44 ॥ विस्तरेणानुपूर्व्याच्च अग्नेर्वक्ष्याम्यतः परम् । इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऋषिसर्गवर्णनं नामैकादशो ऽध्यायः सूत उवाच यो ऽसावग्ने रभिमानी स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे । ब्रह्मणो मानसः पुत्रस्तस्मात्स्वाहा व्यजायत
44 // vistareṇānupūrvyācca agnervakṣyāmyataḥ param / iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde ṛṣisargavarṇanaṃ nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca yo 'sāvagne rabhimānī smṛtaḥ svāyaṃbhuve 'ntare / brahmaṇo mānasaḥ putrastasmātsvāhā vyajāyata
1 ॥ पावकं पवमानं च शुचिरग्निश्च यः स्मृतः । निर्मथ्यः पवमानस्तु वैद्युतः पावकः स्मृतः
1 // pāvakaṃ pavamānaṃ ca śuciragniśca yaḥ smṛtaḥ / nirmathyaḥ pavamānastu vaidyutaḥ pāvakaḥ smṛtaḥ
2 ॥ शुचिः सौरस्तु विज्ञेयः स्वाहापुत्रास्तु ते त्रयः । निर्मथ्यः पवमानस्तु शुचिः सौरस्तु यः स्मृतः
2 // śuciḥ saurastu vijñeyaḥ svāhāputrāstu te trayaḥ / nirmathyaḥ pavamānastu śuciḥ saurastu yaḥ smṛtaḥ
3 ॥ अब्योनिर्वैद्युतश्चैव तेषां स्थानानि तानि वै । पवमानात्मजश्चैव कव्यवाहन उच्यते
3 // abyonirvaidyutaścaiva teṣāṃ sthānāni tāni vai / pavamānātmajaścaiva kavyavāhana ucyate
4 ॥ पावकिः सहरक्षस्तु हव्यवाहः शुचेः सुतः । देवानां हव्यवाहो ऽग्निः पितॄणां कव्यवाहनः
4 // pāvakiḥ saharakṣastu havyavāhaḥ śuceḥ sutaḥ / devānāṃ havyavāho 'gniḥ pitṝṇāṃ kavyavāhanaḥ
5 ॥ सह रक्षो ऽसुराणां तु त्रयाणां तु त्रयो ऽग्नयः । एतेषां पुत्रपौत्रास्तु चत्वारिंशन्न वैव तु
5 // saha rakṣo 'surāṇāṃ tu trayāṇāṃ tu trayo 'gnayaḥ / eteṣāṃ putrapautrāstu catvāriṃśanna vaiva tu
6 ॥ वक्ष्यामि नामभिस्तेषां प्रविभागं पृथक्पृथक् । विश्रुप्तो लौकिको ऽग्निस्तु प्रथमो ब्रह्मणः सुतः
6 // vakṣyāmi nāmabhisteṣāṃ pravibhāgaṃ pṛthakpṛthak / viśrupto laukiko 'gnistu prathamo brahmaṇaḥ sutaḥ
7 ॥ ब्रह्मो दत्ताग्निस त्पुत्रो भरतो नाम विश्रुतः । वैश्वानरः सुतस्तस्य वहन् हव्यं समाः शतम्
7 // brahmo dattāgnisa tputro bharato nāma viśrutaḥ / vaiśvānaraḥ sutastasya vahan havyaṃ samāḥ śatam
8 ॥ संभृतो ऽथर्वणा पूर्वमेधितिः पुष्करोदधौ । सोथर्वा लौकिको ऽग्निस्तु दर्पहाथर्वणः स्मृतः
8 // saṃbhṛto 'tharvaṇā pūrvamedhitiḥ puṣkarodadhau / sotharvā laukiko 'gnistu darpahātharvaṇaḥ smṛtaḥ
9 ॥ अथर्वा तु भृगुर्जज्ञे ह्यग्निराथर्वणः स्मृतः । तस्मात्स लौकिको ऽग्निस्तु दध्यङ्ङाथर्वणो मतः
9 // atharvā tu bhṛgurjajñe hyagnirātharvaṇaḥ smṛtaḥ / tasmātsa laukiko 'gnistu dadhyaṅṅātharvaṇo mataḥ
10 ॥ आथर्वः पवमानस्तु निर्मथ्यः कविभिः स्मृतः । स ज्ञेयो गार्हपत्यो ऽग्निस्तस्य पुत्रद्वयं स्मृतम्
10 // ātharvaḥ pavamānastu nirmathyaḥ kavibhiḥ smṛtaḥ / sa jñeyo gārhapatyo 'gnistasya putradvayaṃ smṛtam
11 ॥ शंस्यस्त्वाह वनीयो ऽग्नेः स्मृतो यो हव्यवाहनः । द्वितीयस्तु सुतः प्रोक्तः शुको ऽग्निर्यः प्रणीयते
11 // śaṃsyastvāha vanīyo 'gneḥ smṛto yo havyavāhanaḥ / dvitīyastu sutaḥ proktaḥ śuko 'gniryaḥ praṇīyate
12 ॥ तथा सव्यापसव्यौ च शंस्यस्याग्नेः सुतावुभौ । शंस्यस्तु षोडश नदीश्चकमे हव्यवाहनः
12 // tathā savyāpasavyau ca śaṃsyasyāgneḥ sutāvubhau / śaṃsyastu ṣoḍaśa nadīścakame havyavāhanaḥ
13 ॥ यो सावाहवनीयो ऽग्निरभिमानी द्विजैः स्मृतः । कावेरीं कृष्णवेणां च नर्मदां यमुनां तथा
13 // yo sāvāhavanīyo 'gnirabhimānī dvijaiḥ smṛtaḥ / kāverīṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca narmadāṃ yamunāṃ tathā
14 ॥ गोदावरीं वितस्तां च चन्द्रभागामिरावतीम् । विपाशां कौशिकीञ्चैव शतद्रूं सरयूं तथा
14 // godāvarīṃ vitastāṃ ca candrabhāgāmirāvatīm / vipāśāṃ kauśikīñcaiva śatadrūṃ sarayūṃ tathā
15 ॥ सीतां सरस्वतीं चैव ह्रादिनीं पावनीन्तथा । तासु षोडशधामानं प्रविभज्य पृथक्पृथक्
15 // sītāṃ sarasvatīṃ caiva hrādinīṃ pāvanīntathā / tāsu ṣoḍaśadhāmānaṃ pravibhajya pṛthakpṛthak
16 ॥ आत्मानं व्यदधात्तासु धिष्णीष्वथ बभूव सः । कृत्तिकाचारिणी धिष्णी जज्ञिरे ताश्च धिष्णयः
16 // ātmānaṃ vyadadhāttāsu dhiṣṇīṣvatha babhūva saḥ / kṛttikācāriṇī dhiṣṇī jajñire tāśca dhiṣṇayaḥ
17 ॥ धिष्णीषु जज्ञिरे यस्माद् धिष्णयस्तेन कीर्त्तिताः । इत्येते वै नदीपुत्रा धिष्णीष्वेवं विजज्ञिरे
17 // dhiṣṇīṣu jajñire yasmād dhiṣṇayastena kīrttitāḥ / ityete vai nadīputrā dhiṣṇīṣvevaṃ vijajñire
18 ॥ तेषां विहरणीया ये उपस्थेयाश्च ये ऽग्नयः । ताञ्शृणुध्वं समासेन कीर्त्यमानान्यथातथम्
18 // teṣāṃ viharaṇīyā ye upastheyāśca ye 'gnayaḥ / tāñśṛṇudhvaṃ samāsena kīrtyamānānyathātatham
19 ॥ विभुः प्रवाहणो ग्नीध्रस्तत्रस्था धिष्णयो ऽपरे । विधीयन्ते यथास्थानं सूत्याहे सवने क्रमात्
19 // vibhuḥ pravāhaṇo gnīdhrastatrasthā dhiṣṇayo 'pare / vidhīyante yathāsthānaṃ sūtyāhe savane kramāt
20 ॥ अनुद्देश्य निवास्यानामग्नीनां शृणुत क्रमम् । सम्राडग्नि कृशानुर्यो द्वितीयोंऽतरवेदिकः
20 // anuddeśya nivāsyānāmagnīnāṃ śṛṇuta kramam / samrāḍagni kṛśānuryo dvitīyoṃ'taravedikaḥ
21 ॥ सम्राडग्नमुखानष्टौ उपतिष्ठन्ति तान् द्विजान् । परिषत्पवमानस्तु द्वितीय सो ऽनुदिश्यते
21 // samrāḍagnamukhānaṣṭau upatiṣṭhanti tān dvijān / pariṣatpavamānastu dvitīya so 'nudiśyate
22 ॥ प्रतल्कान्यो नभोनाम चत्वरेसौ विभाव्यते । हव्यस्ततो ह्यसंमृष्टः शामित्रे ऽग्नौ विभाव्यते
22 // pratalkānyo nabhonāma catvaresau vibhāvyate / havyastato hyasaṃmṛṣṭaḥ śāmitre 'gnau vibhāvyate
23 ॥ ऋतुधामा च सुज्योतिरौदुंबर्यः प्रकीर्त्यते । विश्वव्यचाः समुद्रो ऽग्निर्ब्रह्मस्थाने स कीर्त्यते
23 // ṛtudhāmā ca sujyotirauduṃbaryaḥ prakīrtyate / viśvavyacāḥ samudro 'gnirbrahmasthāne sa kīrtyate
24 ॥ ब्रह्मज्योतिर्वसुर्धामा ब्रह्मस्थाने स उच्यते । अचौकपादुपस्थो यः स वै शालासुखीयकः
24 // brahmajyotirvasurdhāmā brahmasthāne sa ucyate / acaukapādupastho yaḥ sa vai śālāsukhīyakaḥ
25 ॥ अनुहेश्यो ह्यहिर्बुध्न्यो सो ऽग्रिर्गृहपतिः स्मृतः । शंस्यस्यैते सुताः सर्वे उपस्थेया द्विजैः स्मृताः
25 // anuheśyo hyahirbudhnyo so 'grirgṛhapatiḥ smṛtaḥ / śaṃsyasyaite sutāḥ sarve upastheyā dvijaiḥ smṛtāḥ
26 ॥ ततो विहरणीयांश्च वक्ष्याम्यष्टौ च तत्सुतान् । विभुः प्रवाहणो ऽग्नीध्रस्तेषां धिष्ण्यस्तथा परे
26 // tato viharaṇīyāṃśca vakṣyāmyaṣṭau ca tatsutān / vibhuḥ pravāhaṇo 'gnīdhrasteṣāṃ dhiṣṇyastathā pare
27 ॥ विधीयन्ते यथास्थानं सौत्ये ऽह्नि सवने क्रमात् । होत्रीयस्तु स्मृते ह्यग्निर्वह्निर्यो हव्यवाहनः
27 // vidhīyante yathāsthānaṃ sautye 'hni savane kramāt / hotrīyastu smṛte hyagnirvahniryo havyavāhanaḥ
28 ॥ प्रशान्तो ऽग्निः प्रचेतास्तु द्वितीयश्चात्र नामकः । ततो ऽग्निर्वैश्वदेवस्तु ब्राह्मणाच्छंसिरुच्यते
28 // praśānto 'gniḥ pracetāstu dvitīyaścātra nāmakaḥ / tato 'gnirvaiśvadevastu brāhmaṇācchaṃsirucyate
29 ॥ उशिगग्निः कविर्यस्तु पोतो ऽग्निः स विभाव्यते । आवारिरग्निर्वाभारिर्वैष्ठीयः स विभाव्यते
29 // uśigagniḥ kaviryastu poto 'gniḥ sa vibhāvyate / āvāriragnirvābhārirvaiṣṭhīyaḥ sa vibhāvyate
30 ॥ अवस्फूर्जो विवस्वांस्तु आस्थांश्चैव स उच्यते । अष्टमः सुध्युरग्निर्योमार्जालीयः स उच्यन्ते
30 // avasphūrjo vivasvāṃstu āsthāṃścaiva sa ucyate / aṣṭamaḥ sudhyuragniryomārjālīyaḥ sa ucyante
31 ॥ धिष्ण्यावाहरणा ह्येते सौत्येह्नीज्यन्त वै द्विजैः । अपां योनिः स्मृतो ऽसौ स ह्यप्सुनामा विभाव्यते
31 // dhiṣṇyāvāharaṇā hyete sautyehnījyanta vai dvijaiḥ / apāṃ yoniḥ smṛto 'sau sa hyapsunāmā vibhāvyate
32 ॥ ततो यः पावको नाम्ना अब्जो यो गर्भ उच्यते । अग्निः सो ऽवभृथे ज्ञेयो वरुणेन सहेज्यते
32 // tato yaḥ pāvako nāmnā abjo yo garbha ucyate / agniḥ so 'vabhṛthe jñeyo varuṇena sahejyate
33 ॥ त्दृच्छयस्तत्सुतो ह्यग्निर्जठरे यो नृणां पचन् । मृत्युमाञ् जाठरस्याग्नेर्विद्वानाग्निः सुतः स्मृतः
33 // tdṛcchayastatsuto hyagnirjaṭhare yo nṛṇāṃ pacan / mṛtyumāñ jāṭharasyāgnervidvānāgniḥ sutaḥ smṛtaḥ
34 ॥ परस्परोत्थितः सो ऽग्निर्भूतानीह विनिर्दहेत् । पुत्रस्त्वग्नेर्मन्युमतो घोरः संवर्तकः स्मृतः
34 // parasparotthitaḥ so 'gnirbhūtānīha vinirdahet / putrastvagnermanyumato ghoraḥ saṃvartakaḥ smṛtaḥ
35 ॥ पिबन्नवः स वसति समुद्रे वडवामुखः । समुद्रवासिनः पुत्रः साहरक्षो विभाव्यते
35 // pibannavaḥ sa vasati samudre vaḍavāmukhaḥ / samudravāsinaḥ putraḥ sāharakṣo vibhāvyate
36 ॥ सहरक्षसुतः क्षामो गृहाणां दहते नृणाम् । क्रव्यादग्निः सुतस्तस्य पुरुषानत्ति यो मृतान्
36 // saharakṣasutaḥ kṣāmo gṛhāṇāṃ dahate nṛṇām / kravyādagniḥ sutastasya puruṣānatti yo mṛtān
37 ॥ इत्येते पावकस्याग्नेः पुत्रा एव प्रकीर्त्तिताः । ततः शुचिस्तु वै सौरो गन्धर्वैरायुराहुतः
37 // ityete pāvakasyāgneḥ putrā eva prakīrttitāḥ / tataḥ śucistu vai sauro gandharvairāyurāhutaḥ
38 ॥ मथितो यस्त्वरण्यां च सो ऽग्निरग्निं समिन्धति । आयुर्नाम्ना तु भगवानसौ यस्तु प्रणीयते
38 // mathito yastvaraṇyāṃ ca so 'gniragniṃ samindhati / āyurnāmnā tu bhagavānasau yastu praṇīyate
39 ॥ आयुषो महिषः पुत्रः सहसो नाम तत्सुतः । पाकयज्ञेष्वभीमानी सोग्निस्तु सहसः स्मृतः
39 // āyuṣo mahiṣaḥ putraḥ sahaso nāma tatsutaḥ / pākayajñeṣvabhīmānī sognistu sahasaḥ smṛtaḥ
40 ॥ पुत्रश्च सहसस्याग्नेरद्भुतः स महायशाः । विविधिश्चाद्भुतस्यापि पुत्रो ऽग्नेस्तुमाहान्स्मृतः
40 // putraśca sahasasyāgneradbhutaḥ sa mahāyaśāḥ / vividhiścādbhutasyāpi putro 'gnestumāhānsmṛtaḥ
41 ॥ प्रायश्चित्तेष्वभीमानी हुतं भुङ्क्ते हविः सदा । विविधेस्तु सुतो ह्यर्क्क स्तस्य चाग्नेः सुता इमे
41 // prāyaścitteṣvabhīmānī hutaṃ bhuṅkte haviḥ sadā / vividhestu suto hyarkka stasya cāgneḥ sutā ime
42 ॥ अनीकवान् वाजसृक् च रक्षोहा चष्टिकृत्तथा । सुरभिर्वसुरन्नादो प्रविष्टो यः स रुकमराट्
42 // anīkavān vājasṛk ca rakṣohā caṣṭikṛttathā / surabhirvasurannādo praviṣṭo yaḥ sa rukamarāṭ
43 ॥ शुचेरग्नेः प्रजा ह्येषा वह्नयश्च चतुर्द्दश । इत्येते चाग्नयः प्रोक्ताः प्रणीयन्तेध्वरेषु वै
43 // śuceragneḥ prajā hyeṣā vahnayaśca caturddaśa / ityete cāgnayaḥ proktāḥ praṇīyantedhvareṣu vai
44 ॥ आदिसर्गे व्यतीता वै यामैः सह सुरोत्तमैः । स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमग्नयस्तेभिमानिनः
44 // ādisarge vyatītā vai yāmaiḥ saha surottamaiḥ / svāyaṃbhuve 'ntare pūrvamagnayastebhimāninaḥ
45 ॥ एते विहरणीयेषु चेतनाचेतनेषु वै । स्थानाभिमानिनो लोके प्रागासन्हव्यवाहनाः
45 // ete viharaṇīyeṣu cetanācetaneṣu vai / sthānābhimānino loke prāgāsanhavyavāhanāḥ
46 ॥ काम्यनै मित्तिका यज्ञेष्वेते कर्मस्ववस्थिताः । पूर्वमन्वतंरे ऽतीताः शुकैर्यागैश्च तैः सह
46 // kāmyanai mittikā yajñeṣvete karmasvavasthitāḥ / pūrvamanvataṃre 'tītāḥ śukairyāgaiśca taiḥ saha
47 ॥ देवैर्महात्मभिः पुण्यैः प्रथमस्यान्तरे मनोः । इत्येतानि मजोक्तानि स्थानानि स्थानिनश्च ह
47 // devairmahātmabhiḥ puṇyaiḥ prathamasyāntare manoḥ / ityetāni majoktāni sthānāni sthāninaśca ha
48 ॥ तैरेव तु प्रसंख्यातमतीतानागतेष्विह । सन्वन्तरेषु सर्वेषु लक्षणं जातवेदसाम्
48 // taireva tu prasaṃkhyātamatītānāgateṣviha / sanvantareṣu sarveṣu lakṣaṇaṃ jātavedasām
49 ॥ सर्वे तपस्विनो ह्येते सर्वे ब्रह्मभृतस्तथा । प्रजानां पतयः सर्वे ज्योतिष्मन्तश्च ते स्मृताः
49 // sarve tapasvino hyete sarve brahmabhṛtastathā / prajānāṃ patayaḥ sarve jyotiṣmantaśca te smṛtāḥ
50 ॥ स्वारोचिषादिषु ज्ञेयाः सावर्ण्यं तेषु सप्तसु । मन्वन्तरेषु सर्वेषु नामरूपप्रयोजनैः
50 // svārociṣādiṣu jñeyāḥ sāvarṇyaṃ teṣu saptasu / manvantareṣu sarveṣu nāmarūpaprayojanaiḥ
51 ॥ वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च यामैदेवैः सहाग्नयः । अनागतैः सुरैः सार्द्धं वर्त्स्यन्ते ऽनागताग्नयः
51 // varttante varttamānaiśca yāmaidevaiḥ sahāgnayaḥ / anāgataiḥ suraiḥ sārddhaṃ vartsyante 'nāgatāgnayaḥ
52 ॥ इत्येष निचयो ऽग्नीनामनुक्रान्तो यथाक्रमम् । विस्तरेणानुपुर्व्या च पितॄणां वक्ष्यते पुनः
52 // ityeṣa nicayo 'gnīnāmanukrānto yathākramam / vistareṇānupurvyā ca pitṝṇāṃ vakṣyate punaḥ