अरुणा वरुणा चैव नद्यौ पुण्यतरे शुभे तयोश् च संगमः पुण्यो गङ्गायां मुनिसत्तम ॥
aruṇā varuṇā caiva nadyau puṇyatare śubhe tayoś ca saṃgamaḥ puṇyo gaṅgāyāṃ munisattama //
तदुत्पत्तिं शृणुष्वेह सर्वपापविनाशिनीम् कश्यपस्य सुतो ज्येष्ठ आदित्यो लोकविश्रुतः ॥
tadutpattiṃ śṛṇuṣveha sarvapāpavināśinīm kaśyapasya suto jyeṣṭha ādityo lokaviśrutaḥ //
त्रैलोक्यचक्षुस् तीक्ष्णांशुः सप्ताश्वो लोकपूजितः तस्य पत्नी उषा ख्याता त्वाष्ट्री त्रैलोक्यसुन्दरी ॥
trailokyacakṣus tīkṣṇāṃśuḥ saptāśvo lokapūjitaḥ tasya patnī uṣā khyātā tvāṣṭrī trailokyasundarī //
भर्तुः प्रतापतीव्रत्वम् असहन्ती सुमध्यमा चिन्तयाम् आस किं कृत्यं मम स्याद् इति भामिनी ॥
bhartuḥ pratāpatīvratvam asahantī sumadhyamā cintayām āsa kiṃ kṛtyaṃ mama syād iti bhāminī //
तस्याः पुत्रौ महाराज्ञौ मनुर् वैवस्वतो यमः यमुना च नदी पुण्या शृणु विस्मयकारणम् ॥
tasyāḥ putrau mahārājñau manur vaivasvato yamaḥ yamunā ca nadī puṇyā śṛṇu vismayakāraṇam //
साकरोद् आत्मनश् छायाम् आत्मरूपेण यत्नतः ताम् अब्रवीत् ततश् चोषा त्वं च मत्सदृशी भव ॥
sākarod ātmanaś chāyām ātmarūpeṇa yatnataḥ tām abravīt tataś coṣā tvaṃ ca matsadṛśī bhava //
भर्तारं त्वम् अपत्यानि पालयस्व ममाज्ञया यावद् आगमनं मे स्यात् पत्युस् तावत् प्रिया भव ॥
bhartāraṃ tvam apatyāni pālayasva mamājñayā yāvad āgamanaṃ me syāt patyus tāvat priyā bhava //
नाख्यातव्यं त्वया क्वापि अपत्यानां तथा प्रिये तथेत्य् आह च सा छाया निर्जगाम गृहाद् उषा ॥
nākhyātavyaṃ tvayā kvāpi apatyānāṃ tathā priye tathety āha ca sā chāyā nirjagāma gṛhād uṣā //
इत्य् उक्त्वा सा जगामाशु शान्तं रूपम् अभीप्सती सा गत्वोषा गृहं त्वष्टुः पित्रे सर्वं न्यवेदयत् त्वष्टापि चकितः प्राह तां सुतां सुतवत्सलः ॥
ity uktvā sā jagāmāśu śāntaṃ rūpam abhīpsatī sā gatvoṣā gṛhaṃ tvaṣṭuḥ pitre sarvaṃ nyavedayat tvaṣṭāpi cakitaḥ prāha tāṃ sutāṃ sutavatsalaḥ //
नैतद् युक्तं भर्तृमत्या यत् स्वैरेण प्रवर्तनम् अपत्यानां कथं वृत्तिर् भर्तुर् वा सवितुस् तव बिभेमि भद्रे शिष्टो ऽहं भर्तुर् गेहं पुनर् व्रज ॥
naitad yuktaṃ bhartṛmatyā yat svaireṇa pravartanam apatyānāṃ kathaṃ vṛttir bhartur vā savitus tava bibhemi bhadre śiṣṭo 'haṃ bhartur gehaṃ punar vraja //
एवम् उक्ता तु पित्रा सा नेत्य् उक्त्वा वै पुनः पुनः उत्तरं च कुरोर् देशं जगाम तपसे त्वरा ॥
evam uktā tu pitrā sā nety uktvā vai punaḥ punaḥ uttaraṃ ca kuror deśaṃ jagāma tapase tvarā //
तत्र तेपे तपस् तीव्रं वडवारूपधारिणी दुष्प्रेक्षं तं स्वकं कान्तं ध्यायन्ती निश्चला उषा ॥
tatra tepe tapas tīvraṃ vaḍavārūpadhāriṇī duṣprekṣaṃ taṃ svakaṃ kāntaṃ dhyāyantī niścalā uṣā //
एतस्मिन्न् अन्तरे तात छाया चोषास्वरूपिणी पत्यौ सा वर्तयाम् आस अपत्यान्य् अथ जज्ञिरे ॥
etasminn antare tāta chāyā coṣāsvarūpiṇī patyau sā vartayām āsa apatyāny atha jajñire //
सावर्णिश् च शनिश् चैव विष्टिर् या दुष्टकन्यका सा छाया वर्तयाम् आस वैषम्येणैव नित्यशः ॥
sāvarṇiś ca śaniś caiva viṣṭir yā duṣṭakanyakā sā chāyā vartayām āsa vaiṣamyeṇaiva nityaśaḥ //
स्वेष्व् अपत्येषु चोषाया यमस् तत्र चुकोप ह वैषम्येणाथ वर्तन्तीं छायां तां मातरं तदा ॥
sveṣv apatyeṣu coṣāyā yamas tatra cukopa ha vaiṣamyeṇātha vartantīṃ chāyāṃ tāṃ mātaraṃ tadā //
ताडयाम् आस पादेन दक्षिणाशापतिर् यमः पुत्रदौर्जन्यसंक्षोभाच् छाया वैवस्वतं यमम् ॥
tāḍayām āsa pādena dakṣiṇāśāpatir yamaḥ putradaurjanyasaṃkṣobhāc chāyā vaivasvataṃ yamam //
शशाप पाप ते पादो विशीर्यतु ममाज्ञया विशीर्णचरणो दुःखाद् रुदन् पितरम् अभ्यगात् सवित्रे तं तु वृत्तान्तं न्यवेदयद् अशेषतः ॥
śaśāpa pāpa te pādo viśīryatu mamājñayā viśīrṇacaraṇo duḥkhād rudan pitaram abhyagāt savitre taṃ tu vṛttāntaṃ nyavedayad aśeṣataḥ //
नेयं माता सुरश्रेष्ठ यया शप्तो ऽहम् ईदृशः अपत्येषु विरुद्धेषु जननी नैव कुप्यते ॥
neyaṃ mātā suraśreṣṭha yayā śapto 'ham īdṛśaḥ apatyeṣu viruddheṣu jananī naiva kupyate //
यद् बाल्याद् अब्रवं किंचिद् अथवा दुष्कृतं कृतम् नैव कुप्यति सा माता तस्मान् नेयं ममाम्बिका ॥
yad bālyād abravaṃ kiṃcid athavā duṣkṛtaṃ kṛtam naiva kupyati sā mātā tasmān neyaṃ mamāmbikā //
यद् अपत्यकृतं किंचित् साध्व् असाधु यथा तथा मात्य् अस्यां सर्वम् अप्य् एतत् तस्मान् मातेति गीयते ॥
yad apatyakṛtaṃ kiṃcit sādhv asādhu yathā tathā māty asyāṃ sarvam apy etat tasmān māteti gīyate //
प्रधक्ष्यन्तीव मां तात नित्यं पश्यति चक्षुषा वक्त्य् अग्निकालसदृशा वाचा नेयं मदम्बिका ॥
pradhakṣyantīva māṃ tāta nityaṃ paśyati cakṣuṣā vakty agnikālasadṛśā vācā neyaṃ madambikā //
तत् पुत्रवचनं श्रुत्वा सविताचिन्तयत् ततः इयं छाया नास्य माता उषा माता तु सान्यतः ॥
tat putravacanaṃ śrutvā savitācintayat tataḥ iyaṃ chāyā nāsya mātā uṣā mātā tu sānyataḥ //
मम शान्तिम् अभीप्सन्ती देशे ऽन्यस्मिंस् तपोरता उत्तरे च कुरौ त्वाष्ट्री वडवारूपधारिणी ॥
mama śāntim abhīpsantī deśe 'nyasmiṃs taporatā uttare ca kurau tvāṣṭrī vaḍavārūpadhāriṇī //
तत्रास्ते सा इति ज्ञात्वा जगामेशो दिवाकरः यत्र सा वर्तते कान्ता अश्वरूपः स्वयं तदा ॥
tatrāste sā iti jñātvā jagāmeśo divākaraḥ yatra sā vartate kāntā aśvarūpaḥ svayaṃ tadā //
तां दृष्ट्वा वडवारूपां पर्यधावद् धयाकृतिः कामातुरं हयं दृष्ट्वा श्रुत्वा वै हेषितस्वनम् ॥
tāṃ dṛṣṭvā vaḍavārūpāṃ paryadhāvad dhayākṛtiḥ kāmāturaṃ hayaṃ dṛṣṭvā śrutvā vai heṣitasvanam //
उषा पतिव्रतोपेता पतिध्यानपरायणा हयधर्षणसंभीता को न्व् अयं चेत्य् अजानती ॥
uṣā pativratopetā patidhyānaparāyaṇā hayadharṣaṇasaṃbhītā ko nv ayaṃ cety ajānatī //
अपलायत् पतौ प्राप्ते दक्षिणाभिमुखी त्वरा को नु मे रक्षको ऽत्र स्याद् ऋषयो वाथवा सुराः ॥
apalāyat patau prāpte dakṣiṇābhimukhī tvarā ko nu me rakṣako 'tra syād ṛṣayo vāthavā surāḥ //
धावन्तीं तां प्रियाम् अश्वाम् अश्वरूपधरः स्वयम् पर्यधावद् यतो याति उषा भानुस् ततस् ततः ॥
dhāvantīṃ tāṃ priyām aśvām aśvarūpadharaḥ svayam paryadhāvad yato yāti uṣā bhānus tatas tataḥ //
स्मरग्रहवशे जातः को दुश्चेष्टं न चेष्टते भागीरथीं नदीश् चान्या वनान्य् उपवनानि च ॥
smaragrahavaśe jātaḥ ko duśceṣṭaṃ na ceṣṭate bhāgīrathīṃ nadīś cānyā vanāny upavanāni ca //
नर्मदां चाथ विन्ध्यं च दक्षिणाभिमुखाव् उभौ अतिक्रम्य भयोद्विग्ना त्वाष्ट्र्य् अभ्यगाच् च गौतमीम् ॥
narmadāṃ cātha vindhyaṃ ca dakṣiṇābhimukhāv ubhau atikramya bhayodvignā tvāṣṭry abhyagāc ca gautamīm //
त्रातारः सन्ति मुनयो जनस्थान इति श्रुतम् ऋषीणाम् आश्रमं साश्वा प्रविष्टा गौतमीं तथा ॥
trātāraḥ santi munayo janasthāna iti śrutam ṛṣīṇām āśramaṃ sāśvā praviṣṭā gautamīṃ tathā //
अनुप्राप्तस् तथा चाश्वो भानुस् तद्रूपवांस् ततः अश्वं निवारयाम् आसुर् जनस्था मुनिदारकाः ततः कोपाद् ऋषींस् तांश् च शशापोषापतिः प्रभुः ॥
anuprāptas tathā cāśvo bhānus tadrūpavāṃs tataḥ aśvaṃ nivārayām āsur janasthā munidārakāḥ tataḥ kopād ṛṣīṃs tāṃś ca śaśāpoṣāpatiḥ prabhuḥ //
निवारयथ मां यस्माद् वटा यूयं भविष्यथ ॥
nivārayatha māṃ yasmād vaṭā yūyaṃ bhaviṣyatha //
ज्ञानदृष्ट्या तु मुनयो मेनिरे ऽश्वम् उषापतिम् स्तुवन्तो देवदेवेशं भानुं तं मुनयो मुदा ॥
jñānadṛṣṭyā tu munayo menire 'śvam uṣāpatim stuvanto devadeveśaṃ bhānuṃ taṃ munayo mudā //
स्तूयमानो मुनिगणैर् अश्वां भानुर् अथागमत् वडवाया मुखे लग्नं मुखं चाश्वस्वरूपिणम् ॥
stūyamāno munigaṇair aśvāṃ bhānur athāgamat vaḍavāyā mukhe lagnaṃ mukhaṃ cāśvasvarūpiṇam //
ज्ञात्वा त्वाष्ट्री च भर्तारं मुखाद् वीर्यं प्रसुस्रुवे तयोर् वीर्येण गङ्गायाम् अश्विनौ समजायताम् ॥
jñātvā tvāṣṭrī ca bhartāraṃ mukhād vīryaṃ prasusruve tayor vīryeṇa gaṅgāyām aśvinau samajāyatām //
तत्रागच्छन् सुरगणाः सिद्धाश् च मुनयस् तथा नद्यो गावस् तथौषध्यो देवा ज्योतिर्गणास् तथा ॥
tatrāgacchan suragaṇāḥ siddhāś ca munayas tathā nadyo gāvas tathauṣadhyo devā jyotirgaṇās tathā //
सप्ताश्वश् च रथः पुण्यो ह्य् अरुणो भानुसारथिः यमो मनुश् च वरुणः शनिर् वैवस्वतस् तथा ॥
saptāśvaś ca rathaḥ puṇyo hy aruṇo bhānusārathiḥ yamo manuś ca varuṇaḥ śanir vaivasvatas tathā //
यमुना च नदी पुण्या तापी चैव महानदी तत्तद्रूपं समास्थाय नद्यस् ता विस्मयान् मुने ॥
yamunā ca nadī puṇyā tāpī caiva mahānadī tattadrūpaṃ samāsthāya nadyas tā vismayān mune //
द्रष्टुं ते विस्मयाविष्टा आजग्मुः श्वशुरस् तथा अभिप्रायं विदित्वा तु श्वशुरं भानुर् अब्रवीत् ॥
draṣṭuṃ te vismayāviṣṭā ājagmuḥ śvaśuras tathā abhiprāyaṃ viditvā tu śvaśuraṃ bhānur abravīt //
उषायाः प्रीतये त्वष्टः कुर्वत्यास् तप उत्तमम् यन्त्रारूढं च मां कृत्वा छिन्धि तेजांस्य् अनेकशः यावत् सौख्यं भवेद् अस्यास् तावच् छिन्धि प्रजापते ॥
uṣāyāḥ prītaye tvaṣṭaḥ kurvatyās tapa uttamam yantrārūḍhaṃ ca māṃ kṛtvā chindhi tejāṃsy anekaśaḥ yāvat saukhyaṃ bhaved asyās tāvac chindhi prajāpate //
तथेत्य् उक्त्वा ततस् त्वष्टा सोमनाथस्य संनिधौ तेजसां छेदनं चक्रे प्रभासं तु ततो विदुः ॥
tathety uktvā tatas tvaṣṭā somanāthasya saṃnidhau tejasāṃ chedanaṃ cakre prabhāsaṃ tu tato viduḥ //
भर्त्रा च संगता यत्र गौतम्याम् अश्वरूपिणी अश्विनोर् यत्र चोत्पत्तिर् अश्वतीर्थं तद् उच्यते ॥
bhartrā ca saṃgatā yatra gautamyām aśvarūpiṇī aśvinor yatra cotpattir aśvatīrthaṃ tad ucyate //
भानुतीर्थं तद् आख्यातं तथा पञ्चवटाश्रमः तापी च यमुना चैव पितरं द्रष्टुम् आगते ॥
bhānutīrthaṃ tad ākhyātaṃ tathā pañcavaṭāśramaḥ tāpī ca yamunā caiva pitaraṃ draṣṭum āgate //
अरुणावरुणानद्योर् गङ्गायां संगमः शुभः देवानां तत्र तीर्थानाम् आगतानां पृथक् पृथक् ॥
aruṇāvaruṇānadyor gaṅgāyāṃ saṃgamaḥ śubhaḥ devānāṃ tatra tīrthānām āgatānāṃ pṛthak pṛthak //
नव त्रीणि सहस्राणि तीर्थानि गुणवन्ति च तत्र स्नानं च दानं च सर्वम् अक्षयपुण्यदम् ॥
nava trīṇi sahasrāṇi tīrthāni guṇavanti ca tatra snānaṃ ca dānaṃ ca sarvam akṣayapuṇyadam //
स्मरणात् पठनाद् वापि श्रवणाद् अपि नारद सर्वपापविनिर्मुक्तो धर्मवान् स सुखी भवेत् ॥
smaraṇāt paṭhanād vāpi śravaṇād api nārada sarvapāpavinirmukto dharmavān sa sukhī bhavet //