कैलासशिखरं गत्वा गौतमो भगवान् ऋषिः किं चकार तपो वापि कां चक्रे स्तुतिम् उत्तमाम् ॥
kailāsaśikharaṃ gatvā gautamo bhagavān ṛṣiḥ kiṃ cakāra tapo vāpi kāṃ cakre stutim uttamām //
गिरिं गत्वा ततो वत्स वाचं संयम्य गौतमः आस्तीर्य स कुशान् प्राज्ञः कैलासे पर्वतोत्तमे ॥
giriṃ gatvā tato vatsa vācaṃ saṃyamya gautamaḥ āstīrya sa kuśān prājñaḥ kailāse parvatottame //
उपविश्य शुचिर् भूत्वा स्तोत्रं चेदं ततो जगौ अपतत् पुष्पवृष्टिश् च स्तूयमाने महेश्वरे ॥
upaviśya śucir bhūtvā stotraṃ cedaṃ tato jagau apatat puṣpavṛṣṭiś ca stūyamāne maheśvare //
भोगार्थिनां भोगम् अभीप्सितं च दातुं महान्त्य् अष्टवपूंषि धत्ते सोमो जनानां गुणवन्ति नित्यं देवं महादेवम् इति स्तुवन्ति
bhogārthināṃ bhogam abhīpsitaṃ ca dātuṃ mahānty aṣṭavapūṃṣi dhatte somo janānāṃ guṇavanti nityaṃ devaṃ mahādevam iti stuvanti
कर्तुं स्वकीयैर् विषयैः सुखानि भर्तुं समस्तं सचराचरं च संपत्तये ह्य् अस्य विवृद्धये च महीमयं रूपम् इतीश्वरस्य
kartuṃ svakīyair viṣayaiḥ sukhāni bhartuṃ samastaṃ sacarācaraṃ ca saṃpattaye hy asya vivṛddhaye ca mahīmayaṃ rūpam itīśvarasya
सृष्टेः स्थितेः संहरणाय भूमेर् आधारम् आधातुम् अपां स्वरूपम् भेजे शिवः शान्ततनुर् जनानां सुखाय धर्माय जगत् प्रतिष्ठितम्
sṛṣṭeḥ sthiteḥ saṃharaṇāya bhūmer ādhāram ādhātum apāṃ svarūpam bheje śivaḥ śāntatanur janānāṃ sukhāya dharmāya jagat pratiṣṭhitam
कालव्यवस्थाम् अमृतस्रवं च जीवस्थितिं सृष्टिम् अथो विनाशनम् मुदं प्रजानां सुखम् उन्नतिं च चक्रे ऽर्कचन्द्राग्निमयं शरीरम्
kālavyavasthām amṛtasravaṃ ca jīvasthitiṃ sṛṣṭim atho vināśanam mudaṃ prajānāṃ sukham unnatiṃ ca cakre 'rkacandrāgnimayaṃ śarīram
वृद्धिं गतिं शक्तिम् अथाक्षराणि जीवव्यवस्थां मुदम् अप्य् अनेकाम् स्रष्टुं कृतं वायुर् इतीशरूपं त्वं वेत्सि नूनं भगवन् भवन्तम्
vṛddhiṃ gatiṃ śaktim athākṣarāṇi jīvavyavasthāṃ mudam apy anekām sraṣṭuṃ kṛtaṃ vāyur itīśarūpaṃ tvaṃ vetsi nūnaṃ bhagavan bhavantam
भेदैर् विना नैव कृतिर् न धर्मो नात्मीयम् अन्यन् न दिशो ऽन्तरिक्षम् द्यावापृथिव्यौ न च भुक्तिमुक्ती तस्माद् इदं व्योमवपुस् तवेश
bhedair vinā naiva kṛtir na dharmo nātmīyam anyan na diśo 'ntarikṣam dyāvāpṛthivyau na ca bhuktimuktī tasmād idaṃ vyomavapus taveśa
धर्मं व्यवस्थापयितुं व्यवस्य ऋक्सामशास्त्राणि यजुश् च शाखाः लोके च गाथाः स्मृतयः पुराणम् इत्यादिशब्दात्मकताम् उपैति
dharmaṃ vyavasthāpayituṃ vyavasya ṛksāmaśāstrāṇi yajuś ca śākhāḥ loke ca gāthāḥ smṛtayaḥ purāṇam ityādiśabdātmakatām upaiti
यष्टा क्रतुर् यान्य् अपि साधनानि ऋत्विक्प्रदेशं फलदेशकालाः त्वम् एव शंभो परमार्थतत्त्वं वदन्ति यज्ञाङ्गमयं वपुस् ते
yaṣṭā kratur yāny api sādhanāni ṛtvikpradeśaṃ phaladeśakālāḥ tvam eva śaṃbho paramārthatattvaṃ vadanti yajñāṅgamayaṃ vapus te
कर्ता प्रदाता प्रतिभूः प्रदानं सर्वज्ञसाक्षी पुरुषः परश् च प्रत्यात्मभूतः परमार्थरूपस् त्वम् एव सर्वं किम् उ वाग्विलासैः
kartā pradātā pratibhūḥ pradānaṃ sarvajñasākṣī puruṣaḥ paraś ca pratyātmabhūtaḥ paramārtharūpas tvam eva sarvaṃ kim u vāgvilāsaiḥ
न वेदशास्त्रैर् गुरुभिः प्रदिष्टो न नासि बुद्ध्यादिभिर् अप्रधृष्यः अजो ऽप्रमेयः शिवशब्दवाच्यस् त्वम् अस्ति सत्यं भगवन् नमस् ते
na vedaśāstrair gurubhiḥ pradiṣṭo na nāsi buddhyādibhir apradhṛṣyaḥ ajo 'prameyaḥ śivaśabdavācyas tvam asti satyaṃ bhagavan namas te
आत्मैकतां स्वप्रकृतिं कदाचिद् ऐक्षच् छिवः संपद् इयं ममेति पृथक् तदैवाभवद् अप्रतर्क्य अचिन्त्यप्रभावो बहुविश्वमूर्तिः
ātmaikatāṃ svaprakṛtiṃ kadācid aikṣac chivaḥ saṃpad iyaṃ mameti pṛthak tadaivābhavad apratarkya acintyaprabhāvo bahuviśvamūrtiḥ
भावे ऽभिवृद्धा च भवे भवे च स्वकारणं कारणम् आस्थिता च नित्या शिवा सर्वसुलक्षणा वा विलक्षणा विश्वकरस्य शक्तिः
bhāve 'bhivṛddhā ca bhave bhave ca svakāraṇaṃ kāraṇam āsthitā ca nityā śivā sarvasulakṣaṇā vā vilakṣaṇā viśvakarasya śaktiḥ
उत्पादनं संस्थितिर् अन्नवृद्धि लयाः सतां यत्र सनातनास् ते एकैव मूर्तिर् न समस्ति किंचिद् असाध्यम् अस्या दयिता हरस्य
utpādanaṃ saṃsthitir annavṛddhi layāḥ satāṃ yatra sanātanās te ekaiva mūrtir na samasti kiṃcid asādhyam asyā dayitā harasya
यदर्थम् अन्नानि धनानि जीवा यच्छन्ति कुर्वन्ति तपांसि धर्मान् सापीयम् अम्बा जगतो जनित्री प्रिया तु सोमस्य महासुकीर्तिः
yadartham annāni dhanāni jīvā yacchanti kurvanti tapāṃsi dharmān sāpīyam ambā jagato janitrī priyā tu somasya mahāsukīrtiḥ
यद् ईक्षितं काङ्क्षति वासवो ऽपि यन्नामतो मङ्गलम् आप्नुयाच् च या व्याप्य विश्वं विमलीकरोति सोमा सदा सोमसमानरूपा
yad īkṣitaṃ kāṅkṣati vāsavo 'pi yannāmato maṅgalam āpnuyāc ca yā vyāpya viśvaṃ vimalīkaroti somā sadā somasamānarūpā
ब्रह्मादिजीवस्य चराचरस्य बुद्ध्यक्षिचैतन्यमनःसुखानि यस्याः प्रसादात् फलवन्ति नित्यं वागीश्वरी लोकगुरोः सुरम्या
brahmādijīvasya carācarasya buddhyakṣicaitanyamanaḥsukhāni yasyāḥ prasādāt phalavanti nityaṃ vāgīśvarī lokaguroḥ suramyā
चतुर्मुखस्यापि मनो मलीनं किम् अन्यजन्तोर् इति चिन्त्य माता गङ्गावतारं विविधैर् उपायैः सर्वं जगत् पावयितुं चकार
caturmukhasyāpi mano malīnaṃ kim anyajantor iti cintya mātā gaṅgāvatāraṃ vividhair upāyaiḥ sarvaṃ jagat pāvayituṃ cakāra
श्रुतीः समालक्ष्य हरप्रभुत्वं विश्वस्य लोकः सकलैः प्रमाणैः कृत्वा च धर्मान् बुभुजे च भोगान् विभूतिर् एषा तु सदाशिवस्य
śrutīḥ samālakṣya haraprabhutvaṃ viśvasya lokaḥ sakalaiḥ pramāṇaiḥ kṛtvā ca dharmān bubhuje ca bhogān vibhūtir eṣā tu sadāśivasya
कार्यक्रियाकारकसाधनानां वेदोदितानाम् अथ लौकिकानाम् यत् साध्यम् उत्कृष्टतमं प्रियं च प्रोक्ता च सा सिद्धिर् अनादिकर्तुः
kāryakriyākārakasādhanānāṃ vedoditānām atha laukikānām yat sādhyam utkṛṣṭatamaṃ priyaṃ ca proktā ca sā siddhir anādikartuḥ
ध्यात्वा वरं ब्रह्म परं प्रधानं यत् सारभूतं यद् उपासितव्यम् यत् प्राप्य मुक्ता न पुनर् भवन्ति सद्योगिनो मुक्तिर् उमापतिः सः
dhyātvā varaṃ brahma paraṃ pradhānaṃ yat sārabhūtaṃ yad upāsitavyam yat prāpya muktā na punar bhavanti sadyogino muktir umāpatiḥ saḥ
यथा यथा शंभुर् अमेयमाया रूपाणि धत्ते जगतो हिताय तद्योगयोग्यानि तथैव धत्से पतिव्रतात्वं त्वयि मातर् एवम्
yathā yathā śaṃbhur ameyamāyā rūpāṇi dhatte jagato hitāya tadyogayogyāni tathaiva dhatse pativratātvaṃ tvayi mātar evam
इत्य् एवं स्तुवतस् तस्य पुरस्ताद् वृषभध्वजः उमया सहितः श्रीमान् गणेशादिगणैर् वृतः ॥
ity evaṃ stuvatas tasya purastād vṛṣabhadhvajaḥ umayā sahitaḥ śrīmān gaṇeśādigaṇair vṛtaḥ //
साक्षाद् आगत्य तं शंभुः प्रसन्नो वाक्यम् अब्रवीत् ॥
sākṣād āgatya taṃ śaṃbhuḥ prasanno vākyam abravīt //
किं ते गौतम दास्यामि भक्तिस्तोत्रव्रतैः शुभैः परितुष्टो ऽस्मि याचस्व देवानाम् अपि दुष्करम् ॥
kiṃ te gautama dāsyāmi bhaktistotravrataiḥ śubhaiḥ parituṣṭo 'smi yācasva devānām api duṣkaram //
इति श्रुत्वा जगन्मूर्तेर् वाक्यं वाक्यविशारदः हर्षबाष्पपरीताङ्गो गौतमः पर्यचिन्तयत् ॥
iti śrutvā jaganmūrter vākyaṃ vākyaviśāradaḥ harṣabāṣpaparītāṅgo gautamaḥ paryacintayat //
अहो दैवम् अहो धर्मो ह्य् अहो वै विप्रपूजनम् अहो लोकगतिश् चित्रा अहो धातर् नमो ऽस्तु ते ॥
aho daivam aho dharmo hy aho vai viprapūjanam aho lokagatiś citrā aho dhātar namo 'stu te //
जटास्थितां शुभां गङ्गां देहि मे त्रिदशार्चित यदि तुष्टो ऽसि देवेश त्रयीधाम नमो ऽस्तु ते ॥
jaṭāsthitāṃ śubhāṃ gaṅgāṃ dehi me tridaśārcita yadi tuṣṭo 'si deveśa trayīdhāma namo 'stu te //
त्रयाणाम् उपकारार्थं लोकानां याचितं त्वया आत्मनस् तूपकाराय तद् याचस्वाकुतोभयः ॥
trayāṇām upakārārthaṃ lokānāṃ yācitaṃ tvayā ātmanas tūpakārāya tad yācasvākutobhayaḥ //
स्तोत्रेणानेन ये भक्तास् त्वां च देवीं स्तुवन्ति वै सर्वकामसमृद्धाः स्युर् एतद् धि वरयाम्य् अहम् ॥
stotreṇānena ye bhaktās tvāṃ ca devīṃ stuvanti vai sarvakāmasamṛddhāḥ syur etad dhi varayāmy aham //
एवम् अस्त्व् इति देवेशः परितुष्टो ऽब्रवीद् वचः अन्यान् अपि वरान् मत्तो याचस्व विगतज्वरः ॥
evam astv iti deveśaḥ parituṣṭo 'bravīd vacaḥ anyān api varān matto yācasva vigatajvaraḥ //
एवम् उक्तस् तु हर्षेण गौतमः प्राह शंकरम् ॥
evam uktas tu harṣeṇa gautamaḥ prāha śaṃkaram //
इमां देवीं जटासंस्थां पावनीं लोकपावनीम् तव प्रियां जगन्नाथ उत्सृज ब्रह्मणो गिरौ ॥
imāṃ devīṃ jaṭāsaṃsthāṃ pāvanīṃ lokapāvanīm tava priyāṃ jagannātha utsṛja brahmaṇo girau //
सर्वासां तीर्थभूता तु यावद् गच्छति सागरम् ब्रह्महत्यादिपापानि मनोवाक्कायिकानि च ॥
sarvāsāṃ tīrthabhūtā tu yāvad gacchati sāgaram brahmahatyādipāpāni manovākkāyikāni ca //
स्नानमात्रेण सर्वाणि विलयं यान्तु शंकर चन्द्रसूर्योपरागे च अयने विषुवे तथा ॥
snānamātreṇa sarvāṇi vilayaṃ yāntu śaṃkara candrasūryoparāge ca ayane viṣuve tathā //
संक्रान्तौ वैधृतौ पुण्यतीर्थेष्व् अन्येषु यत् फलम् अस्यास् तु स्मरणाद् एव तत् पुण्यं जायतां हर ॥
saṃkrāntau vaidhṛtau puṇyatīrtheṣv anyeṣu yat phalam asyās tu smaraṇād eva tat puṇyaṃ jāyatāṃ hara //
श्लाघ्यं कृते तपः प्रोक्तं त्रेतायां यज्ञकर्म च द्वापरे यज्ञदाने च दानम् एव कलौ युगे ॥
ślāghyaṃ kṛte tapaḥ proktaṃ tretāyāṃ yajñakarma ca dvāpare yajñadāne ca dānam eva kalau yuge //
युगधर्माश् च ये सर्वे देशधर्मास् तथैव च देशकालादिसंयोगे यो धर्मो यत्र शस्यते ॥
yugadharmāś ca ye sarve deśadharmās tathaiva ca deśakālādisaṃyoge yo dharmo yatra śasyate //
यद् अन्यत्र कृतं पुण्यं स्नानदानादिसंयमैः अस्यास् तु स्मरणाद् एव तत् पुण्यं जायतां हर ॥
yad anyatra kṛtaṃ puṇyaṃ snānadānādisaṃyamaiḥ asyās tu smaraṇād eva tat puṇyaṃ jāyatāṃ hara //
यत्र यत्र त्व् इयं याति यावत् सागरगामिनी तत्र तत्र त्वया भाव्यम् एष चास्तु वरो वरः ॥
yatra yatra tv iyaṃ yāti yāvat sāgaragāminī tatra tatra tvayā bhāvyam eṣa cāstu varo varaḥ //
योजनानां तूपरि तु दश यावच् च संख्यया तदन्तरप्रविष्टानां महापातकिनाम् अपि ॥
yojanānāṃ tūpari tu daśa yāvac ca saṃkhyayā tadantarapraviṣṭānāṃ mahāpātakinām api //
तत् पितॄणां च तेषां च स्नानायागच्छतां शिव स्नाने चाप्य् अन्तरे मृत्योर् मुक्तिभाजो भवन्तु वै ॥
tat pitṝṇāṃ ca teṣāṃ ca snānāyāgacchatāṃ śiva snāne cāpy antare mṛtyor muktibhājo bhavantu vai //
एकतः सर्वतीर्थानि स्वर्गमर्त्यरसातले एषा तेभ्यो विशिष्टा तु अलं शंभो नमो ऽस्तु ते ॥
ekataḥ sarvatīrthāni svargamartyarasātale eṣā tebhyo viśiṣṭā tu alaṃ śaṃbho namo 'stu te //
तद् गौतमवचः श्रुत्वा तथास्त्व् इत्य् अब्रवीच् छिवः अस्याः परतरं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ॥
tad gautamavacaḥ śrutvā tathāstv ity abravīc chivaḥ asyāḥ parataraṃ tīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati //
सत्यं सत्यं पुनः सत्यं वेदे च परिनिष्ठितम् सर्वेषां गौतमी पुण्या इत्य् उक्त्वान्तरधीयत ॥
satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ vede ca pariniṣṭhitam sarveṣāṃ gautamī puṇyā ity uktvāntaradhīyata //
ततो गते भगवति लोकपूजिते तदाज्ञया पूर्णबलः स गौतमः जटां समादाय सरिद्वरां तां सुरैर् वृतो ब्रह्मगिरिं विवेश
tato gate bhagavati lokapūjite tadājñayā pūrṇabalaḥ sa gautamaḥ jaṭāṃ samādāya saridvarāṃ tāṃ surair vṛto brahmagiriṃ viveśa
ततस् तु गौतमे प्राप्ते जटाम् आदाय नारद पुष्पवृष्टिर् अभूत् तत्र समाजग्मुः सुरेश्वराः ॥
tatas tu gautame prāpte jaṭām ādāya nārada puṣpavṛṣṭir abhūt tatra samājagmuḥ sureśvarāḥ //
ऋषयश् च महाभागा ब्राह्मणाः क्षत्रियास् तथा जयशब्देन तं विप्रं पूजयन्तो मुदान्विताः ॥
ṛṣayaś ca mahābhāgā brāhmaṇāḥ kṣatriyās tathā jayaśabdena taṃ vipraṃ pūjayanto mudānvitāḥ //