave bhārataṃ varṣaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam karmabhūmir yataḥ putra tasmāt tīrthaṃ tad ucyate //
तत्रैव यानि तीर्थानि यान्य् उक्तानि मया तव हिमवद्विन्ध्ययोर् मध्ये षण्नद्यो देवसंभवाः ॥
tatraiva yāni tīrthāni yāny uktāni mayā tava himavadvindhyayor madhye ṣaṇnadyo devasaṃbhavāḥ //
तथैव देवजा ब्रह्मन् दक्षिणार्णवविन्ध्ययोः एता द्वादश नद्यस् तु प्राधान्येन प्रकीर्तिताः ॥
tathaiva devajā brahman dakṣiṇārṇavavindhyayoḥ etā dvādaśa nadyas tu prādhānyena prakīrtitāḥ //
अभिसंपूजितं यस्माद् भारतं बहुपुण्यदम् कर्मभूमिर् अतो देवैर् वर्षं तस्मात् प्रकीर्तितम् ॥
abhisaṃpūjitaṃ yasmād bhārataṃ bahupuṇyadam karmabhūmir ato devair varṣaṃ tasmāt prakīrtitam //
आर्षाणि चैव तीर्थानि देवजानि क्वचित् क्वचित् आसुरैर् आवृतान्य् आसंस् तद् एवासुरम् उच्यते ॥
ārṣāṇi caiva tīrthāni devajāni kvacit kvacit āsurair āvṛtāny āsaṃs tad evāsuram ucyate //
दैवेष्व् एव प्रदेशेषु तपस् तप्त्वा महर्षयः दैवप्रभावात् तपस आर्षाण्य् अपि च तान्य् अपि ॥
daiveṣv eva pradeśeṣu tapas taptvā maharṣayaḥ daivaprabhāvāt tapasa ārṣāṇy api ca tāny api //
आत्मनः श्रेयसे मुक्त्यै पूजायै भूतये ऽथवा आत्मनः फलभूत्यर्थं यशसो ऽवाप्तये पुनः ॥
ātmanaḥ śreyase muktyai pūjāyai bhūtaye 'thavā ātmanaḥ phalabhūtyarthaṃ yaśaso 'vāptaye punaḥ //
मानुषैः कारितान्य् आहुर् मानुषाणीति नारद एवं चतुर्विधो भेदस् तीर्थानां मुनिसत्तम ॥
mānuṣaiḥ kāritāny āhur mānuṣāṇīti nārada evaṃ caturvidho bhedas tīrthānāṃ munisattama //
भेदं न कश्चिज् जानाति श्रोतुं युक्तो ऽसि नारद बहवः पण्डितंमन्याः शृण्वन्ति कथयन्ति च सुकृती को ऽपि जानाति वक्तुं श्रोतुं निजैर् गुणैः ॥
bhedaṃ na kaścij jānāti śrotuṃ yukto 'si nārada bahavaḥ paṇḍitaṃmanyāḥ śṛṇvanti kathayanti ca sukṛtī ko 'pi jānāti vaktuṃ śrotuṃ nijair guṇaiḥ //
तेषां स्वरूपं भेदं च श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः यच् छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ॥
teṣāṃ svarūpaṃ bhedaṃ ca śrotum icchāmi tattvataḥ yac chrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ //
ब्रह्मन् कृतयुगादौ तु उपायो ऽन्यो न विद्यते तीर्थसेवां विना स्वल्पायासेनाभीष्टदायिनीम् ॥
brahman kṛtayugādau tu upāyo 'nyo na vidyate tīrthasevāṃ vinā svalpāyāsenābhīṣṭadāyinīm //
न त्वया सदृशो धातर् वक्ता ज्ञाताथवा क्वचित् त्वं नाभिकमले विष्णोः संजातो ऽखिलपूर्वजः ॥
na tvayā sadṛśo dhātar vaktā jñātāthavā kvacit tvaṃ nābhikamale viṣṇoḥ saṃjāto 'khilapūrvajaḥ //
गोदावरी भीमरथी तुङ्गभद्रा च वेणिका तापी पयोउष्णी विन्ध्यस्य दक्षिणे तु प्रकीर्तिताः ॥
godāvarī bhīmarathī tuṅgabhadrā ca veṇikā tāpī payouṣṇī vindhyasya dakṣiṇe tu prakīrtitāḥ //
भागीरथी नर्मदा तु यमुना च सरस्वती विशोका च वितस्ता च हिमवत्पर्वताश्रिताः ॥
bhāgīrathī narmadā tu yamunā ca sarasvatī viśokā ca vitastā ca himavatparvatāśritāḥ //
एता नद्यः पुण्यतमा देवतीर्थान्य् उदाहृताः गयः कोल्लासुरो वृत्रस् त्रिपुरो ह्य् अन्धकस् तथा ॥
etā nadyaḥ puṇyatamā devatīrthāny udāhṛtāḥ gayaḥ kollāsuro vṛtras tripuro hy andhakas tathā //
हयमूर्धा च लवणो नमुचिः शृङ्गकस् तथा यमः पातालकेतुश् च मयः पुष्कर एव च ॥
hayamūrdhā ca lavaṇo namuciḥ śṛṅgakas tathā yamaḥ pātālaketuś ca mayaḥ puṣkara eva ca //
एतैर् आवृततीर्थानि आसुराणि शुभानि च प्रभासो भार्गवो ऽगस्तिर् नरनारायणौ तथा ॥
etair āvṛtatīrthāni āsurāṇi śubhāni ca prabhāso bhārgavo 'gastir naranārāyaṇau tathā //
वसिष्ठश् च भरद्वाजो गोतमः कश्यपो मनुः इत्यादिमुनिजुष्टानि ऋषितीर्थानि नारद ॥
vasiṣṭhaś ca bharadvājo gotamaḥ kaśyapo manuḥ ityādimunijuṣṭāni ṛṣitīrthāni nārada //
अम्बरीषो हरिश्चन्द्रो मान्धाता मनुर् एव च कुरुः कनखलश् चैव भद्राश्वः सगरस् तथा ॥
ambarīṣo hariścandro māndhātā manur eva ca kuruḥ kanakhalaś caiva bhadrāśvaḥ sagaras tathā //
अश्वयूपो नाचिकेता वृषाकपिर् अरिंदमः इत्यादिमानुषैर् विप्र निर्मितानि शुभानि च ॥
aśvayūpo nāciketā vṛṣākapir ariṃdamaḥ ityādimānuṣair vipra nirmitāni śubhāni ca //
यशसः फलभूत्यर्थं निर्मितानीह नारद स्वतोउद्भूतानि दैवानि यत्र क्वापि जगत्त्रये पुण्यतीर्थानि तान्य् आहुस् तीर्थभेदो मयोदितः ॥
yaśasaḥ phalabhūtyarthaṃ nirmitānīha nārada svatoudbhūtāni daivāni yatra kvāpi jagattraye puṇyatīrthāni tāny āhus tīrthabhedo mayoditaḥ //