श्रीगणेशाय नमः श्रीसरस्वत्यै नमः श्रीरामचन्द्राय नमः अथ ब्रह्माण्डमहापुराणं पूर्वभागप्रारम्भः । नमोनमः क्षये सृष्टौ स्थितौ सत्त्वमयाय वा । नमो रजस्तमःसत्त्वत्रिरूपाय स्वयंभुवे
śrīgaṇeśāya namaḥ śrīsarasvatyai namaḥ śrīrāmacandrāya namaḥ atha brahmāṇḍamahāpurāṇaṃ pūrvabhāgaprārambhaḥ / namonamaḥ kṣaye sṛṣṭau sthitau sattvamayāya vā / namo rajastamaḥsattvatrirūpāya svayaṃbhuve
1 ॥ जितं भगवता तेन हरिणा लोकधारिणा । अजेन विश्वरूपेण निर्गुणेन गुणात्मना
1 // jitaṃ bhagavatā tena hariṇā lokadhāriṇā / ajena viśvarūpeṇa nirguṇena guṇātmanā
2 ॥ ब्रह्माणं लोककर्त्तारं सर्वज्ञमपराजितम् । प्रभुंभूतभविष्यस्य साम्प्रतस्य च सत्पतिम्
2 // brahmāṇaṃ lokakarttāraṃ sarvajñamaparājitam / prabhuṃbhūtabhaviṣyasya sāmpratasya ca satpatim
3 ॥ ज्ञानमब्रतिमं तस्य वैराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वर्य्यं चैव धर्मश्च सद्भिः सेव्यं चतुष्टयम्
3 // jñānamabratimaṃ tasya vairāgyaṃ ca jagatpateḥ / aiśvaryyaṃ caiva dharmaśca sadbhiḥ sevyaṃ catuṣṭayam
4 ॥ इमान्नरस्य वै भावान्नित्यं सदसदात्मकान् । अविंशकः पुनस्तान्वै क्रियाभावार्थमीश्वरः
4 // imānnarasya vai bhāvānnityaṃ sadasadātmakān / aviṃśakaḥ punastānvai kriyābhāvārthamīśvaraḥ
5 ॥ लोककृल्लोकतत्त्वज्ञो योगमास्थाय योगवित् । असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च
5 // lokakṛllokatattvajño yogamāsthāya yogavit / asṛjatsarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
6 ॥ तसहं विश्वकर्माणं सत्पतिं लोकसाक्षिणम् । पुराणाख्यानजिज्ञासुर्गच्छामि शरणं विभुम्
6 // tasahaṃ viśvakarmāṇaṃ satpatiṃ lokasākṣiṇam / purāṇākhyānajijñāsurgacchāmi śaraṇaṃ vibhum
7 ॥ पुराणं लोकतत्त्वार्थमशिलं वेदसंमितम् । प्रशशंस स भगवान् वसिष्ठाय प्रजापतिः
7 // purāṇaṃ lokatattvārthamaśilaṃ vedasaṃmitam / praśaśaṃsa sa bhagavān vasiṣṭhāya prajāpatiḥ
8 ॥ तत्त्वज्ञानामृतं पुण्यं वसिष्ठो भगवानृषिः । पौत्रमध्यापयामास शक्तेः पुत्रं पराशरम्
8 // tattvajñānāmṛtaṃ puṇyaṃ vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ / pautramadhyāpayāmāsa śakteḥ putraṃ parāśaram
9 ॥ पराशरश्च भगवान् जातूकर्ण्यमृषिं पुरा । तमध्यापितवान्दिव्यं पुराणं वेदसंमितम्
9 // parāśaraśca bhagavān jātūkarṇyamṛṣiṃ purā / tamadhyāpitavāndivyaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam
10 ॥ अधिगम्य पुराणं तु जातूकर्ण्यो विशेषवित् । द्वैपायनाय प्रददौ परं ब्रह्म सनातनम्
10 // adhigamya purāṇaṃ tu jātūkarṇyo viśeṣavit / dvaipāyanāya pradadau paraṃ brahma sanātanam
11 ॥ द्वैपायनस्ततः प्रीतःशष्येभ्यःप्रददौवशी । लोकतत्त्वविधानार्थं पञ्चभ्यः परमाद्भुतम्
11 // dvaipāyanastataḥ prītaḥśaṣyebhyaḥpradadauvaśī / lokatattvavidhānārthaṃ pañcabhyaḥ paramādbhutam
12 ॥ विख्यापनार्थं लोकेषु बह्वर्थं श्रुतिसंमतम् । जैमिनिञ्च सुमन्तुं च वैशंपायनमेवच
12 // vikhyāpanārthaṃ lokeṣu bahvarthaṃ śrutisaṃmatam / jaiminiñca sumantuṃ ca vaiśaṃpāyanamevaca
13 ॥ चतुर्थं पैलवं तेषां पञ्चमं लोमहर्षणम् । सूतमद्भुतवृत्तान्तं विनीतं धार्मिकं श्रुचिम्
13 // caturthaṃ pailavaṃ teṣāṃ pañcamaṃ lomaharṣaṇam / sūtamadbhutavṛttāntaṃ vinītaṃ dhārmikaṃ śrucim
14 ॥ अधीत्य च पुराणं च विनीतो लोमहर्षणः । ऋषिणा च त्वया पृष्टः कृतप्रज्ञः सुधार्मिकः
14 // adhītya ca purāṇaṃ ca vinīto lomaharṣaṇaḥ / ṛṣiṇā ca tvayā pṛṣṭaḥ kṛtaprajñaḥ sudhārmikaḥ
15 ॥ वसिष्ठश्चापि मुनिभिः प्रणाम्य शिरसा मुनीन् । भक्त्या परमया युक्तः कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्
15 // vasiṣṭhaścāpi munibhiḥ praṇāmya śirasā munīn / bhaktyā paramayā yuktaḥ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam
16 ॥ अवाप्तविद्यः सर्तुष्टः कुरुक्षेत्रमुपागमत् । सत्रे सवितते यत्र यजमानानृषीञ्शुचीन्
16 // avāptavidyaḥ sartuṣṭaḥ kurukṣetramupāgamat / satre savitate yatra yajamānānṛṣīñśucīn
17 ॥ विनयेनोपसंगम्य सत्र्रिणो रोमहर्षणम् । विधानतो यथाशास्त्रं प्रज्ञयातिजगाम ह
17 // vinayenopasaṃgamya satrriṇo romaharṣaṇam / vidhānato yathāśāstraṃ prajñayātijagāma ha
18 ॥ ऋषयश्चापि ते सर्वे तदानीं रोमहर्षणम् । दृष्ट्वा परमसंहृष्टाः प्रीताः सुमनसस्तथा
18 // ṛṣayaścāpi te sarve tadānīṃ romaharṣaṇam / dṛṣṭvā paramasaṃhṛṣṭāḥ prītāḥ sumanasastathā
19 ॥ सत्कारैरर्च्चयामासुरर्घ्यपाद्यादिभिस्ततः । अभिवाद्य मुनीन्सर्वान् राजाज्ञामभिगम्य च
19 // satkārairarccayāmāsurarghyapādyādibhistataḥ / abhivādya munīnsarvān rājājñāmabhigamya ca
20 ॥ ऋषिभिस्तैरनुज्ञातः पृष्टः सर्वमनामयम् । अभिगम्य मुनीन्सर्वांस्तेजो ब्रह्म सनातनम् । सदस्यानुमते रम्ये स्वास्तीर्णे समुपाविशत्
20 // ṛṣibhistairanujñātaḥ pṛṣṭaḥ sarvamanāmayam / abhigamya munīnsarvāṃstejo brahma sanātanam / sadasyānumate ramye svāstīrṇe samupāviśat
21 ॥ उपविष्टे तदा तस्मिन्मुनयः शंसितव्रताः । मुदान्विता यथान्यायं विनयस्थाः समाहिताः
21 // upaviṣṭe tadā tasminmunayaḥ śaṃsitavratāḥ / mudānvitā yathānyāyaṃ vinayasthāḥ samāhitāḥ
22 ॥ सर्वे ते ऋषयश्चैनं परिवार्य महाव्रतम् । परमप्रीतिसंयुक्ता इत्यूचुः सूतनन्दनम्
22 // sarve te ṛṣayaścainaṃ parivārya mahāvratam / paramaprītisaṃyuktā ityūcuḥ sūtanandanam
23 ॥ स्वागतं ते महाभाग दिष्ट्या च त्वांनिरामयम् । पश्याम धीमन्नत्रस्थाः सुब्रतं मुनिसत्तमम्
23 // svāgataṃ te mahābhāga diṣṭyā ca tvāṃnirāmayam / paśyāma dhīmannatrasthāḥ subrataṃ munisattamam
24 ॥ अशून्या मे रसाद्यैव भवतः पुण्यकर्मणः । भवांस्तस्य मुनेः सूत व्यासस्यापि महात्मनः
24 // aśūnyā me rasādyaiva bhavataḥ puṇyakarmaṇaḥ / bhavāṃstasya muneḥ sūta vyāsasyāpi mahātmanaḥ
25 ॥ अनुग्राह्यः सदा धीमात्र् शिष्यः शिष्यगुणान्वितः । कृतबुद्धिश्च ते तत्त्वमनुग्राह्यतया प्रभो
25 // anugrāhyaḥ sadā dhīmātr śiṣyaḥ śiṣyaguṇānvitaḥ / kṛtabuddhiśca te tattvamanugrāhyatayā prabho
26 ॥ अवाप्य विपुलं ज्ञानं सर्वतश्छिन्नसंशयः । पृच्चतां नः सदा प्राज्ञ सर्वमाख्यातुमर्हसि
26 // avāpya vipulaṃ jñānaṃ sarvataśchinnasaṃśayaḥ / pṛccatāṃ naḥ sadā prājña sarvamākhyātumarhasi
27 ॥ तदिच्छामः कथां दिव्यां पौराणीं श्रुतिसंमिताम् । श्रोतुं धर्मार्थयुक्तां तु एतव्द्यासाच्छ्रुतं त्वया
27 // tadicchāmaḥ kathāṃ divyāṃ paurāṇīṃ śrutisaṃmitām / śrotuṃ dharmārthayuktāṃ tu etavdyāsācchrutaṃ tvayā
28 ॥ एवसुक्तस्तदा सूतस्त्वृषिभिर्विनयान्वितः । उवाच परमाप्राक्ज्ञो विनीतोत्तर मुत्तमम्
28 // evasuktastadā sūtastvṛṣibhirvinayānvitaḥ / uvāca paramāprākjño vinītottara muttamam
29 ॥ ऋषेः शुश्रूषणं यच्च तस्मात्प्रज्ञा च या मम । यस्माच्छुशूषणार्थं च तत्सत्यमिति निश्चयः
29 // ṛṣeḥ śuśrūṣaṇaṃ yacca tasmātprajñā ca yā mama / yasmācchuśūṣaṇārthaṃ ca tatsatyamiti niścayaḥ
30 ॥ एवं गतेर्ऽथे यच्छक्यं मया वक्तुं द्विजोत्तमाः । जिज्ञासा यत्र युष्माकं तदाज्ञातुमिहार्हथ
30 // evaṃ gater'the yacchakyaṃ mayā vaktuṃ dvijottamāḥ / jijñāsā yatra yuṣmākaṃ tadājñātumihārhatha
31 ॥ एतच्छ्रुत्वा तु मुनयो मधुरं तस्य भाषितम् । प्रत्यूचुस्ते पुनः सूतं बाष्पपर्याकुलेक्षणम्
31 // etacchrutvā tu munayo madhuraṃ tasya bhāṣitam / pratyūcuste punaḥ sūtaṃ bāṣpaparyākulekṣaṇam
32 ॥ भवान् विशेषकुशलो व्यासं साक्षात्तु दृष्टवान् । तस्मात्त्वं संभवं कृत्स्नं लोकस्येमं विदर्शय
32 // bhavān viśeṣakuśalo vyāsaṃ sākṣāttu dṛṣṭavān / tasmāttvaṃ saṃbhavaṃ kṛtsnaṃ lokasyemaṃ vidarśaya
33 ॥ यस्य यस्यान्वये ये ये तांस्तानिच्छाम वेदितुम् । तेषां पूर्वविसृष्टिं च विचित्रां त्वं प्रजापतेः । सत्कृत्य परिपृष्टः स महात्मा रोमहर्षणः
33 // yasya yasyānvaye ye ye tāṃstānicchāma veditum / teṣāṃ pūrvavisṛṣṭiṃ ca vicitrāṃ tvaṃ prajāpateḥ / satkṛtya paripṛṣṭaḥ sa mahātmā romaharṣaṇaḥ
34 ॥ विस्तरेणानुपूर्व्या च कथयामास सत्तमः । सूत उवाच यो मे द्वैपायनप्रीतः कथां वै द्विजसत्तमाः
34 // vistareṇānupūrvyā ca kathayāmāsa sattamaḥ / sūta uvāca yo me dvaipāyanaprītaḥ kathāṃ vai dvijasattamāḥ
35 ॥ पुण्यामाख्यातवान्विप्रास्तां वै वक्ष्याम्यनुक्रमात् । पुराणं संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं मातरिश्वना
35 // puṇyāmākhyātavānviprāstāṃ vai vakṣyāmyanukramāt / purāṇaṃ saṃpravakṣyāmi yaduktaṃ mātariśvanā
36 ॥ पृष्टेन मुनिभिः पूर्वं नैमिषीयैर्म हात्मभिः । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च
36 // pṛṣṭena munibhiḥ pūrvaṃ naimiṣīyairma hātmabhiḥ / sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca
37 ॥ वंश्यानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् । प्रक्रिया प्रथमः पादः कथायां स्यात्परिग्रहः
37 // vaṃśyānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam / prakriyā prathamaḥ pādaḥ kathāyāṃ syātparigrahaḥ
38 ॥ अनुषङ्ग उत्पोद्धात उपसंहार एव च । एवं पादास्तु चत्वारः समासात्कींर्तिता मया
38 // anuṣaṅga utpoddhāta upasaṃhāra eva ca / evaṃ pādāstu catvāraḥ samāsātkīṃrtitā mayā
39 ॥ वक्ष्यामि तान्पुरस्तात्तु विस्तरेण यथाक्रमम् । प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा श्रुतम्
39 // vakṣyāmi tānpurastāttu vistareṇa yathākramam / prathamaṃ sarvaśāstrāṇāṃ purāṇaṃ brahmaṇā śrutam
40 ॥ अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिःसृताः । अङ्गानि धर्मशास्त्रं च व्रतानि नियमास्तथा
40 // anantaraṃ ca vaktrebhyo vedāstasya viniḥsṛtāḥ / aṅgāni dharmaśāstraṃ ca vratāni niyamāstathā
41 ॥ अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् । महदादिविशेषान्तं सृजामीति विनिश्चयः
41 // avyaktaṃ kāraṇaṃ yattannityaṃ sadasadātmakam / mahadādiviśeṣāntaṃ sṛjāmīti viniścayaḥ
42 ॥ अण्डं हिरण्मयं चैव ब्रह्मणःसूतिरुत्तमा । अडस्यावरणं वार्धिरपामपि च तेजसा
42 // aṇḍaṃ hiraṇmayaṃ caiva brahmaṇaḥsūtiruttamā / aḍasyāvaraṇaṃ vārdhirapāmapi ca tejasā
43 ॥ वायुना तस्य वायोश्च खेन भूतादिना ततः । भूतादिर्महता चैव अव्यक्तेनावृतो महान्
43 // vāyunā tasya vāyośca khena bhūtādinā tataḥ / bhūtādirmahatā caiva avyaktenāvṛto mahān
44 ॥ अन्तर्वर्ति च भूतानामण्डमेवोपवर्णितम् । नदीनां पर्वतानां च प्रादुर्भावो ऽत्र पठ्यते
44 // antarvarti ca bhūtānāmaṇḍamevopavarṇitam / nadīnāṃ parvatānāṃ ca prādurbhāvo 'tra paṭhyate
45 ॥ मन्वन्तराणां सर्वेषां कल्पानां चैव वर्णनम् । कीर्त्तनं ब्रह्मवृक्षस्य ब्रह्मजन्म प्रकीर्त्यते
45 // manvantarāṇāṃ sarveṣāṃ kalpānāṃ caiva varṇanam / kīrttanaṃ brahmavṛkṣasya brahmajanma prakīrtyate
46 ॥ अतः परं ब्रह्मणश्च प्रजासर्गोपवर्णनम् । अवस्थाश्चात्र कीर्त्यन्ते ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
46 // ataḥ paraṃ brahmaṇaśca prajāsargopavarṇanam / avasthāścātra kīrtyante brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ
47 ॥ कल्पानां संभवश्चेव जगतः स्थापनं तथा । शयनं च हरेरप्सु पृथिव्युद्धरणं तथा
47 // kalpānāṃ saṃbhavaśceva jagataḥ sthāpanaṃ tathā / śayanaṃ ca harerapsu pṛthivyuddharaṇaṃ tathā
48 ॥ सविशेषः पुरादीनां वर्णाश्रमविभाजनम् । ऋक्षाणां ग्रहसंस्थानां सिद्धानां च निवेशनम्
48 // saviśeṣaḥ purādīnāṃ varṇāśramavibhājanam / ṛkṣāṇāṃ grahasaṃsthānāṃ siddhānāṃ ca niveśanam
49 ॥ योजनानां यथा चव संचरो बहुविस्तरः । स्वर्गस्थानविभागश्च सर्त्यानां शुभचारिणाम्
49 // yojanānāṃ yathā cava saṃcaro bahuvistaraḥ / svargasthānavibhāgaśca sartyānāṃ śubhacāriṇām
50 ॥ वृक्षाणामौषधीनां च वीरुधां च प्रकीर्त्तनम् । देवतानामृषीणां च द्वे सृती परिकीर्तिते
50 // vṛkṣāṇāmauṣadhīnāṃ ca vīrudhāṃ ca prakīrttanam / devatānāmṛṣīṇāṃ ca dve sṛtī parikīrtite
51 ॥ आम्लादीनां तरूणां च सर्जनं व्यञ्जनं तथा । पशूनां पुरुषाणां च संभवः परिकीर्त्तितः
51 // āmlādīnāṃ tarūṇāṃ ca sarjanaṃ vyañjanaṃ tathā / paśūnāṃ puruṣāṇāṃ ca saṃbhavaḥ parikīrttitaḥ
52 ॥ तथा निर्वचनं प्रोक्तं कल्पस्य च परिग्रहः । नव सर्गाः पुनः प्रोक्ता ब्रह्मणो बुद्धिपूर्वकाः
52 // tathā nirvacanaṃ proktaṃ kalpasya ca parigrahaḥ / nava sargāḥ punaḥ proktā brahmaṇo buddhipūrvakāḥ
53 ॥ त्रयो ये बुद्धिपूर्वास्तु तथा यल्लोककल्पनम् । ब्रह्मणो ऽवयवेभ्यश्च धर्मादीनां समुद्भवः
53 // trayo ye buddhipūrvāstu tathā yallokakalpanam / brahmaṇo 'vayavebhyaśca dharmādīnāṃ samudbhavaḥ
54 ॥ ये द्वादश प्रसूयन्ते प्रजाकल्पे पुनः पुनः । कल्पयोरन्तरे प्रोक्तं प्रतिसंधिश्च यस्तयोः
54 // ye dvādaśa prasūyante prajākalpe punaḥ punaḥ / kalpayorantare proktaṃ pratisaṃdhiśca yastayoḥ
55 ॥ तमोमात्रा वृतत्वात्तु ब्रह्मणो ऽधर्मसंभवः । सत्त्वोद्रिक्ताच्च देहाच्च पुरुषस्य च संभवः
55 // tamomātrā vṛtatvāttu brahmaṇo 'dharmasaṃbhavaḥ / sattvodriktācca dehācca puruṣasya ca saṃbhavaḥ
56 ॥ तथैव शतरूपायां तयोः पुत्रास्ततः परम् । प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रसूत्याकृतयः शुभाः
56 // tathaiva śatarūpāyāṃ tayoḥ putrāstataḥ param / priyavratottānapādau prasūtyākṛtayaḥ śubhāḥ
57 ॥ कीर्त्यन्ते धूतपाप्मानस्त्रैलोक्ये ये प्रतिष्ठिताः । रुचेः प्रजापतेश्चोर्द्धमाकूत्यां मिथुनोद्भवः
57 // kīrtyante dhūtapāpmānastrailokye ye pratiṣṭhitāḥ / ruceḥ prajāpateścorddhamākūtyāṃ mithunodbhavaḥ
58 ॥ प्रसूत्यमपि दक्षस्य कन्यानामुद्भवः शुभः । दाक्षायणीषु वाप्यूर्ध्वंशब्दाद्यासु महात्मनः
58 // prasūtyamapi dakṣasya kanyānāmudbhavaḥ śubhaḥ / dākṣāyaṇīṣu vāpyūrdhvaṃśabdādyāsu mahātmanaḥ
59 ॥ धर्मस्य कीर्त्यते सर्गः सात्त्विकस्तु सुखोदयः । तथाधर्मस्य हिंसायां तमसो ऽशुभलक्षणः
59 // dharmasya kīrtyate sargaḥ sāttvikastu sukhodayaḥ / tathādharmasya hiṃsāyāṃ tamaso 'śubhalakṣaṇaḥ
60 ॥ भृग्वादीनामृषीणां च प्रजासर्गोपवर्णनम् । ब्रह्मर्षेश्च वसिष्ठस्य यत्र गोत्रानुकीर्त्तनम्
60 // bhṛgvādīnāmṛṣīṇāṃ ca prajāsargopavarṇanam / brahmarṣeśca vasiṣṭhasya yatra gotrānukīrttanam
61 ॥ अग्नेः प्रजायाः संभूतिः स्वाहायां यत्र कीर्त्यते । पितॄणां द्विप्रकाराणां स्वधायां तदनन्तरम्
61 // agneḥ prajāyāḥ saṃbhūtiḥ svāhāyāṃ yatra kīrtyate / pitṝṇāṃ dviprakārāṇāṃ svadhāyāṃ tadanantaram
62 ॥ पितृवंशप्रसंगेन कीर्त्यते च महेश्वरात् । दक्षस्य शापः सत्याश्च भृग्वादीनां च धीमताम्
62 // pitṛvaṃśaprasaṃgena kīrtyate ca maheśvarāt / dakṣasya śāpaḥ satyāśca bhṛgvādīnāṃ ca dhīmatām
63 ॥ प्रतिशापश्च दक्षस्य रुद्रादद्भुतकर्मणः । प्रतिषेधश्च वैरस्य कीर्त्यते दोषदर्शनात्
63 // pratiśāpaśca dakṣasya rudrādadbhutakarmaṇaḥ / pratiṣedhaśca vairasya kīrtyate doṣadarśanāt
64 ॥ मन्वन्तरप्रसंगेन कालाख्यानं च कीर्त्यते । प्रजापतेः कर्द्दमस्य कन्यायाः शुभलक्षणम्
64 // manvantaraprasaṃgena kālākhyānaṃ ca kīrtyate / prajāpateḥ karddamasya kanyāyāḥ śubhalakṣaṇam
65 ॥ प्रियव्रतस्य पुत्राणां कीर्त्यते यत्र विस्तरः । तेषां नियोगो द्वीपेषु देशेषु च पृथक् पृथक्
65 // priyavratasya putrāṇāṃ kīrtyate yatra vistaraḥ / teṣāṃ niyogo dvīpeṣu deśeṣu ca pṛthak pṛthak
66 ॥ स्वायंभुवस्य सर्गस्य ततश्चाप्यनुकीर्त्तनम् । वर्षाणां च नदीनां च तद्भेदानां च सर्वशः
66 // svāyaṃbhuvasya sargasya tataścāpyanukīrttanam / varṣāṇāṃ ca nadīnāṃ ca tadbhedānāṃ ca sarvaśaḥ
67 ॥ द्वीपभेदसहस्राणा मन्तर्भावश्च सप्तसु । विस्तरान्मण्डलं चैव जंबूद्वीपसमुद्रयोः
67 // dvīpabhedasahasrāṇā mantarbhāvaśca saptasu / vistarānmaṇḍalaṃ caiva jaṃbūdvīpasamudrayoḥ
68 ॥ प्रमाणं योजनाग्रेण कीर्त्यन्ते पर्वतैः सह । हिमवान्हेमकूटश्च निषधो मेरुरेव च । नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च कीर्त्यन्ते सप्त पर्वताः
68 // pramāṇaṃ yojanāgreṇa kīrtyante parvataiḥ saha / himavānhemakūṭaśca niṣadho merureva ca / nīlaḥ śvetaśca śṛṅgī ca kīrtyante sapta parvatāḥ
69 ॥ तेषामन्तरविष्कंभा उच्छ्रायायामविस्तराः
69 // teṣāmantaraviṣkaṃbhā ucchrāyāyāmavistarāḥ
70 ॥ कीर्त्यन्ते योजनाग्रेण ये च तत्र निवासिनः । भारतादीनि वर्षाणि नदीभिः पर्वतैस्तथा
70 // kīrtyante yojanāgreṇa ye ca tatra nivāsinaḥ / bhāratādīni varṣāṇi nadībhiḥ parvataistathā
71 ॥ भूतैश्चोपनिविष्टानि गतिमद्भिर्धुवै स्तथा । जंबूद्वीपादयो द्वीपाः समुद्रैः सप्तभिर्वृताः
71 // bhūtaiścopaniviṣṭāni gatimadbhirdhuvai stathā / jaṃbūdvīpādayo dvīpāḥ samudraiḥ saptabhirvṛtāḥ
72 ॥ ततः स्वर्णमयी भूमिर्लोकालोकश्च कीर्त्यते । सप्रमाणा इमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी
72 // tataḥ svarṇamayī bhūmirlokālokaśca kīrtyate / sapramāṇā ime lokāḥ saptadvīpā ca medinī
73 ॥ रूपादयः प्रकीर्त्यन्ते करणात्प्राकृतैः सह । सर्वं चैतत्प्रधानस्य परिणामैकदेशिकम्
73 // rūpādayaḥ prakīrtyante karaṇātprākṛtaiḥ saha / sarvaṃ caitatpradhānasya pariṇāmaikadeśikam
74 ॥ पर्यायपरिमाणं च संक्षेपेणात्र कीर्त्यते । सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पृथिव्याश्चाप्यशेषतः
74 // paryāyaparimāṇaṃ ca saṃkṣepeṇātra kīrtyate / sūryācandramasoścaiva pṛthivyāścāpyaśeṣataḥ
75 ॥ प्रमाणं योजनाग्रेण सांप्रतैरभिमानिभिः । महेन्द्राद्याः शुभाः पुण्या मानसोत्तरमूर्धनि
75 // pramāṇaṃ yojanāgreṇa sāṃpratairabhimānibhiḥ / mahendrādyāḥ śubhāḥ puṇyā mānasottaramūrdhani
76 ॥ अत ऊर्ध्दगतिश्चोक्ता सूर्यस्यालातयक्रवत् । नागवीथ्यक्षवीथ्योश्च लक्षणं च प्रकीर्त्यते
76 // ata ūrdhdagatiścoktā sūryasyālātayakravat / nāgavīthyakṣavīthyośca lakṣaṇaṃ ca prakīrtyate
77 ॥ कोष्ठयोर्लेखयोश्चैव मण्डलानां च योजनैः । लोकालोकस्य सन्ध्याया अह्नो विषुवतस्तथा
77 // koṣṭhayorlekhayoścaiva maṇḍalānāṃ ca yojanaiḥ / lokālokasya sandhyāyā ahno viṣuvatastathā
78 ॥ लोकपालाः स्थिताश्चोर्द्धं कीर्त्यन्ते ते चतुर्द्दिशम् । पितॄणां देवतानां च पन्थानौ दक्षिणोत्तरौ
78 // lokapālāḥ sthitāścorddhaṃ kīrtyante te caturddiśam / pitṝṇāṃ devatānāṃ ca panthānau dakṣiṇottarau
79 ॥ गृहिणां न्यासिनां चोक्तो रजःसत्त्वसमाश्रयः । कीर्त्यते च पदं विष्णोर्धर्माद्या यत्र च स्थिताः
79 // gṛhiṇāṃ nyāsināṃ cokto rajaḥsattvasamāśrayaḥ / kīrtyate ca padaṃ viṣṇordharmādyā yatra ca sthitāḥ
80 ॥ सूर्याचन्द्रमसोश्चारो ग्रहाणां ज्योतिषां तथा । कीर्त्यते धृतसामर्थ्यात्प्रजानां च शुभाशुभम्
80 // sūryācandramasoścāro grahāṇāṃ jyotiṣāṃ tathā / kīrtyate dhṛtasāmarthyātprajānāṃ ca śubhāśubham
81 ॥ ब्रह्मणा निर्मितः सौरः सादनार्थं च स स्वयम् । कीर्त्यते भगवान्येन प्रसर्प्पति दिवः क्षयम्
81 // brahmaṇā nirmitaḥ sauraḥ sādanārthaṃ ca sa svayam / kīrtyate bhagavānyena prasarppati divaḥ kṣayam
82 ॥ स रथो ऽधिष्ठितो देवैर् आदित्यै ऋषिभिस्तथा । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः
82 // sa ratho 'dhiṣṭhito devair ādityai ṛṣibhistathā / gandharvairapsarobhiśca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ
83 ॥ अपां सारमयात्स्यन्दात्कथ्यते च रसस्तथा । वृद्धिक्षयौ च सोमस्य कीर्त्येते सोमकारितौ
83 // apāṃ sāramayātsyandātkathyate ca rasastathā / vṛddhikṣayau ca somasya kīrtyete somakāritau
84 ॥ सूर्यादीनां स्यन्दनानां ध्रुवादेव प्रवर्त्तनम् । कीर्त्यते शिशुमारस्य यस्य पुच्छे ध्रुवः स्थितः
84 // sūryādīnāṃ syandanānāṃ dhruvādeva pravarttanam / kīrtyate śiśumārasya yasya pucche dhruvaḥ sthitaḥ
85 ॥ तारारूपाणि सर्वाणि नक्षत्राणि ग्रहैः सह । निवासा यत्र कीर्त्यन्ते देवानां पुण्यकर्मणाम्
85 // tārārūpāṇi sarvāṇi nakṣatrāṇi grahaiḥ saha / nivāsā yatra kīrtyante devānāṃ puṇyakarmaṇām
86 ॥ सूर्यरश्मिसहस्रं च वर्षशीतोष्णविश्रवः । प्रविभागश्चरश्मीनां नामतः कर्मतीर्थतः
86 // sūryaraśmisahasraṃ ca varṣaśītoṣṇaviśravaḥ / pravibhāgaścaraśmīnāṃ nāmataḥ karmatīrthataḥ
87 ॥ परिमाणं गतिश्चोक्ता ग्रहाणां सूर्यसंश्रयात् । वेश्यारूपात्प्रधानस्य परिमाणो महाद्भवः
87 // parimāṇaṃ gatiścoktā grahāṇāṃ sūryasaṃśrayāt / veśyārūpātpradhānasya parimāṇo mahādbhavaḥ
88 ॥ पुरूरवस ऐलस्य माहात्म्यस्यानुकीर्त्तनम् । पितॄणां द्विप्रकाराणां माहात्म्यं वा मृतस्य च
88 // purūravasa ailasya māhātmyasyānukīrttanam / pitṝṇāṃ dviprakārāṇāṃ māhātmyaṃ vā mṛtasya ca
89 ॥ ततः पर्वाणि कीर्त्यन्ते पर्वणां चैव संधयः । स्वर्गलोकगतानाञ्च प्राप्तानाञ्चाप्यधोगतिम्
89 // tataḥ parvāṇi kīrtyante parvaṇāṃ caiva saṃdhayaḥ / svargalokagatānāñca prāptānāñcāpyadhogatim
90 ॥ पितॄणां द्विप्रकाराणां श्राद्धेनानुग्रहो महान् । युगसंख्याप्रमाणं च कीर्त्यते च कृतं युगम्
90 // pitṝṇāṃ dviprakārāṇāṃ śrāddhenānugraho mahān / yugasaṃkhyāpramāṇaṃ ca kīrtyate ca kṛtaṃ yugam
91 ॥ त्रेतायुगे चापकर्षाद्वार् त्तायाः संप्रवर्त्तनम् । वर्णानामाश्रमाणां च संस्थितिर्धर्मतस्तथा
91 // tretāyuge cāpakarṣādvār ttāyāḥ saṃpravarttanam / varṇānāmāśramāṇāṃ ca saṃsthitirdharmatastathā
92 ॥ वज्रप्रवर्त्तनं चैव संवादो यत्र कीर्त्यते । ऋषीणां वसुना सार्द्धं वसोश्चाधः पुनर्गतिः । शब्दत्वं च प्रधानात्तु स्वायम्भुवमृते मनुम्
92 // vajrapravarttanaṃ caiva saṃvādo yatra kīrtyate / ṛṣīṇāṃ vasunā sārddhaṃ vasoścādhaḥ punargatiḥ / śabdatvaṃ ca pradhānāttu svāyambhuvamṛte manum
93 ॥ प्रशंसा तपसश्चोक्ता युगावस्थाश्च कृत्स्नशः । द्वापरस्य कलेश्चापि संक्षेपेण प्रकीर्त्तनम्
93 // praśaṃsā tapasaścoktā yugāvasthāśca kṛtsnaśaḥ / dvāparasya kaleścāpi saṃkṣepeṇa prakīrttanam
94 ॥ मन्वन्तरं च संख्या च मानुषेण प्रकीर्त्तिता । मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव च लक्षणम्
94 // manvantaraṃ ca saṃkhyā ca mānuṣeṇa prakīrttitā / manvantarāṇāṃ sarveṣāmetadeva ca lakṣaṇam
95 ॥ अतीतानागतानां च वर्त्तमानं च कीर्त्यते । तथा मन्वन्तराणां च प्रतिसंधानलक्षणम्
95 // atītānāgatānāṃ ca varttamānaṃ ca kīrtyate / tathā manvantarāṇāṃ ca pratisaṃdhānalakṣaṇam
96 ॥ अतीताना गतानां च प्रोक्तं स्वायम्भुवे ततः । ऋषीणां च गतिः प्रोक्ता कालज्ञानगतिस्तथा
96 // atītānā gatānāṃ ca proktaṃ svāyambhuve tataḥ / ṛṣīṇāṃ ca gatiḥ proktā kālajñānagatistathā
97 ॥ दुर्गसंख्याप्रमाणं च युगवार्ता प्रवर्त्तनम् । त्रेतायां चक्रवर्तीनां लक्षणं जन्म चैव हि
97 // durgasaṃkhyāpramāṇaṃ ca yugavārtā pravarttanam / tretāyāṃ cakravartīnāṃ lakṣaṇaṃ janma caiva hi
98 ॥ प्रमतेश्च तथा जन्म अथो कलियुगस्य वै । अङ्गुलैर्हासनं चैव भूतानां यच्च चोच्यते
98 // pramateśca tathā janma atho kaliyugasya vai / aṅgulairhāsanaṃ caiva bhūtānāṃ yacca cocyate
99 ॥ शाशानां परिसंख्यानं शिष्यप्राधान्यमेव च । वाक्यं सप्तविधं चैव ऋषिगोत्रानुकीर्तनम्
99 // śāśānāṃ parisaṃkhyānaṃ śiṣyaprādhānyameva ca / vākyaṃ saptavidhaṃ caiva ṛṣigotrānukīrtanam
100 ॥ लक्षणं सूतपुत्राणां ब्रह्मणास्य च कृत्स्नशः । देदानां व्यसनं चैव वेदव्यासैर्महात्मभिः
100 // lakṣaṇaṃ sūtaputrāṇāṃ brahmaṇāsya ca kṛtsnaśaḥ / dedānāṃ vyasanaṃ caiva vedavyāsairmahātmabhiḥ
101 ॥ मन्वन्तरेषु देवानां प्रजेशानां च कीर्त्तनम् । मन्वन्तरक्रमश्चैव कालज्ञानं च कीर्त्यते
101 // manvantareṣu devānāṃ prajeśānāṃ ca kīrttanam / manvantarakramaścaiva kālajñānaṃ ca kīrtyate
102 ॥ दक्षस्य चापि दौहित्राः प्रियाया दुहितुः शुभाः । ब्रह्मादिभिस्तेजनिता दक्षेणैव च धीमता
102 // dakṣasya cāpi dauhitrāḥ priyāyā duhituḥ śubhāḥ / brahmādibhistejanitā dakṣeṇaiva ca dhīmatā
103 ॥ सावर्णाश्चात्र कीर्त्यन्ते मनवो मेरुमाश्रिताः । ध्रुवस्यौत्तानपादस्य प्रजासर्गोपवर्णनम्
103 // sāvarṇāścātra kīrtyante manavo merumāśritāḥ / dhruvasyauttānapādasya prajāsargopavarṇanam
104 ॥ चाक्षुषस्य मनोः सर्गः प्रजानां वीर्यवर्मनम् । प्रभुणा चैव वैन्येन भूमिदोहप्रवर्तता
104 // cākṣuṣasya manoḥ sargaḥ prajānāṃ vīryavarmanam / prabhuṇā caiva vainyena bhūmidohapravartatā
105 ॥ पात्राणां पयसां चैव वत्सानां च विशेषणम् । ब्रह्मादिभिः पूर्वमेव दुग्धा चैयं वसुंधरा
105 // pātrāṇāṃ payasāṃ caiva vatsānāṃ ca viśeṣaṇam / brahmādibhiḥ pūrvameva dugdhā caiyaṃ vasuṃdharā
106 ॥ दशभ्यश्चं प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतेः । दक्षस्य कीर्त्यत जन्म समस्यांशेन धीमतः
106 // daśabhyaścaṃ pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpateḥ / dakṣasya kīrtyata janma samasyāṃśena dhīmataḥ
107 ॥ भूतभव्यभवेशत्वं महेन्द्राणां च कीर्त्यते । मन्वादिका भविष्यन्ति आख्यानैबर्हुभिर्वृताः
107 // bhūtabhavyabhaveśatvaṃ mahendrāṇāṃ ca kīrtyate / manvādikā bhaviṣyanti ākhyānaibarhubhirvṛtāḥ
108 ॥ वैवस्वतस्य च मनोः कीर्त्यते सर्गविस्तरः । ब्रह्मादिकोश उत्पत्तिर्भृग्वदीनां च कीर्त्यते
108 // vaivasvatasya ca manoḥ kīrtyate sargavistaraḥ / brahmādikośa utpattirbhṛgvadīnāṃ ca kīrtyate
109 ॥ विनिष्कृष्य प्रजासर्गे चाक्षुषस्य मनोःशुभे । दक्षस्य कीर्त्यते सर्गो ध्यानाद्वैवस्वतान्तरे
109 // viniṣkṛṣya prajāsarge cākṣuṣasya manoḥśubhe / dakṣasya kīrtyate sargo dhyānādvaivasvatāntare
110 ॥ नारदः कृतसंवादो दक्षपुत्रान्महाबलान् । नाशयामास शापाय मानसो ब्रह्मणः सुतः
110 // nāradaḥ kṛtasaṃvādo dakṣaputrānmahābalān / nāśayāmāsa śāpāya mānaso brahmaṇaḥ sutaḥ
111 ॥ ततो दक्षो ऽसृजत्कन्या वैरिणा नाम विश्रुताः । मरुत्प्रवाहे मरुतो दित्यां देव्यां च संभवः
111 // tato dakṣo 'sṛjatkanyā vairiṇā nāma viśrutāḥ / marutpravāhe maruto dityāṃ devyāṃ ca saṃbhavaḥ
112 ॥ कीर्त्यते मरुतां चात्रगणास्ते सप्तसप्तकाः । देवत्वमिन्द्रवासेन वायुस्कन्धेषु चाश्रमः
112 // kīrtyate marutāṃ cātragaṇāste saptasaptakāḥ / devatvamindravāsena vāyuskandheṣu cāśramaḥ
113 ॥ दैत्यानां दानवानां च यक्षगन्धर्वरक्षसाम् । सर्वभूतपिशाचानां यक्षणां पक्षिवीरुधाम्
113 // daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣagandharvarakṣasām / sarvabhūtapiśācānāṃ yakṣaṇāṃ pakṣivīrudhām
114 ॥ उत्पत्तयश्चाप्सरसां कीर्त्यन्ते बहुविस्तरात् । मार्तण्डमण्डलं कृत्स्नं जन्मैरावतहस्तिनः
114 // utpattayaścāpsarasāṃ kīrtyante bahuvistarāt / mārtaṇḍamaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ janmairāvatahastinaḥ
115 ॥ वैनतेयसमुत्पत्तिस्तथा राज्या भिषेचनम् । भृगूणां विस्तरश्चोक्तस्तथा चाङ्गिरसामपि
115 // vainateyasamutpattistathā rājyā bhiṣecanam / bhṛgūṇāṃ vistaraścoktastathā cāṅgirasāmapi
116 ॥ कश्यपस्य पुलस्त्यस्य तथैवात्रेर्महात्मनः । पराशरस्य च मुनेः प्रजानां यत्र विस्तरः
116 // kaśyapasya pulastyasya tathaivātrermahātmanaḥ / parāśarasya ca muneḥ prajānāṃ yatra vistaraḥ
117 ॥ तिस्रः कन्याः सुकीर्त्यन्ते यासुलोकाः प्रतिष्ठिताः । इच्छाया विस्तरश्चोक्त आदित्यस्य ततः परम्
117 // tisraḥ kanyāḥ sukīrtyante yāsulokāḥ pratiṣṭhitāḥ / icchāyā vistaraścokta ādityasya tataḥ param
118 ॥ किङ्कुविच्चरितं प्रोक्तं ध्रुवस्यैव निबर्हणम् । बृहद्बलानां संक्षेपादिक्ष्वाक्वाद्याः प्रकीर्त्तिताः
118 // kiṅkuviccaritaṃ proktaṃ dhruvasyaiva nibarhaṇam / bṛhadbalānāṃ saṃkṣepādikṣvākvādyāḥ prakīrttitāḥ
119 ॥ निश्यादीनां क्षितीशानां पलाण्डु हरणादिभिः । कीर्त्यते विस्तरात्सर्गे ययातेरपि भूपतेः
119 // niśyādīnāṃ kṣitīśānāṃ palāṇḍu haraṇādibhiḥ / kīrtyate vistarātsarge yayāterapi bhūpateḥ
120 ॥ यदुवंशसमुद्देशो हैहयस्य च विस्तरः । क्रोधादनन्तरं चोक्तस्तथा वंशस्य विस्तरः
120 // yaduvaṃśasamuddeśo haihayasya ca vistaraḥ / krodhādanantaraṃ coktastathā vaṃśasya vistaraḥ
121 ॥ ज्यामघस्य च माहात्म्यं प्रजासर्गश्च कीर्त्यते । देवावृधस्यान्धकस्य धृष्टेश्चपि महात्मनः
121 // jyāmaghasya ca māhātmyaṃ prajāsargaśca kīrtyate / devāvṛdhasyāndhakasya dhṛṣṭeścapi mahātmanaḥ
122 ॥ अनिमित्रान्वयश्चैव विशोर्मिथ्याभिशंसनम् । विशोधमनुसंप्राप्तिर्मणिरत्नस्य धीमतः
122 // animitrānvayaścaiva viśormithyābhiśaṃsanam / viśodhamanusaṃprāptirmaṇiratnasya dhīmataḥ
123 ॥ सत्राजितः प्रजासर्गे राजर्षेर्देवमीढुषः । शूरस्य जन्म चाप्युक्तं चरितं च माहात्मनः
123 // satrājitaḥ prajāsarge rājarṣerdevamīḍhuṣaḥ / śūrasya janma cāpyuktaṃ caritaṃ ca māhātmanaḥ
124 ॥ कंसस्यापि च दौरात्म्यमेकीवंश्यात्समुद्भवः । वासुदेवस्य देव क्यां विष्णोरमिततेजसः
124 // kaṃsasyāpi ca daurātmyamekīvaṃśyātsamudbhavaḥ / vāsudevasya deva kyāṃ viṣṇoramitatejasaḥ
125 ॥ अनन्तरमृषेः सर्गः प्रजासर्गोपवर्णनम् । देवासुरे समुत्पन्ने विष्णुना स्त्रीवधे कृते
125 // anantaramṛṣeḥ sargaḥ prajāsargopavarṇanam / devāsure samutpanne viṣṇunā strīvadhe kṛte
126 ॥ संरक्षता शक्रवधं शापः प्राप्तः पुरा भृगोः । भृगुश्चोत्थापयामास दिव्यां शुक्रस्य मातरम्
126 // saṃrakṣatā śakravadhaṃ śāpaḥ prāptaḥ purā bhṛgoḥ / bhṛguścotthāpayāmāsa divyāṃ śukrasya mātaram
127 ॥ देवानां च ऋषीणां च संक्रमा द्वादशात्दृताः । नारसिहप्रभृतयः कीर्त्यन्ते पापनाशनाः
127 // devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca saṃkramā dvādaśātdṛtāḥ / nārasihaprabhṛtayaḥ kīrtyante pāpanāśanāḥ
128 ॥ शुकेणाराधनं स्थाणोर्घोरेण तपसा तथा । वरप्रदान कृत्तेन यत्र शर्वस्तवः कृतः
128 // śukeṇārādhanaṃ sthāṇorghoreṇa tapasā tathā / varapradāna kṛttena yatra śarvastavaḥ kṛtaḥ
129 ॥ अनन्तरं च निर्दिष्टं देवासुरविचेष्टितम् । जयन्त्या सह शक्रेण यत्र शुको महात्मनि
129 // anantaraṃ ca nirdiṣṭaṃ devāsuraviceṣṭitam / jayantyā saha śakreṇa yatra śuko mahātmani
130 ॥ असुरान्मोहयामास शक्ररूपेण बुद्धिमान् । बृहस्पतिश्च तं शुकं शशाप स महाद्युतिः
130 // asurānmohayāmāsa śakrarūpeṇa buddhimān / bṛhaspatiśca taṃ śukaṃ śaśāpa sa mahādyutiḥ
131 ॥ उक्त च विष्णोर्माहात्म्यं विष्णोर्जन्मनि शब्द्यते । तुर्वसुश्चात्र दौहित्रो यवीयान्यो यदोरभूत्
131 // ukta ca viṣṇormāhātmyaṃ viṣṇorjanmani śabdyate / turvasuścātra dauhitro yavīyānyo yadorabhūt
132 ॥ अनुर्द्रुह्यादयः सर्वे तथा तत्तनया नृपाः । अनुवंश्यामहात्मानस्तेषां पार्थिवसत्तमाः
132 // anurdruhyādayaḥ sarve tathā tattanayā nṛpāḥ / anuvaṃśyāmahātmānasteṣāṃ pārthivasattamāḥ
133 ॥ कीर्त्यन्ते यत्र कार्त्स्न्येन भूरिद्रविणतेजसः । आतिथ्यस्य तु विब्रर्षेः सप्तधा धर्मसंश्रयात्
133 // kīrtyante yatra kārtsnyena bhūridraviṇatejasaḥ / ātithyasya tu vibrarṣeḥ saptadhā dharmasaṃśrayāt
134 ॥ बार्हस्वत्यं सूरिभिश्च यत्र शापमुपावृतम् । हरवंशयशःस्पर्शः शन्तनोर्वीर्यशब्दनम्
134 // bārhasvatyaṃ sūribhiśca yatra śāpamupāvṛtam / haravaṃśayaśaḥsparśaḥ śantanorvīryaśabdanam
135 ॥ भविष्यतां तथा राज्ञामुपसंहारशब्दनम् । अनागतानांसंघानां प्रभूणां चोपवर्णनम्
135 // bhaviṣyatāṃ tathā rājñāmupasaṃhāraśabdanam / anāgatānāṃsaṃghānāṃ prabhūṇāṃ copavarṇanam
136 ॥ भौत्यस्यान्ते कलियुगे क्षीणे संहारवर्णनम् । नैमित्तिकाः प्राकृतिका यथैवात्यन्तिकाः स्मृताः
136 // bhautyasyānte kaliyuge kṣīṇe saṃhāravarṇanam / naimittikāḥ prākṛtikā yathaivātyantikāḥ smṛtāḥ
137 ॥ विविधः सर्वभूतानां कीर्त्यते प्रतिसंचरः । अनादृष्टिर्भास्करस्य घोरः संवर्त्तकानलः
137 // vividhaḥ sarvabhūtānāṃ kīrtyate pratisaṃcaraḥ / anādṛṣṭirbhāskarasya ghoraḥ saṃvarttakānalaḥ
138 ॥ सांख्ये लक्षणमुद्दिष्टं ततो ब्रह्म विशेषतः । भुवादीनां च लोकानां सप्तानां चोपवर्णनम्
138 // sāṃkhye lakṣaṇamuddiṣṭaṃ tato brahma viśeṣataḥ / bhuvādīnāṃ ca lokānāṃ saptānāṃ copavarṇanam
139 ॥ अपरार्द्धापरैश्चैव लक्षणं परिकीर्त्यते । ब्रह्मणोयोजनाग्रेण परिमाणविनिर्णयः
139 // aparārddhāparaiścaiva lakṣaṇaṃ parikīrtyate / brahmaṇoyojanāgreṇa parimāṇavinirṇayaḥ
140 ॥ कीर्त्यन्ते चात्र निरयाः पापानां रौरवादयः । सर्वेषां चैव सत्त्वानां परिणामविनिर्णयः
140 // kīrtyante cātra nirayāḥ pāpānāṃ rauravādayaḥ / sarveṣāṃ caiva sattvānāṃ pariṇāmavinirṇayaḥ
141 ॥ ब्रह्मणः प्रतिसंसर्गात्सर्व संसारवर्णनम् । गतिरूर्द्धमधश्चोक्ता धर्माधर्मसमाश्रया
141 // brahmaṇaḥ pratisaṃsargātsarva saṃsāravarṇanam / gatirūrddhamadhaścoktā dharmādharmasamāśrayā
142 ॥ कल्पे कल्पे च भूतानां महतामपि संक्षयम् । असंख्यया च दुःखानि ब्रह्मणश्चाप्यनित्यता
142 // kalpe kalpe ca bhūtānāṃ mahatāmapi saṃkṣayam / asaṃkhyayā ca duḥkhāni brahmaṇaścāpyanityatā
143 ॥ दौरात्म्यं चैव भोगानां संहारस्य च कष्टता । दुर्लभत्वं च मोक्षस्य वैराग्याद्दोषदर्शनात्
143 // daurātmyaṃ caiva bhogānāṃ saṃhārasya ca kaṣṭatā / durlabhatvaṃ ca mokṣasya vairāgyāddoṣadarśanāt
144 ॥ व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य सत्त्वं ब्रह्मणि संस्थितम् । नानात्वदर्शनाच्छुद्धस्तवस्तत्र निवर्त्तते
144 // vyaktāvyaktaṃ parityajya sattvaṃ brahmaṇi saṃsthitam / nānātvadarśanācchuddhastavastatra nivarttate
145 ॥ ततस्तापत्रयाद् भीतो रूपार्थोहि निरञ्जनः । आनन्दं ब्रह्मणः प्राप्य न बिभेति कुतश्चन
145 // tatastāpatrayād bhīto rūpārthohi nirañjanaḥ / ānandaṃ brahmaṇaḥ prāpya na bibheti kutaścana
146 ॥ कीर्त्यते च पुनः सर्गो ब्रह्मणो ऽन्यस्य पूर्ववत् । कीर्त्यते जगतश्चत्र सर्गप्रलयविक्रियाः
146 // kīrtyate ca punaḥ sargo brahmaṇo 'nyasya pūrvavat / kīrtyate jagataścatra sargapralayavikriyāḥ
147 ॥ प्रवृत्तयश्च भूतानां प्रसुतानां फलानि च । कीर्त्यते ऋषिवर्गस्य सर्गः पापप्रणाशनः
147 // pravṛttayaśca bhūtānāṃ prasutānāṃ phalāni ca / kīrtyate ṛṣivargasya sargaḥ pāpapraṇāśanaḥ
148 ॥ प्रादुर्भावो वसिष्ठस्य शक्तेर्जन्म तथैव च । सौदासास्थिग्रहश्चास्य विश्वामित्रकृतेन तु
148 // prādurbhāvo vasiṣṭhasya śakterjanma tathaiva ca / saudāsāsthigrahaścāsya viśvāmitrakṛtena tu
149 ॥ पराशरस्य चोत्पत्तिरदृश्यन्त्यां तथा विभोः । संजज्ञे पितृकन्यायां व्यासश्चापि महामुनिः
149 // parāśarasya cotpattiradṛśyantyāṃ tathā vibhoḥ / saṃjajñe pitṛkanyāyāṃ vyāsaścāpi mahāmuniḥ
150 ॥ शुकस्य च तथा जन्म सह पुत्रस्य धीमप्तः । पराशरस्य प्रद्वेपो विश्वामित्र ऋषिं प्रति
150 // śukasya ca tathā janma saha putrasya dhīmaptaḥ / parāśarasya pradvepo viśvāmitra ṛṣiṃ prati
151 ॥ वसिष्ठसंभृतिश्चाग्नेर्विश्वामित्रजिघांसया । देवेन विधिना विप्र विश्वामित्रहितैषिणा
151 // vasiṣṭhasaṃbhṛtiścāgnerviśvāmitrajighāṃsayā / devena vidhinā vipra viśvāmitrahitaiṣiṇā
152 ॥ संतानहेतोर्विभुना गीर्णस्कन्धेन धीमता । एकं वेदं चतुष्पादं चतुर्द्धा पुनरीश्वरः
152 // saṃtānahetorvibhunā gīrṇaskandhena dhīmatā / ekaṃ vedaṃ catuṣpādaṃ caturddhā punarīśvaraḥ
153 ॥ तथा बिभेद भागवान् व्यासः शार्वादनुग्रहात् । तस्य शिष्यप्रशिष्यैश्च शाखा वेदायुताः कृताः
153 // tathā bibheda bhāgavān vyāsaḥ śārvādanugrahāt / tasya śiṣyapraśiṣyaiśca śākhā vedāyutāḥ kṛtāḥ
154 ॥ प्रयोगे प्रह्वला नैव यथा दृष्टः स्वयंभुवा । पृष्ट वन्तो विशिष्टास्ते मुनयो धर्मकाङ्क्षिणः
154 // prayoge prahvalā naiva yathā dṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā / pṛṣṭa vanto viśiṣṭāste munayo dharmakāṅkṣiṇaḥ
155 ॥ देशं पुण्यमभीप्सतो विभुना तद्धितैषिणा । सुनाभं दिव्यरूपाभं सप्ताङ्गं शुभशंसनम्
155 // deśaṃ puṇyamabhīpsato vibhunā taddhitaiṣiṇā / sunābhaṃ divyarūpābhaṃ saptāṅgaṃ śubhaśaṃsanam
156 ॥ आनौपम्यमिदं चक्रं वर्त्तमानमतन्द्रिताः । पृष्ठतो यात नियतास्ततः प्राप्स्यथ पाटितम्
156 // ānaupamyamidaṃ cakraṃ varttamānamatandritāḥ / pṛṣṭhato yāta niyatāstataḥ prāpsyatha pāṭitam
157 ॥ गच्छतस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिर्विशीर्यते । पुण्यः स देशो मन्तव्यः प्रत्युवाच तदा प्रभुः
157 // gacchatastasya cakrasya yatra nemirviśīryate / puṇyaḥ sa deśo mantavyaḥ pratyuvāca tadā prabhuḥ
158 ॥ उक्त्वा चैवमृषीन्सर्वानदृश्यत्वमुपागमत् । गङ्गा गर्भ यवाहारा नैमिषेयास्तथैव च
158 // uktvā caivamṛṣīnsarvānadṛśyatvamupāgamat / gaṅgā garbha yavāhārā naimiṣeyāstathaiva ca
159 ॥ ईशिरे चैव सत्रेण मुनयो नैमिषे तदा
159 // īśire caiva satreṇa munayo naimiṣe tadā
160 ॥ मृतेशरद्वतितथा तस्य चोत्थापनङ्कृतम् । ऋषयो नैमिषेयाश्च दयया परया युताः
160 // mṛteśaradvatitathā tasya cotthāpanaṅkṛtam / ṛṣayo naimiṣeyāśca dayayā parayā yutāḥ
161 ॥ निःसीमां गामिमां कृत्वा कृषणं राजानमाहरत् । प्रीतिं चैव कृतातिथ्यं राजानं विधिवत्तदा
161 // niḥsīmāṃ gāmimāṃ kṛtvā kṛṣaṇaṃ rājānamāharat / prītiṃ caiva kṛtātithyaṃ rājānaṃ vidhivattadā
162 ॥ अन्तः सर्गगतः क्रूरः स्वर्भानुरसुरो हरन् । द्रुते राजनि राजानु मद्रते मुनयस्ततः
162 // antaḥ sargagataḥ krūraḥ svarbhānurasuro haran / drute rājani rājānu madrate munayastataḥ
163 ॥ गन्धर्वरक्षितं दृष्ट्वा कलापग्रामकेतनम् । सन्निपातः पुनस्तस्य तथा यज्ञे महर्षिभिः
163 // gandharvarakṣitaṃ dṛṣṭvā kalāpagrāmaketanam / sannipātaḥ punastasya tathā yajñe maharṣibhiḥ
164 ॥ दृष्ट्वा हिरण्मयं सर्वं विवादस्तस्य तैरभूत् । तदा वै नैमिषेयानां सत्रे द्वादशवार्षिके
164 // dṛṣṭvā hiraṇmayaṃ sarvaṃ vivādastasya tairabhūt / tadā vai naimiṣeyānāṃ satre dvādaśavārṣike
165 ॥ तथा विवदमानैश्च यदुः संस्थापितश्च तैः । जनयित्वा त्वरण्यं वै यदुपुत्रमथायुतम्
165 // tathā vivadamānaiśca yaduḥ saṃsthāpitaśca taiḥ / janayitvā tvaraṇyaṃ vai yaduputramathāyutam
166 ॥ समापयित्वा तत्सत्रं वायुं ते पर्युपासत । इति कृत्यसमुद्देशः पुराणांशोपवर्णितः
166 // samāpayitvā tatsatraṃ vāyuṃ te paryupāsata / iti kṛtyasamuddeśaḥ purāṇāṃśopavarṇitaḥ
167 ॥ अनेनानुक्रमेणैव पुराणं संप्रकाशते । सुखमर्थः समासेन महानप्युपलक्ष्यते
167 // anenānukrameṇaiva purāṇaṃ saṃprakāśate / sukhamarthaḥ samāsena mahānapyupalakṣyate
168 ॥ तस्मात्समासमुद्दिश्य वक्ष्यामि तव विस्तरम् । पादमाद्यमिदं सम्यग् यो ऽधीते विजितेद्रियः
168 // tasmātsamāsamuddiśya vakṣyāmi tava vistaram / pādamādyamidaṃ samyag yo 'dhīte vijitedriyaḥ
169 ॥ तेनाधीतं पुराणं स्यात्सर्वं नास्त्यत्रसंशयः । यो विद्याच्चतुरो वेदान् सांगोपनिषदान् द्विजाः
169 // tenādhītaṃ purāṇaṃ syātsarvaṃ nāstyatrasaṃśayaḥ / yo vidyāccaturo vedān sāṃgopaniṣadān dvijāḥ
170 ॥ इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् । बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति
170 // itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet / bibhetyalpaśrutādvedo māmayaṃ prahariṣyati
171 ॥ अभ्यसन्निममध्यायं साक्षात्प्रोक्तं स्वयंभुवा । नापदं प्राप्य मुह्येत यथेष्टां प्राप्नुयाद्गतिम्
171 // abhyasannimamadhyāyaṃ sākṣātproktaṃ svayaṃbhuvā / nāpadaṃ prāpya muhyeta yatheṣṭāṃ prāpnuyādgatim
172 ॥ यस्मात्पुरा ह्यभूच्चैतत्पुराणं तेन तत्स्मृतम् । निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते
172 // yasmātpurā hyabhūccaitatpurāṇaṃ tena tatsmṛtam / niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate
173 ॥ अतश्च संक्षेपमिमं शृणुध्वं नारायणः सर्वमिदं पुराणम् । संसर्गकाले ऽपि करोति मर्ग संहार काले च न वास्ति भूयः
173 // ataśca saṃkṣepamimaṃ śṛṇudhvaṃ nārāyaṇaḥ sarvamidaṃ purāṇam / saṃsargakāle 'pi karoti marga saṃhāra kāle ca na vāsti bhūyaḥ