197 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे प्लक्षादिद्वीपवर्णनं नामैकोनविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच अधःप्रमाणमूर्द्ध्व च वक्ष्यमाणं निबोधत । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्
197 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde plakṣādidvīpavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca adhaḥpramāṇamūrddhva ca vakṣyamāṇaṃ nibodhata / pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam
1 ॥ अनन्ता धातवो ह्येतं व्यापकास्तु प्रकीर्त्तिताः । जननी सर्वभूतानां सर्वसत्त्वधरा धरा
1 // anantā dhātavo hyetaṃ vyāpakāstu prakīrttitāḥ / jananī sarvabhūtānāṃ sarvasattvadharā dharā
2 ॥ नानाजनपदाकीर्णा नानाधिष्ठानपत्तना । नानानदनदीशैला नैकजातिसमाकुला
2 // nānājanapadākīrṇā nānādhiṣṭhānapattanā / nānānadanadīśailā naikajātisamākulā
3 ॥ अनन्ता गीयते देवी पृथिवी बहुविस्तरा । नदीनदससुद्रस्थास्तन्था क्षुद्राश्रयस्थिताः
3 // anantā gīyate devī pṛthivī bahuvistarā / nadīnadasasudrasthāstanthā kṣudrāśrayasthitāḥ
4 ॥ पर्वताकाशसंस्थाश्च अन्तर्भूमिगाताश्च याः । आपो ऽनन्ता हि विज्ञेयास्तथाग्निः सर्वलोकगः
4 // parvatākāśasaṃsthāśca antarbhūmigātāśca yāḥ / āpo 'nantā hi vijñeyāstathāgniḥ sarvalokagaḥ
5 ॥ अनन्तः पठ्यते चैव व्यापकः सर्वसंभवः । तथाकाशमनालेख्यं रम्यं नानाश्रयं स्मृतम्
5 // anantaḥ paṭhyate caiva vyāpakaḥ sarvasaṃbhavaḥ / tathākāśamanālekhyaṃ ramyaṃ nānāśrayaṃ smṛtam
6 ॥ अनन्तं पठ्यते चैव वायुश्चाकाशसम्भवः । आपः पृथिव्यामुदके पृथिव्युपरि संस्थिताः
6 // anantaṃ paṭhyate caiva vāyuścākāśasambhavaḥ / āpaḥ pṛthivyāmudake pṛthivyupari saṃsthitāḥ
7 ॥ आकाशश्चापरमथ पुनर्भूमिः पुनर्जलम् । एवं मतमनन्तस्य भौतिकस्य न विद्यते
7 // ākāśaścāparamatha punarbhūmiḥ punarjalam / evaṃ matamanantasya bhautikasya na vidyate
8 ॥ परस्परैः सोपचिता भूमिश्चैव निबोधत । भूमिर्जलमथा काशमिति या या परंपरा
8 // parasparaiḥ sopacitā bhūmiścaiva nibodhata / bhūmirjalamathā kāśamiti yā yā paraṃparā
9 ॥ स्थितिरेषा तु विख्याता सप्तमे ऽस्मिन्नसातले । दशयोजनसाहस्रमेकं भौमं रसातलम्
9 // sthitireṣā tu vikhyātā saptame 'sminnasātale / daśayojanasāhasramekaṃ bhaumaṃ rasātalam
10 ॥ साधुभिः परिसंख्यातमेकैकेनैव विस्तरम् । प्रथमं तत्वलं नाम सुतलं तु ततः परम्
10 // sādhubhiḥ parisaṃkhyātamekaikenaiva vistaram / prathamaṃ tatvalaṃ nāma sutalaṃ tu tataḥ param
11 ॥ ततस्तलातलं विद्यादतलं बहुविस्तरम् । ततोर्ऽवाक्च तलं नाम परतश्च रसातलम्
11 // tatastalātalaṃ vidyādatalaṃ bahuvistaram / tator'vākca talaṃ nāma parataśca rasātalam
12 ॥ एतेषामप्यधोभागे पातालं सप्तमं स्मृतम् । कृष्णभौमश्च प्रथमो भूमिभागः प्रकीर्त्तितः
12 // eteṣāmapyadhobhāge pātālaṃ saptamaṃ smṛtam / kṛṣṇabhaumaśca prathamo bhūmibhāgaḥ prakīrttitaḥ
13 ॥ पाण्डुभूमिर्द्वितीयस्तु तृतीयो नीलमृत्तिकः । पीतभौमश्चतुर्थस्तु पञ्चमः शर्करामयः
13 // pāṇḍubhūmirdvitīyastu tṛtīyo nīlamṛttikaḥ / pītabhaumaścaturthastu pañcamaḥ śarkarāmayaḥ
14 ॥ षष्ठः शिलामयो ज्ञेयः सौवर्णः सप्तमः स्मृतः । प्रथमे ऽस्मिंस्तले ख्यातमसुरेद्रस्य मन्दिरम्
14 // ṣaṣṭhaḥ śilāmayo jñeyaḥ sauvarṇaḥ saptamaḥ smṛtaḥ / prathame 'smiṃstale khyātamasuredrasya mandiram
15 ॥ नमुचेरिन्द्रशत्रोश्च महानादस्य चालयम् । पुरं च शङ्कुकर्णस्य कबन्धस्य च मन्दिरम्
15 // namucerindraśatrośca mahānādasya cālayam / puraṃ ca śaṅkukarṇasya kabandhasya ca mandiram
16 ॥ निष्कुलादस्य च पुरं प्रहृष्टजनसंकुलम् । राक्षसस्य च भीमस्य शूलदन्तस्य चालयम्
16 // niṣkulādasya ca puraṃ prahṛṣṭajanasaṃkulam / rākṣasasya ca bhīmasya śūladantasya cālayam
17 ॥ लोहिताक्षकलिङ्गानां नगरं श्वापदस्य च । धनञ्जयस्य च पुरं नागेन्द्रस्य महात्मनः
17 // lohitākṣakaliṅgānāṃ nagaraṃ śvāpadasya ca / dhanañjayasya ca puraṃ nāgendrasya mahātmanaḥ
18 ॥ कालियस्य च नागस्य नगरं कौशिकस्य च । एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम्
18 // kāliyasya ca nāgasya nagaraṃ kauśikasya ca / evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām
19 ॥ तले ज्ञेयानि प्रथमे कृष्णभौमे न संशयः । द्वितीये सुतले विप्रा दैत्येन्द्रस्य च रक्षसः
19 // tale jñeyāni prathame kṛṣṇabhaume na saṃśayaḥ / dvitīye sutale viprā daityendrasya ca rakṣasaḥ
20 ॥ महाजंभस्य तु तथा नगरं प्रथमस्य तु । इयग्रीवस्य कृष्णस्य निकुम्भस्य च मन्दिरम्
20 // mahājaṃbhasya tu tathā nagaraṃ prathamasya tu / iyagrīvasya kṛṣṇasya nikumbhasya ca mandiram
21 ॥ शङ्खख्यस्य च दैत्यस्य नगरं गोमुखस्य च । राक्षसस्य च नीलस्य मेघस्य कथनस्य च
21 // śaṅkhakhyasya ca daityasya nagaraṃ gomukhasya ca / rākṣasasya ca nīlasya meghasya kathanasya ca
22 ॥ आलयं कुकुपादस्य महोष्णीषस्य चालयम् । कंबलस्य च नागस्य पुरमश्वतरस्य च
22 // ālayaṃ kukupādasya mahoṣṇīṣasya cālayam / kaṃbalasya ca nāgasya puramaśvatarasya ca
23 ॥ कद्रूपुत्रस्य च पुरं तक्षकस्य महात्मनः । एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम्
23 // kadrūputrasya ca puraṃ takṣakasya mahātmanaḥ / evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām
24 ॥ द्वितीये ऽस्मिन् तले विप्राः पाण्डुभौमे न संशयः । तृतीये तु तले ख्यातं प्रह्लादस्य महात्मनः
24 // dvitīye 'smin tale viprāḥ pāṇḍubhaume na saṃśayaḥ / tṛtīye tu tale khyātaṃ prahlādasya mahātmanaḥ
25 ॥ अनुद्रादस्य च पुरं पुरमग्निमुखस्य च । तारकाश्यस्य च पुरं पुरं त्रिशिरसस्तथा
25 // anudrādasya ca puraṃ puramagnimukhasya ca / tārakāśyasya ca puraṃ puraṃ triśirasastathā
26 ॥ शिशुमारस्य च पुरं त्रिपुरस्य तथा पुरम् । पुरञ्जनस्य दैत्यस्य हृष्टपुष्टजनाकुलम्
26 // śiśumārasya ca puraṃ tripurasya tathā puram / purañjanasya daityasya hṛṣṭapuṣṭajanākulam
27 ॥ च्यवनस्य तु विज्ञेयं राक्षसस्य च मन्दिरम् । राक्षसेंद्रस्य च पुरं कुम्भिलस्य खरस्य च
27 // cyavanasya tu vijñeyaṃ rākṣasasya ca mandiram / rākṣaseṃdrasya ca puraṃ kumbhilasya kharasya ca
28 ॥ विराधस्य च क्रूरस्य पुरमुल्कासुखस्य च । हेमकस्य च नागस्य तथा पाण्डुरकस्य च
28 // virādhasya ca krūrasya puramulkāsukhasya ca / hemakasya ca nāgasya tathā pāṇḍurakasya ca
29 ॥ मणिनागस्य च पुरं कपिलस्य च मन्दिरम् । नेदकस्योरगपतोर्विशालाक्षस्य मन्दिरम्
29 // maṇināgasya ca puraṃ kapilasya ca mandiram / nedakasyoragapatorviśālākṣasya mandiram
30 ॥ एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम् । तृतीये ऽस्मिंस्तले विप्रा नीलभौमे न संशयः
30 // evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām / tṛtīye 'smiṃstale viprā nīlabhaume na saṃśayaḥ
31 ॥ चतुर्थे दैत्यसिंहस्य कालनेमेर्महात्मनः । गजकर्णस्य च पुरं नगरं कुञ्जरस्य च
31 // caturthe daityasiṃhasya kālanemermahātmanaḥ / gajakarṇasya ca puraṃ nagaraṃ kuñjarasya ca
32 ॥ राक्षसेंद्रस्य च पुरं सुमालेर्बहुविस्तरम् । मुञ्जस्य लोकनाथस्य वृकवक्त्रस्य चालयम्
32 // rākṣaseṃdrasya ca puraṃ sumālerbahuvistaram / muñjasya lokanāthasya vṛkavaktrasya cālayam
33 ॥ बहुयोजनविस्तीर्णं बहुपक्षिसमाकुलम् । नगलं वैनतेयस्य चतुर्थे ऽस्मिन्नसातले
33 // bahuyojanavistīrṇaṃ bahupakṣisamākulam / nagalaṃ vainateyasya caturthe 'sminnasātale
34 ॥ पञ्चमे शर्कराभौमे बहुयोजनविस्तरम् । विरोजनस्य नगरं दैत्यसिंहस्य धीमतः
34 // pañcame śarkarābhaume bahuyojanavistaram / virojanasya nagaraṃ daityasiṃhasya dhīmataḥ
35 ॥ वैद्युतस्याग्निजि ह्वस्य हिरण्याक्षस्य चालयम् । पुरं च विद्युज्जिह्वस्य राक्षसेन्द्रस्य धीमतः
35 // vaidyutasyāgniji hvasya hiraṇyākṣasya cālayam / puraṃ ca vidyujjihvasya rākṣasendrasya dhīmataḥ
36 ॥ सहामेघस्य च पुरं राक्षसेंद्रस्य मालिनः । किर्मीरस्य च नागस्य स्वस्तिकस्य जयस्य च
36 // sahāmeghasya ca puraṃ rākṣaseṃdrasya mālinaḥ / kirmīrasya ca nāgasya svastikasya jayasya ca
37 ॥ एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम् । पञ्चमे ऽस्मिंस्तले ज्ञेयं शर्करानिचये सदा
37 // evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām / pañcame 'smiṃstale jñeyaṃ śarkarānicaye sadā
38 ॥ षष्ठे तले दैत्यपतेः केसरे नगरोत्तमम् । सुपर्वणः पुलोम्नश्च नगरं महिषस्य च
38 // ṣaṣṭhe tale daityapateḥ kesare nagarottamam / suparvaṇaḥ pulomnaśca nagaraṃ mahiṣasya ca
39 ॥ राक्षसेंद्रस्य च पुरं सुरोषस्य महात्मनः । तत्रास्ते सुरमापुत्रः शतशीर्षो मुदा युतः
39 // rākṣaseṃdrasya ca puraṃ suroṣasya mahātmanaḥ / tatrāste suramāputraḥ śataśīrṣo mudā yutaḥ
40 ॥ महेन्द्रस्य सखा श्रीमान्वासुकिनाम नागराट् । एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम्
40 // mahendrasya sakhā śrīmānvāsukināma nāgarāṭ / evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām
41 ॥ षष्ठे तले ऽस्मिन्विख्याते शिलाभौमे रसातले । सप्तमे तु तले ज्ञेयं पाताले सर्वपश्चिमे
41 // ṣaṣṭhe tale 'sminvikhyāte śilābhaume rasātale / saptame tu tale jñeyaṃ pātāle sarvapaścime
42 ॥ पुरं बलेः प्रमुदितं नरना रीगणाकुलम् । असुराशीविषैः पूर्णं सुखितैर्देवशत्रुभिः
42 // puraṃ baleḥ pramuditaṃ naranā rīgaṇākulam / asurāśīviṣaiḥ pūrṇaṃ sukhitairdevaśatrubhiḥ
43 ॥ मुचुकुन्दस्य देत्यस्य तत्रैव नगरं महात् । अनेकैर्दितिपुत्राणां समुदीर्णैर्महापुरैः
43 // mucukundasya detyasya tatraiva nagaraṃ mahāt / anekairditiputrāṇāṃ samudīrṇairmahāpuraiḥ
44 ॥ तथैव नागनगरैर्द्युतिमद्भिः सहस्रशः । दैत्यानां दानवानां च समुदीर्णैर्महापुरैः
44 // tathaiva nāganagarairdyutimadbhiḥ sahasraśaḥ / daityānāṃ dānavānāṃ ca samudīrṇairmahāpuraiḥ
45 ॥ उदीर्णै राक्षसावासैरनेकैश्च समाकुलम् । पातालान्ते च विप्रेन्द्रा विस्तीण बहुयोजने
45 // udīrṇai rākṣasāvāsairanekaiśca samākulam / pātālānte ca viprendrā vistīṇa bahuyojane
46 ॥ आस्ते रक्तारविन्दाक्षो महात्मा ह्यजरामरः । धौतशङ्खोदरवपुर्नील वासा महाबलः
46 // āste raktāravindākṣo mahātmā hyajarāmaraḥ / dhautaśaṅkhodaravapurnīla vāsā mahābalaḥ
47 ॥ विशालभोगो द्युतिमांश्चित्रमाल्यधरो बली । रुक्मशृङ्गावदातेन दीप्तास्येन विराजता
47 // viśālabhogo dyutimāṃścitramālyadharo balī / rukmaśṛṅgāvadātena dīptāsyena virājatā
48 ॥ प्रभुर्मुख सहस्रेण शोभते चैककुण्डली । स जिह्वामालया दीप्तो लोलज्ज्वालानलार्चिषा
48 // prabhurmukha sahasreṇa śobhate caikakuṇḍalī / sa jihvāmālayā dīpto lolajjvālānalārciṣā
49 ॥ ज्वालामालापरिक्षिप्तः कैलास इव लक्ष्य ते । स तु नेत्रसहस्रेण द्विगुणेन विराजता
49 // jvālāmālāparikṣiptaḥ kailāsa iva lakṣya te / sa tu netrasahasreṇa dviguṇena virājatā
50 ॥ बालसूर्याभिताम्रेण शरीरस्निग्धपाण्डुना । तस्य कुन्देन्दुवर्णस्य नेत्रमाला विराजते
50 // bālasūryābhitāmreṇa śarīrasnigdhapāṇḍunā / tasya kundenduvarṇasya netramālā virājate
51 ॥ तरुणादित्यमालेव श्वेतपर्वतमूर्द्धनि । विकरालोच्छ्रिततनुर्लक्ष्यते शयनासने
51 // taruṇādityamāleva śvetaparvatamūrddhani / vikarālocchritatanurlakṣyate śayanāsane
52 ॥ विस्तीर्ण इव मेदिन्यां सहस्रशिखरो गिरिः । महानागैर्महाभोगैर्महाविज्ञैर्महात्मभिः
52 // vistīrṇa iva medinyāṃ sahasraśikharo giriḥ / mahānāgairmahābhogairmahāvijñairmahātmabhiḥ
53 ॥ उपास्यते महातेजा महानागपतिः स्वयम् । स राजा सर्वनागानां शेषो ऽनन्तो महाद्युतिः
53 // upāsyate mahātejā mahānāgapatiḥ svayam / sa rājā sarvanāgānāṃ śeṣo 'nanto mahādyutiḥ
54 ॥ सा वैष्णवी व्यवहृतिर्मर्यादा या व्यवस्थिता । सप्तैवमेते कथिता व्यवहार्या रसातलाः
54 // sā vaiṣṇavī vyavahṛtirmaryādā yā vyavasthitā / saptaivamete kathitā vyavahāryā rasātalāḥ
55 ॥ देवासुरम हानागराक्षसाध्युषिताः सदा । अतः परमनालोकमगम्यं सिद्धसाधुभिः
55 // devāsurama hānāgarākṣasādhyuṣitāḥ sadā / ataḥ paramanālokamagamyaṃ siddhasādhubhiḥ
56 ॥ देवानामप्यविदितं व्यवहारविवक्षया । पृथ्व्यंबुव ङ्निवायूनां नभसश्च द्विजोत्तमाः
56 // devānāmapyaviditaṃ vyavahāravivakṣayā / pṛthvyaṃbuva ṅnivāyūnāṃ nabhasaśca dvijottamāḥ
57 ॥ महत्त्वमृषिभिश्चैवं वर्ण्यते नात्र संशयः । अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्गतिम्
57 // mahattvamṛṣibhiścaivaṃ varṇyate nātra saṃśayaḥ / ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi sūryācandramasorgatim