80 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वीतीये ऽनुषङ्गपादे पृथिव्यायामविस्तरो नाम पञ्चदशो ऽध्यायः सूत उवाच एवमेव निसर्गो वै वर्षाणां भारते शुभे । दृष्टः परमतत्त्वज्ञैर्भूयः किं वर्णयामि वः
80 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvītīye 'nuṣaṅgapāde pṛthivyāyāmavistaro nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca evameva nisargo vai varṣāṇāṃ bhārate śubhe / dṛṣṭaḥ paramatattvajñairbhūyaḥ kiṃ varṇayāmi vaḥ
1 ॥ ऋषिरुवाच यदिदं भारतं वर्षं यस्मिन्स्वायंभुवादयः । चतुर्दशैते मनवः प्रजासर्गे ऽभवन्पुनः
1 // ṛṣiruvāca yadidaṃ bhārataṃ varṣaṃ yasminsvāyaṃbhuvādayaḥ / caturdaśaite manavaḥ prajāsarge 'bhavanpunaḥ
2 ॥ एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्त्मः । एतच्छ्रुतवचस्तेषामब्रवीद्रोमहर्षणः
2 // etadveditumicchāmastanno nigada sattmaḥ / etacchrutavacasteṣāmabravīdromaharṣaṇaḥ
3 ॥ अत्र वो वर्णयिष्यामि वर्षे ऽस्मिन् भारते प्रजाः । इदं तु मध्यमं चित्रं शुभाशुभफलोदयम्
3 // atra vo varṇayiṣyāmi varṣe 'smin bhārate prajāḥ / idaṃ tu madhyamaṃ citraṃ śubhāśubhaphalodayam
4 ॥ उत्तरं यत्ममुद्रस्य हिमवद्दक्षिणं च यत् । वर्षं तद्भारतं नाम यत्रेयं भारती प्रजा
4 // uttaraṃ yatmamudrasya himavaddakṣiṇaṃ ca yat / varṣaṃ tadbhārataṃ nāma yatreyaṃ bhāratī prajā
5 ॥ भरणाच्च प्रजानां वै मनुर्भरत उच्यते । निरुक्तवचनाच्चैवं वर्षं तद्भारतं स्मृतम्
5 // bharaṇācca prajānāṃ vai manurbharata ucyate / niruktavacanāccaivaṃ varṣaṃ tadbhārataṃ smṛtam
6 ॥ इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यश्चान्तश्च गम्यते । न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते
6 // itaḥ svargaśca mokṣaśca madhyaścāntaśca gamyate / na khalvanyatra martyānāṃ bhūmau karma vidhīyate
7 ॥ भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोधत । समुद्रातरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम्
7 // bhāratasyāsya varṣasya nava bhedānnibodhata / samudrātaritā jñeyāste tvagamyāḥ parasparam
8 ॥ इन्द्रद्वीपः कशेरूमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वस्त्वथ वारुणः
8 // indradvīpaḥ kaśerūmāṃstāmravarṇo gabhastimān / nāgadvīpastathā saumyo gāndharvastvatha vāruṇaḥ
9 ॥ अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः । योजनानां सहस्रे तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरात्
9 // ayaṃ tu navamasteṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ / yojanānāṃ sahasre tu dvīpo 'yaṃ dakṣiṇottarāt
10 ॥ आयतो ह्याकुमार्य्या वै चागङ्गाप्रभवाच्च वै । तिर्यगुत्तरविस्तीर्मः सहस्राणि नवैव तु
10 // āyato hyākumāryyā vai cāgaṅgāprabhavācca vai / tiryaguttaravistīrmaḥ sahasrāṇi navaiva tu
11 ॥ द्वीपो ह्युपनिविष्टो ऽयं म्लेच्छैरन्तेषु सर्वशः । पूर्वे किराता ह्यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्मृताः
11 // dvīpo hyupaniviṣṭo 'yaṃ mlecchairanteṣu sarvaśaḥ / pūrve kirātā hyasyānte paścime yavanāḥ smṛtāḥ
12 ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः । इज्यायुधवणिज्याभिर्वर्त्तयन्तो व्यवस्थिताः
12 // brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śūdrāśca bhāgaśaḥ / ijyāyudhavaṇijyābhirvarttayanto vyavasthitāḥ
13 ॥ तेषां संव्यवहारो ऽत्र वर्त्तते वै परस्परम् । धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु
13 // teṣāṃ saṃvyavahāro 'tra varttate vai parasparam / dharmārthakāmasaṃyukto varṇānāṃ tu svakarmasu
14 ॥ संकल्पः पञ्चमानां च ह्याश्रमाणां यथाविधि । इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिर्येषु मानुषी
14 // saṃkalpaḥ pañcamānāṃ ca hyāśramāṇāṃ yathāvidhi / iha svargāpavargārthaṃ pravṛttiryeṣu mānuṣī
15 ॥ यस्त्वयं नवमो द्वीपस्तिर्यगायाम उच्यते । कृत्स्नं जयति यो ह्येनं सम्राडित्यभिधीयते
15 // yastvayaṃ navamo dvīpastiryagāyāma ucyate / kṛtsnaṃ jayati yo hyenaṃ samrāḍityabhidhīyate
16 ॥ अयं लोकस्तु वै सम्राडन्तरिक्षं विराट् स्मृतम् । स्वराडसौ स्मृतो लौकः पुनर्वक्ष्यामि विस्तरात्
16 // ayaṃ lokastu vai samrāḍantarikṣaṃ virāṭ smṛtam / svarāḍasau smṛto laukaḥ punarvakṣyāmi vistarāt
17 ॥ सप्तैवास्मिन्सुपर्वाणो विश्रुताः कुल पर्वताः । महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः
17 // saptaivāsminsuparvāṇo viśrutāḥ kula parvatāḥ / mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣaparvataḥ
18 ॥ विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः । तेषां सहस्रश्चान्ये पर्व तास्तु समीपगाः
18 // vindhyaśca pāriyātraśca saptaite kulaparvatāḥ / teṣāṃ sahasraścānye parva tāstu samīpagāḥ
19 ॥ अविज्ञाताः सारवन्तो विपुलाश्चित्रसानवः । संदरः पर्वतश्रेष्ठो वैहारो दुर्दुरस्तथा
19 // avijñātāḥ sāravanto vipulāścitrasānavaḥ / saṃdaraḥ parvataśreṣṭho vaihāro durdurastathā
20 ॥ कोलाहलः ससुरसो मैनाको वैद्युतस्तथा । वातन्धमो नागगिरिस्तथा पाण्डुरपर्वतः
20 // kolāhalaḥ sasuraso maināko vaidyutastathā / vātandhamo nāgagiristathā pāṇḍuraparvataḥ
21 ॥ तुङ्गप्रस्थः कृष्णगिरिर्गोधनो गिरिरेव च । पुष्पगिर्युज्जयन्तौ च शैलो रैवतकस्तथा
21 // tuṅgaprasthaḥ kṛṣṇagirirgodhano girireva ca / puṣpagiryujjayantau ca śailo raivatakastathā
22 ॥ श्रीपर्वतश्चित्रकूटः कूटशैलो गिरिस्तथा । अन्ये तेभ्यो ऽपरिज्ञाता ह्रस्वाः स्वलपोपजी विनः
22 // śrīparvataścitrakūṭaḥ kūṭaśailo giristathā / anye tebhyo 'parijñātā hrasvāḥ svalapopajī vinaḥ
23 ॥ तैर्विमिश्रा जनपदा आर्या म्लेच्छाश्च भागशः । पीयन्ते यैरिमा नद्यो गङ्गा सिंधु सरस्वती
23 // tairvimiśrā janapadā āryā mlecchāśca bhāgaśaḥ / pīyante yairimā nadyo gaṅgā siṃdhu sarasvatī
24 ॥ शतद्रुश्चन्द्र भागा च यमुना सरयूस्तथा । इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः
24 // śatadruścandra bhāgā ca yamunā sarayūstathā / irāvatī vitastā ca vipāśā devikā kuhūḥ
25 ॥ गोमती धूतपापा च बुद्बुदा च दृषद्वती । कौशकी त्रिदिवा चैव निष्ठीवी गेडकी तथा
25 // gomatī dhūtapāpā ca budbudā ca dṛṣadvatī / kauśakī tridivā caiva niṣṭhīvī geḍakī tathā
26 ॥ चक्षुर्लोहित इत्येता हिमवत्पादनिस्सृताः । वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्नी सिंधु रेव च
26 // cakṣurlohita ityetā himavatpādanissṛtāḥ / vedasmṛtirvedavatī vṛtraghnī siṃdhu reva ca
27 ॥ वर्णाशा नन्दना चैव सदानीरा महानदी । पाशा चर्मण्वतीनूपा विदिशा वेत्रवत्यपि
27 // varṇāśā nandanā caiva sadānīrā mahānadī / pāśā carmaṇvatīnūpā vidiśā vetravatyapi
28 ॥ क्षिप्रा ह्यवन्ति च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः । शोणो महानदश्चैव नर्म्मदा सुरसा क्रिया
28 // kṣiprā hyavanti ca tathā pāriyātrāśrayāḥ smṛtāḥ / śoṇo mahānadaścaiva narmmadā surasā kriyā
29 ॥ मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च । तमसा पिप्पला श्येना करमोदा पिशाचिका
29 // mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā tathaiva ca / tamasā pippalā śyenā karamodā piśācikā
30 ॥ चित्रोपला विशाला च बञ्जुला वास्तुवाहिनी । सनेरुजा शुक्तिमती मङ्कुती त्रिदिवा क्रतुः
30 // citropalā viśālā ca bañjulā vāstuvāhinī / sanerujā śuktimatī maṅkutī tridivā kratuḥ
31 ॥ ऋक्षवत्संप्रसूतास्ता नद्यो मणिजलाः शिवाः । तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या सृपा च निषधा नदी
31 // ṛkṣavatsaṃprasūtāstā nadyo maṇijalāḥ śivāḥ / tāpī payoṣṇī nirvindhyā sṛpā ca niṣadhā nadī
32 ॥ वेणी वैतरणी चैव क्षिप्रा वाला कुमुद्वती । तोया चैव महागौरी दुर्गा वान्नशिला तथा
32 // veṇī vaitaraṇī caiva kṣiprā vālā kumudvatī / toyā caiva mahāgaurī durgā vānnaśilā tathā
33 ॥ विन्ध्यपादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः । गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणाथ बञ्जुला
33 // vindhyapādaprasūtāstā nadyaḥ puṇyajalāḥ śubhāḥ / godāvarī bhīmarathī kṛṣṇaveṇātha bañjulā
34 ॥ तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा बाह्या कावेर्यथापि च । दक्षिणप्रवहा नद्यः सह्य पादाद्विनिःस्मृताः
34 // tuṅgabhadrā suprayogā bāhyā kāveryathāpi ca / dakṣiṇapravahā nadyaḥ sahya pādādviniḥsmṛtāḥ
35 ॥ कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजात्युत्पलावती । नद्यो ऽभिजाता मलयात्सर्वाः शीतजलाः शुभाः
35 // kṛtamālā tāmraparṇī puṣpajātyutpalāvatī / nadyo 'bhijātā malayātsarvāḥ śītajalāḥ śubhāḥ
36 ॥ त्रिसामा ऋषिकुल्या च बञ्जुला त्रिदिवाबला । लाङ्गूलिनी वंशधरा महेन्द्रतनयाः स्मृताः
36 // trisāmā ṛṣikulyā ca bañjulā tridivābalā / lāṅgūlinī vaṃśadharā mahendratanayāḥ smṛtāḥ
37 ॥ ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दगामिनी । कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः
37 // ṛṣikulyā kumārī ca mandagā mandagāminī / kṛpā palāśinī caiva śuktimatprabhavāḥ smṛtāḥ
38 ॥ तास्तु नद्यः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः । विश्वस्य मातरः सर्वा जगत्पापहराः स्मृताः
38 // tāstu nadyaḥ sarasvatyaḥ sarvā gaṅgāḥ samudragāḥ / viśvasya mātaraḥ sarvā jagatpāpaharāḥ smṛtāḥ
39 ॥ तासां नद्युपनद्यो ऽन्याः शतशो ऽथ सहस्रशः । तास्विमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वा माद्रेयजाङ्गलाः
39 // tāsāṃ nadyupanadyo 'nyāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ / tāsvime kurupāñcālāḥ śālvā mādreyajāṅgalāḥ
40 ॥ शूरसेना भद्रकारा बोधाः सहपटच्चराः । मत्स्याः कुशल्याः सौशल्याः कुन्तलाः काशिकोशलाः
40 // śūrasenā bhadrakārā bodhāḥ sahapaṭaccarāḥ / matsyāḥ kuśalyāḥ sauśalyāḥ kuntalāḥ kāśikośalāḥ
41 ॥ गोधा भद्राः करिङ्गाश्च मागधाश्चोत्कलैः सह । मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशस्त्त्र कीर्त्तिताः
41 // godhā bhadrāḥ kariṅgāśca māgadhāścotkalaiḥ saha / madhyadeśyā janapadāḥ prāyaśasttra kīrttitāḥ
42 ॥ सह्यस्य चौत्तरान्तेषु यत्र गोदावरी नदी । पृथिव्यामपि कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः
42 // sahyasya cauttarānteṣu yatra godāvarī nadī / pṛthivyāmapi kṛtsnāyāṃ sa pradeśo manoramaḥ
43 ॥ तत्र गोवर्धनं नाम पुरं रामेण निर्मितम् । रामप्रियाथ स्वर्गीया वृक्ष दिव्यास्त थौषधीः
43 // tatra govardhanaṃ nāma puraṃ rāmeṇa nirmitam / rāmapriyātha svargīyā vṛkṣa divyāsta thauṣadhīḥ
44 ॥ भरद्वाजेन मुनिना तत्प्रियार्थे ऽवरोपिताः । अतः पुर्वरोद्देशस्तेन जज्ञे मनोरमः
44 // bharadvājena muninā tatpriyārthe 'varopitāḥ / ataḥ purvaroddeśastena jajñe manoramaḥ
45 ॥ बाह्लीका वाटधानाश्च आभीरा कालतोयकाः । अपरान्ताश्च मुह्माश्च पाञ्चलाश्चर्ममण्डलाः
45 // bāhlīkā vāṭadhānāśca ābhīrā kālatoyakāḥ / aparāntāśca muhmāśca pāñcalāścarmamaṇḍalāḥ
46 ॥ गान्धारा यवनाश्चैव सिंधुसौवीरमण्डलाः । चीनाश्चैव तुषाराश्च पल्लवा गिरिगह्वराः
46 // gāndhārā yavanāścaiva siṃdhusauvīramaṇḍalāḥ / cīnāścaiva tuṣārāśca pallavā girigahvarāḥ
47 ॥ शाका भद्राः कुलिन्दाश्च पारदा विन्ध्यचूलिकाः । अभीषाहा उलूताश्च केकया दशामालिकाः
47 // śākā bhadrāḥ kulindāśca pāradā vindhyacūlikāḥ / abhīṣāhā ulūtāśca kekayā daśāmālikāḥ
48 ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव वैश्यशूद्रकुलानि तु । कांवोजा दरदाश्चैव बर्बरा अङ्गलौहिकाः
48 // brāhmaṇāḥ kṣatriyāścaiva vaiśyaśūdrakulāni tu / kāṃvojā daradāścaiva barbarā aṅgalauhikāḥ
49 ॥ अत्रयः सभरद्वाजाः प्रस्थलाश्च दशेरकाः । लमकास्तालशालाश्च भूषिका ईजिकैः सह
49 // atrayaḥ sabharadvājāḥ prasthalāśca daśerakāḥ / lamakāstālaśālāśca bhūṣikā ījikaiḥ saha
50 ॥ एते देशा उदीच्या वै प्राच्यान्देशान्निबोधत । अङ्गवङ्गा श्चोलभद्राः किरातानां च जातयः । तोमरा हंसभङ्गाश्च काश्मीरास्तङ्गणास्तथा
50 // ete deśā udīcyā vai prācyāndeśānnibodhata / aṅgavaṅgā ścolabhadrāḥ kirātānāṃ ca jātayaḥ / tomarā haṃsabhaṅgāśca kāśmīrāstaṅgaṇāstathā
51 ॥ झिल्लिकाश्चाहुकाश्चैव हूणदर्वास्तथैव च
51 // jhillikāścāhukāścaiva hūṇadarvāstathaiva ca
52 ॥ अन्ध्रवाका मुद्गरका अन्तर्गिरिबहिर्गिराः । ततः प्लवङ्गवो ज्ञेया मलदा मलवर्तिकाः
52 // andhravākā mudgarakā antargiribahirgirāḥ / tataḥ plavaṅgavo jñeyā maladā malavartikāḥ
53 ॥ समन्तराः प्रावृषेया भार्गवा गोपपार्थिवाः । प्राग्ज्योतिषाश्च पुण्ड्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः
53 // samantarāḥ prāvṛṣeyā bhārgavā gopapārthivāḥ / prāgjyotiṣāśca puṇḍrāśca videhāstāmraliptakāḥ
54 ॥ मल्ला मगधगोनर्दाः प्राच्यां जनपदाः स्मृताः । अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः
54 // mallā magadhagonardāḥ prācyāṃ janapadāḥ smṛtāḥ / athāpare janapadā dakṣiṇāpathavāsinaḥ
55 ॥ पण्ड्याश्च केरलाश्चैव चोलाः कुल्यास्तथैव च । सेतुका मूषिकाश्चैव क्षपणा वनवासिकाः
55 // paṇḍyāśca keralāścaiva colāḥ kulyāstathaiva ca / setukā mūṣikāścaiva kṣapaṇā vanavāsikāḥ
56 ॥ माहराष्ट्रा महिषिकाः कलिङ्गश्चैव सर्वशः । आभीराश्च सहैषीका आटव्या सारवास्तथा
56 // māharāṣṭrā mahiṣikāḥ kaliṅgaścaiva sarvaśaḥ / ābhīrāśca sahaiṣīkā āṭavyā sāravāstathā
57 ॥ पुलिन्दा विन्ध्यमौलीया वैदर्भा दण्डकैः सह । पौरिका मौलिकाश्चैव श्मका भोगवर्द्धिनाः
57 // pulindā vindhyamaulīyā vaidarbhā daṇḍakaiḥ saha / paurikā maulikāścaiva śmakā bhogavarddhināḥ
58 ॥ कोङ्कणाः कन्तलाश्चान्ध्राः कुलिन्दाङ्गारमारिषाः । दाक्षिणाश्चैव ये देशा अपरांस्तान्निबोधत
58 // koṅkaṇāḥ kantalāścāndhrāḥ kulindāṅgāramāriṣāḥ / dākṣiṇāścaiva ye deśā aparāṃstānnibodhata
59 ॥ सूर्य्यारकाः कलिवना दुर्गालाः कुन्तरौः सहः । पौलेयाश्च किराताश्च रूपकास्तापकैः सह
59 // sūryyārakāḥ kalivanā durgālāḥ kuntarauḥ sahaḥ / pauleyāśca kirātāśca rūpakāstāpakaiḥ saha
60 ॥ तथा करीतयश्चैव सर्वे चैव करन्धराः । नासिकाश्चैव ये चान्ये ये चैवान्तरनर्मदाः
60 // tathā karītayaścaiva sarve caiva karandharāḥ / nāsikāścaiva ye cānye ye caivāntaranarmadāḥ
61 ॥ सहकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि । कच्छिपाश्च सुराष्ट्राश्च आनर्ताश्चर्बुदैः सह
61 // sahakacchāḥ samāheyāḥ saha sārasvatairapi / kacchipāśca surāṣṭrāśca ānartāścarbudaiḥ saha
62 ॥ इत्येते अपरान्ताश्च शृणुध्वं विन्ध्यवासिनः । मलदाश्च करूथाश्च मेकलाश्चैत्कलैः सह
62 // ityete aparāntāśca śṛṇudhvaṃ vindhyavāsinaḥ / maladāśca karūthāśca mekalāścaitkalaiḥ saha
63 ॥ उत्तमानां दशार्णाश्च भोजाः किष्किन्धकैः सह । तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा
63 // uttamānāṃ daśārṇāśca bhojāḥ kiṣkindhakaiḥ saha / tośalāḥ kośalāścaiva traipurā vaidiśāstathā
64 ॥ तुहुण्डा बर्बराश्चैव षट्पुरा नैषधैः सह । अनूपास्तुण्डिकेराश्च वीतिहोत्रा ह्यवन्तयः
64 // tuhuṇḍā barbarāścaiva ṣaṭpurā naiṣadhaiḥ saha / anūpāstuṇḍikerāśca vītihotrā hyavantayaḥ
65 ॥ एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः । अतो देशान्प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये
65 // ete janapadāḥ sarve vindhyapṛṣṭhanivāsinaḥ / ato deśānpravakṣyāmi parvatāśrayiṇaśca ye
66 ॥ निहीरा हंसमार्गाश्च कुपथास्तङ्गणाः शकाः । अपप्राव रणाश्चैव ऊर्णा दर्वाः सहूहुकाः
66 // nihīrā haṃsamārgāśca kupathāstaṅgaṇāḥ śakāḥ / apaprāva raṇāścaiva ūrṇā darvāḥ sahūhukāḥ
67 ॥ त्रिगर्त्ता मण्डलाश्चैव किरातास्तामरैः सह । चत्वारि भारते वर्षे युगानि ऋषयो ऽब्रुवन्
67 // trigarttā maṇḍalāścaiva kirātāstāmaraiḥ saha / catvāri bhārate varṣe yugāni ṛṣayo 'bruvan
68 ॥ कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं तिष्यमेव च । तेषां निसर्गं वक्ष्यामि उपरिष्टादशेषतः
68 // kṛtaṃ tretāyugaṃ caiva dvāparaṃ tiṣyameva ca / teṣāṃ nisargaṃ vakṣyāmi upariṣṭādaśeṣataḥ