84 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे देवग्रहानुकीर्तनं नाम द्वाविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच सरथो ऽधिष्ठितो देवैरादित्यैर्मुनिभिस्तथा । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः
84 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde devagrahānukīrtanaṃ nāma dvāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca saratho 'dhiṣṭhito devairādityairmunibhistathā / gandharvairapsarobhiśca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ
1 ॥ एते वसंति वै सूर्ये द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु । धातार्ऽयमा पुलस्त्यश्च पुलहश्च प्रजापतिः
1 // ete vasaṃti vai sūrye dvau dvau māsau krameṇa tu / dhātār'yamā pulastyaśca pulahaśca prajāpatiḥ
2 ॥ एरावतो वासुकिश्च कंसो भीमश्च तावुभौ । रथकृच्च रथौजाश्च यक्षावेतावुदा त्दृतौ
2 // erāvato vāsukiśca kaṃso bhīmaśca tāvubhau / rathakṛcca rathaujāśca yakṣāvetāvudā tdṛtau
3 ॥ तुंबुरुर्नारदश्चैव सुस्थला पुञ्जिकस्थला । रक्षो हेतिः प्रहेतिश्च यातुधानावुदाहृतौ
3 // tuṃbururnāradaścaiva susthalā puñjikasthalā / rakṣo hetiḥ prahetiśca yātudhānāvudāhṛtau
4 ॥ एते वसंति वै सूर्य्ये मधुमाधवयोः सदा । मित्रश्च वरुणश्चैव मुनिरत्रिरुदाहृतः
4 // ete vasaṃti vai sūryye madhumādhavayoḥ sadā / mitraśca varuṇaścaiva muniratrirudāhṛtaḥ
5 ॥ तथा वसिष्ठो विख्यातः सहजन्या च मेनका । राक्षसौ च समाख्यातौ पौरुषेयो वधस्तथा
5 // tathā vasiṣṭho vikhyātaḥ sahajanyā ca menakā / rākṣasau ca samākhyātau pauruṣeyo vadhastathā
6 ॥ हाहा हूहूश्च गन्धर्वौं यज्ञश्चापि रथस्वनः । रथचित्रस्तथैवान्यो नागसाक्षकसंज्ञेतः
6 // hāhā hūhūśca gandharvauṃ yajñaścāpi rathasvanaḥ / rathacitrastathaivānyo nāgasākṣakasaṃjñetaḥ
7 ॥ रंभकश्च वसन्त्येते मासयोः शुचिशुक्रयोः । ततः सूर्ये पुनस्त्वन्या निवसंतीह देवताः
7 // raṃbhakaśca vasantyete māsayoḥ śuciśukrayoḥ / tataḥ sūrye punastvanyā nivasaṃtīha devatāḥ
8 ॥ इद्रश्चैव विवस्वांश्च अङ्गिरा भृगुरेव च । एलापत्रस्तथा सर्पः शङ्खपालाश्च तावुभौ
8 // idraścaiva vivasvāṃśca aṅgirā bhṛgureva ca / elāpatrastathā sarpaḥ śaṅkhapālāśca tāvubhau
9 ॥ विश्वावसूग्रसेनौ च श्वेतश्चैवारुणस्तथा । प्रम्लोचा इति विख्यातानुम्लोचेति च ते उभे
9 // viśvāvasūgrasenau ca śvetaścaivāruṇastathā / pramlocā iti vikhyātānumloceti ca te ubhe
10 ॥ यातुधानस्तदा सर्पो व्याघ्रश्चव तु तावुभौ । नभोनभस्ययोरेष गाणो वसति भास्करे
10 // yātudhānastadā sarpo vyāghraścava tu tāvubhau / nabhonabhasyayoreṣa gāṇo vasati bhāskare
11 ॥ शरद्यन्याः पुनः शुभ्रा वसंति मुनिदेवताः पर्जन्यश्चैव पूषा च भारद्वाजः सगौतमः
11 // śaradyanyāḥ punaḥ śubhrā vasaṃti munidevatāḥ parjanyaścaiva pūṣā ca bhāradvājaḥ sagautamaḥ
12 ॥ परावसुश्च गन्धर्वस्तथैव सुरुचिश्च यः । विश्वाची च घृताची च उभे ते शुभलक्षणे
12 // parāvasuśca gandharvastathaiva suruciśca yaḥ / viśvācī ca ghṛtācī ca ubhe te śubhalakṣaṇe
13 ॥ नाग एरावतश्चैव विश्रुतश्च धनञ्जयः । श्चेनजिच्च सुषेणश्च सेनीर्ग्राम णीश्च तौ
13 // nāga erāvataścaiva viśrutaśca dhanañjayaḥ / ścenajicca suṣeṇaśca senīrgrāma ṇīśca tau
14 ॥ आपो वातश्च द्वावेतौ यातुधानावुदाहृतौ । वसंत्येते तु वै सूर्ये सदैवाश्विनकर्तिके
14 // āpo vātaśca dvāvetau yātudhānāvudāhṛtau / vasaṃtyete tu vai sūrye sadaivāśvinakartike
15 ॥ हैमन्तिकौ तु द्वौ मासौ वसंति च दिवाकरे । अंशो भगश्च द्वावैतौ कश्यपश्य क्रतुश्च ह
15 // haimantikau tu dvau māsau vasaṃti ca divākare / aṃśo bhagaśca dvāvaitau kaśyapaśya kratuśca ha
16 ॥ भुजङ्गश्च महापद्मः सर्वः कर्केटक स्तथा । चित्रसेनश्च गन्धर्व ऊर्णायुश्चैव तावुभौ
16 // bhujaṅgaśca mahāpadmaḥ sarvaḥ karkeṭaka stathā / citrasenaśca gandharva ūrṇāyuścaiva tāvubhau
17 ॥ उर्वशी पूर्वचित्तिश्च तथैवाप्सरसा उभे । तार्क्षश्चारिष्टनेमिश्च सेनानीर् ग्रामणीश्च तौ
17 // urvaśī pūrvacittiśca tathaivāpsarasā ubhe / tārkṣaścāriṣṭanemiśca senānīr grāmaṇīśca tau
18 ॥ विद्युत्स्फूर्जः शतायुश्च यातुधानावुदात्दृतौ । सहे चैव सहस्ये च वसंत्येते दिवाकरे
18 // vidyutsphūrjaḥ śatāyuśca yātudhānāvudātdṛtau / sahe caiva sahasye ca vasaṃtyete divākare
19 ॥ ततः शैशिर योश्चापि मासयोर्निवसंति वै । त्वष्टा विष्णुर्जामदग्न्यो विश्वामित्रस्तथैव च
19 // tataḥ śaiśira yoścāpi māsayornivasaṃti vai / tvaṣṭā viṣṇurjāmadagnyo viśvāmitrastathaiva ca
20 ॥ काद्रवेयौ तथा नागौ कंबलाश्वतरावुभौ । गन्धर्वो धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चास्तथैव च
20 // kādraveyau tathā nāgau kaṃbalāśvatarāvubhau / gandharvo dhṛtarāṣṭraśca sūryavarcāstathaiva ca
21 ॥ तिलोत्तमा तथा रंभा ब्रह्मापेतश्च राक्षसः । यज्ञापेतम्तथैवान्यो विश्यातो राक्षसो त्तमः
21 // tilottamā tathā raṃbhā brahmāpetaśca rākṣasaḥ / yajñāpetamtathaivānyo viśyāto rākṣaso ttamaḥ
22 ॥ ऋतजित्सत्यजिच्चैव गन्धर्वौं समुदाहृतौ । तपस्तपस्ययोः सूर्ये वसंति मुनिसत्तमाः
22 // ṛtajitsatyajiccaiva gandharvauṃ samudāhṛtau / tapastapasyayoḥ sūrye vasaṃti munisattamāḥ
23 ॥ पितृदेवमनुष्यादीन्स सदाप्याययन्प्रभुः । परिवर्त्तत्यहोरात्रकारणं सविता द्विजाः
23 // pitṛdevamanuṣyādīnsa sadāpyāyayanprabhuḥ / parivarttatyahorātrakāraṇaṃ savitā dvijāḥ
24 ॥ एते देवा वसंत्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु । स्थानाभिमानिनो ह्येते गाणा द्वादशसप्तकाः
24 // ete devā vasaṃtyarke dvau dvau māsau krameṇa tu / sthānābhimānino hyete gāṇā dvādaśasaptakāḥ
25 ॥ सुर्यस्याप्याययन्त्येते तेजसा तेज उत्तममा । ग्रथितैः स्वैर्वचोभिश्च स्तुवन्ति ह्यृषयो रविम्
25 // suryasyāpyāyayantyete tejasā teja uttamamā / grathitaiḥ svairvacobhiśca stuvanti hyṛṣayo ravim
26 ॥ गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतनृत्यैरुपासते । ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम्
26 // gandharvāpsarasaścaiva gītanṛtyairupāsate / grāmaṇīyakṣabhūtāni kurvate 'bhīṣusaṃgraham
27 ॥ सर्पा वहन्ति वै सूर्यं यातुधानास्तु यान्ति च । वालखिल्या नंयत्यस्तं परिवार्योदयाद्रविम्
27 // sarpā vahanti vai sūryaṃ yātudhānāstu yānti ca / vālakhilyā naṃyatyastaṃ parivāryodayādravim
28 ॥ एतेषामेव देवानां यथावीर्यं यथातपः । यथाधर्मं यथायोगं यथासत्यं यथाबलम्
28 // eteṣāmeva devānāṃ yathāvīryaṃ yathātapaḥ / yathādharmaṃ yathāyogaṃ yathāsatyaṃ yathābalam
29 ॥ तपत्यसौ तश्रा सूर्य एषामिन्द्रस्तु तेजसा । इत्येते निवसंतीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे
29 // tapatyasau taśrā sūrya eṣāmindrastu tejasā / ityete nivasaṃtīha dvau dvau māsau divākare
30 ॥ ऋषयो देवगन्धर्वाः पन्नगाप्सरसां गणाः । ग्रामण्यश्च तथा यक्षा यातुधानाश्च मुख्यशः
30 // ṛṣayo devagandharvāḥ pannagāpsarasāṃ gaṇāḥ / grāmaṇyaśca tathā yakṣā yātudhānāśca mukhyaśaḥ
31 ॥ एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च । भूतानां चशुभं कर्म व्यपोहन्ति प्रकीर्त्तिताः
31 // ete tapanti varṣanti bhānti vānti sṛjanti ca / bhūtānāṃ caśubhaṃ karma vyapohanti prakīrttitāḥ
32 ॥ मानवानां शुभं ह्येते हरन्ते दुरितात्मनाम् । दुरितं सुप्रचाराणां व्यपोहन्ति क्वचि त्क्वचित्
32 // mānavānāṃ śubhaṃ hyete harante duritātmanām / duritaṃ supracārāṇāṃ vyapohanti kvaci tkvacit
33 ॥ एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवासानुगाः । वर्षन्तश्च तपन्तश्च ह्लादयन्तश्च वै प्रजाः
33 // ete sahaiva sūryeṇa bhramanti divāsānugāḥ / varṣantaśca tapantaśca hlādayantaśca vai prajāḥ
34 ॥ गोपायन्ति च भूतानि सर्वाणीहामनुक्षयात् । स्थानाभिमानिनामेतत्स्थानं मन्वन्तरेषु वै
34 // gopāyanti ca bhūtāni sarvāṇīhāmanukṣayāt / sthānābhimānināmetatsthānaṃ manvantareṣu vai
35 ॥ अतीतानागतानां च वर्त्तन्ते सांप्रतं च ये । एवं वसंति वै सूर्ये सप्तकास्ते चतुर्दश । चतुर्दशसु सर्वेषु गणा मन्वन्तरेष्विह
35 // atītānāgatānāṃ ca varttante sāṃprataṃ ca ye / evaṃ vasaṃti vai sūrye saptakāste caturdaśa / caturdaśasu sarveṣu gaṇā manvantareṣviha
36 ॥ ग्रीष्मे च वर्षासु च मुञ्चमानो घर्मं हिमं वर्ष दिनं निशां च । गच्छत्यसावृतुवशात्परिवृत्तरश्मिर्देवान् पितॄ#ंश्च मनुजांश्च हि तर्पयन्वै
36 // grīṣme ca varṣāsu ca muñcamāno gharmaṃ himaṃ varṣa dinaṃ niśāṃ ca / gacchatyasāvṛtuvaśātparivṛttaraśmirdevān pitṝ#ṃśca manujāṃśca hi tarpayanvai
37 ॥ प्रीणाति देवानमृतेन सूर्यः सोमं सुषुम्णेन च वर्द्धयित्वा । शुक्ले तु पूर्णं दिवसक्रमेण तं कृष्णपक्षे विबुधाः पिबन्ति
37 // prīṇāti devānamṛtena sūryaḥ somaṃ suṣumṇena ca varddhayitvā / śukle tu pūrṇaṃ divasakrameṇa taṃ kṛṣṇapakṣe vibudhāḥ pibanti
38 ॥ पीतं च सोमं हि कलावशिष्टं कृष्णक्षये रश्मिभिरक्षरन्तम् । सुधामृतं तत्पितरः पिबन्ति देवाश्च सौम्याश्च तथैव काव्याः
38 // pītaṃ ca somaṃ hi kalāvaśiṣṭaṃ kṛṣṇakṣaye raśmibhirakṣarantam / sudhāmṛtaṃ tatpitaraḥ pibanti devāśca saumyāśca tathaiva kāvyāḥ
39 ॥ सूर्येण गोभिश्च समुज्झिताभिरद्भिः पुनश्चैव समुद्धृताभिः । वृष्ट्याभिवृद्धाभिरथौषधीभिर्मर्त्याः क्षुधं त्वन्नपानैर्जयन्ति
39 // sūryeṇa gobhiśca samujjhitābhiradbhiḥ punaścaiva samuddhṛtābhiḥ / vṛṣṭyābhivṛddhābhirathauṣadhībhirmartyāḥ kṣudhaṃ tvannapānairjayanti
40 ॥ तृप्तिश्च शुक्ले सुधया सुराणां पक्षे च कृष्णे सुधया पितणाम् । अन्नेन शश्वच्च दधाति मर्त्यान्सुर्यस्तपंस्तान्सुबिभर्त्ति गोभिः
40 // tṛptiśca śukle sudhayā surāṇāṃ pakṣe ca kṛṣṇe sudhayā pitaṇām / annena śaśvacca dadhāti martyānsuryastapaṃstānsubibhartti gobhiḥ
41 ॥ ह्रियन्हरिस्तैर्हरिभिस्तुरङ्गमैर्हरत्यथापः किरणैर्हरिद्भिः । विसर्गकाले विसृजंश्च ताः पुनर्बिभर्त्ति शश्वत्सविता चराचरम्
41 // hriyanharistairharibhisturaṅgamairharatyathāpaḥ kiraṇairharidbhiḥ / visargakāle visṛjaṃśca tāḥ punarbibhartti śaśvatsavitā carācaram
42 ॥ हरिर्हरिद्भिर्ह्रि यते तुरङ्गमैः पिबत्यथापो हरिभिः सहस्रधा । ततः प्रमुञ्चत्यपि तास्त्वसौ हरिः समूह्यमानो हरिभिस्तुरङ्गमैः
42 // harirharidbhirhri yate turaṅgamaiḥ pibatyathāpo haribhiḥ sahasradhā / tataḥ pramuñcatyapi tāstvasau hariḥ samūhyamāno haribhisturaṅgamaiḥ
43 ॥ इत्येष एकचक्रेण सूर्यस्तूर्णरथेन तु । भद्रैस्तैरक्रमैरश्वैः स्पन्दने वैदिकक्षयः
43 // ityeṣa ekacakreṇa sūryastūrṇarathena tu / bhadraistairakramairaśvaiḥ spandane vaidikakṣayaḥ
44 ॥ अहोरात्राद्रथेनासावेकचक्रेण वै भ्रमन् । सप्तद्वीपसमुद्रान्तां सप्तभिः सप्तभिर्हयैः
44 // ahorātrādrathenāsāvekacakreṇa vai bhraman / saptadvīpasamudrāntāṃ saptabhiḥ saptabhirhayaiḥ
45 ॥ छन्दोभिरश्वरूपैस्तैर्यतश्चक्रं ततः स्थितैः । कामरूपैः सकृद्युक्तैर्वामतस्तैर्मनोजवैः
45 // chandobhiraśvarūpaistairyataścakraṃ tataḥ sthitaiḥ / kāmarūpaiḥ sakṛdyuktairvāmatastairmanojavaiḥ
46 ॥ हरितैख्ययैः पिङ्गैरीश्वरैर्ब्रह्मवादिभिः । त्र्यशीतिमण्डलशतं भ्रमन्त्यब्देन ते हयाः
46 // haritaikhyayaiḥ piṅgairīśvarairbrahmavādibhiḥ / tryaśītimaṇḍalaśataṃ bhramantyabdena te hayāḥ
47 ॥ बाह्यमाभ्यन्तरं चैव मण्डलं दिवसक्रमात् । कल्पादौ संप्र युक्तास्ते वहन्त्याभूतसंप्लवात्
47 // bāhyamābhyantaraṃ caiva maṇḍalaṃ divasakramāt / kalpādau saṃpra yuktāste vahantyābhūtasaṃplavāt
48 ॥ आवृत्ता वालखिल्यैस्ते भ्रमन्ते रात्र्यहानि तु । वचोभिरग्र्यैर्ग्रथितैः स्तूयमानो महर्षिभिः
48 // āvṛttā vālakhilyaiste bhramante rātryahāni tu / vacobhiragryairgrathitaiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ
49 ॥ सेव्यते गीतनृत्यैश्च गन्धर्वैश्चाप्सरोगणैः । पतङ्गैः पतगैरश्वैर्भ्रममाणो दिवस्पतिः
49 // sevyate gītanṛtyaiśca gandharvaiścāpsarogaṇaiḥ / pataṅgaiḥ patagairaśvairbhramamāṇo divaspatiḥ
50 ॥ रथास्त्रचक्रःसोमस्य कुदाभास्तस्य वाजिनः । वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरन्त्यसौ
50 // rathāstracakraḥsomasya kudābhāstasya vājinaḥ / vāmadakṣiṇato yuktā daśa tena carantyasau
51 ॥ वीथ्याश्रयाणि ऋक्षाणि ध्रुवाधारेण वेगिताः । ह्रासवृद्धी तथैवास्य रश्मीनां सूर्यवत्स्मृते
51 // vīthyāśrayāṇi ṛkṣāṇi dhruvādhāreṇa vegitāḥ / hrāsavṛddhī tathaivāsya raśmīnāṃ sūryavatsmṛte
52 ॥ त्रिचक्रोभयतो ऽश्वश्च विज्ञेयः शशिनो रथः । अपां गर्णात्समुत्पन्नो रथः साश्वः ससारथिः
52 // tricakrobhayato 'śvaśca vijñeyaḥ śaśino rathaḥ / apāṃ garṇātsamutpanno rathaḥ sāśvaḥ sasārathiḥ
53 ॥ शतारैश्च त्रिभिश्चक्रैर्युक्तः शुक्लैर्हयोत्तमैः । दशभिस्तु कृशैर्दिव्यैरसंगैस्तैर्मनोजवैः
53 // śatāraiśca tribhiścakrairyuktaḥ śuklairhayottamaiḥ / daśabhistu kṛśairdivyairasaṃgaistairmanojavaiḥ
54 ॥ सकृद्युक्ते रथे तास्मिन्वहन्ते चायुगक्षयात् । संगृहीतरथे तस्मिञ्श्वेतश्चक्षुःश्रवाश्च वै
54 // sakṛdyukte rathe tāsminvahante cāyugakṣayāt / saṃgṛhītarathe tasmiñśvetaścakṣuḥśravāśca vai
55 ॥ अश्वास्तमेकवर्णस्ते वहन्ते शङ्खवर्चसः । यजुश्चण्डमनाश्चैव वृषो वाजी नरो हयः
55 // aśvāstamekavarṇaste vahante śaṅkhavarcasaḥ / yajuścaṇḍamanāścaiva vṛṣo vājī naro hayaḥ
56 ॥ अश्वो गविष्णुर्विख्यातो हंसो व्योमो मृगस्तथा । इत्येते नामभिः सर्वे दश चन्द्रमसो हयाः
56 // aśvo gaviṣṇurvikhyāto haṃso vyomo mṛgastathā / ityete nāmabhiḥ sarve daśa candramaso hayāḥ
57 ॥ एते चन्द्रमसं देवं वहन्ति सह दीक्षया । देवैः परिवृतः सोमः पितृभिश्चैव गच्छति
57 // ete candramasaṃ devaṃ vahanti saha dīkṣayā / devaiḥ parivṛtaḥ somaḥ pitṛbhiścaiva gacchati
58 ॥ सोमस्य शुक्लपक्षादौ भास्करे परतः स्थिरे । आपूर्यते परस्यान्ते सततं दिवसक्रमात्
58 // somasya śuklapakṣādau bhāskare parataḥ sthire / āpūryate parasyānte satataṃ divasakramāt
59 ॥ देवैः पीततनुं सोममाप्याययति नित्यदा । क्षीणं पञ्चदशाहं तु रश्मिनैकेन भास्करः
59 // devaiḥ pītatanuṃ somamāpyāyayati nityadā / kṣīṇaṃ pañcadaśāhaṃ tu raśminaikena bhāskaraḥ
60 ॥ आपूरयन्सुषुम्णेन भागं भागमहःक्रमात् । सुषुम्णाप्यायमानस्य शुक्ला वर्द्धन्ति वै कलाः
60 // āpūrayansuṣumṇena bhāgaṃ bhāgamahaḥkramāt / suṣumṇāpyāyamānasya śuklā varddhanti vai kalāḥ
61 ॥ तस्माद्ध्रसंति वै कृष्णे शुक्ले स्वाप्याययन्ति तम् । इत्येवं सूर्यवीर्येण चन्द्रश्चाप्यायितस्ततः
61 // tasmāddhrasaṃti vai kṛṣṇe śukle svāpyāyayanti tam / ityevaṃ sūryavīryeṇa candraścāpyāyitastataḥ
62 ॥ पौर्णमास्यां स दृश्येत शुक्लः संपूर्णमण्डलः । एवमाप्यायितः सोमः शुक्ल पक्षे दिनक्रमात्
62 // paurṇamāsyāṃ sa dṛśyeta śuklaḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ / evamāpyāyitaḥ somaḥ śukla pakṣe dinakramāt
63 ॥ ततो द्वितीयाप्रभृति बहुलस्य चतुर्द्दशीम् । अपां सारमयस्येन्दो रसमात्रात्मकस्य तु
63 // tato dvitīyāprabhṛti bahulasya caturddaśīm / apāṃ sāramayasyendo rasamātrātmakasya tu
64 ॥ पिबत्यंबुमयं देवा हृष्टाः सौम्यं स्वधामृतम् । संभृतं त्वर्द्धमासेन ह्यमृतं सूर्यतेजसा
64 // pibatyaṃbumayaṃ devā hṛṣṭāḥ saumyaṃ svadhāmṛtam / saṃbhṛtaṃ tvarddhamāsena hyamṛtaṃ sūryatejasā
65 ॥ भक्षार्थममृतं सोमः पौर्णमास्यामुपासते । एकां रात्रिं सुरैः सर्वैः पितृभिः सर्षिभिः सह
65 // bhakṣārthamamṛtaṃ somaḥ paurṇamāsyāmupāsate / ekāṃ rātriṃ suraiḥ sarvaiḥ pitṛbhiḥ sarṣibhiḥ saha
66 ॥ सोमस्य कृष्णपक्षादौ भास्कराभिमुखस्य तु । प्रक्षीयन्ते पिदृदेवैः पीयमानाः कलाः क्रमात्
66 // somasya kṛṣṇapakṣādau bhāskarābhimukhasya tu / prakṣīyante pidṛdevaiḥ pīyamānāḥ kalāḥ kramāt
67 ॥ त्रयश्च त्रिंशतश्चैव त्रयस्त्रिंशत्तथैव च । त्रयश्च त्रिसहस्राश्च देवाः सोमं पिबन्ति वै
67 // trayaśca triṃśataścaiva trayastriṃśattathaiva ca / trayaśca trisahasrāśca devāḥ somaṃ pibanti vai
68 ॥ इत्येतैः पीयमानस्य कृष्णा वर्द्धति वै कलाः । क्षीयन्ति तस्माच्छुक्लाश्च कृष्णा आप्याययन्ति च
68 // ityetaiḥ pīyamānasya kṛṣṇā varddhati vai kalāḥ / kṣīyanti tasmācchuklāśca kṛṣṇā āpyāyayanti ca
69 ॥ एवं दिनक्रमात्पीते विबुधैस्तु निशाकरे । पीत्वार्द्ध मासं गच्छन्ति चामावास्यां सुरोत्तमाः
69 // evaṃ dinakramātpīte vibudhaistu niśākare / pītvārddha māsaṃ gacchanti cāmāvāsyāṃ surottamāḥ
70 ॥ पितरश्चोपतिष्ठन्ति ह्यमावास्यां निशाकरम् । ततः पञ्चदशेकाले किञ्चिच्छिष्टे कलात्मके
70 // pitaraścopatiṣṭhanti hyamāvāsyāṃ niśākaram / tataḥ pañcadaśekāle kiñcicchiṣṭe kalātmake
71 ॥ अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पयुपासते । पिबन्ति द्विलवं कालं शिष्टास्तस्य कलास्तु याः
71 // aparāhṇe pitṛgaṇā jaghanyaṃ payupāsate / pibanti dvilavaṃ kālaṃ śiṣṭāstasya kalāstu yāḥ
72 ॥ निःसृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः स्वधामृतम् । तां स्वधां मासतृप्त्यै च पीत्वा गच्छन्ति ते ऽमृतम्
72 // niḥsṛtaṃ tadamāvāsyāṃ gabhastibhyaḥ svadhāmṛtam / tāṃ svadhāṃ māsatṛptyai ca pītvā gacchanti te 'mṛtam
73 ॥ सूर्यस्तस्मिन्सुषुम्णे यस्तापितस्तेन चन्द्रमाः । कृष्णपक्षे सुरैस्तद्वत्पीयते वै सुधामयः
73 // sūryastasminsuṣumṇe yastāpitastena candramāḥ / kṛṣṇapakṣe suraistadvatpīyate vai sudhāmayaḥ
74 ॥ सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ते त्रिधा । काव्यश्चैव तु ये प्रोक्ताः पितरः सर्व एव ते
74 // saumyā barhiṣadaścaiva agniṣvāttāśca te tridhā / kāvyaścaiva tu ye proktāḥ pitaraḥ sarva eva te
75 ॥ संवत्सरास्तु वै काव्याः पञ्चाब्दा ये द्विचैः स्मृताः । सौम्यास्तु ऋतुवो ज्ञेया मासा बर्हिषदः स्मृताः
75 // saṃvatsarāstu vai kāvyāḥ pañcābdā ye dvicaiḥ smṛtāḥ / saumyāstu ṛtuvo jñeyā māsā barhiṣadaḥ smṛtāḥ
76 ॥ अग्निष्वात्तार्त्तवाश्चैव पितृसर्गा हि वै द्विजाः । पितृभिः पीयमानस्य पञ्चदश्यां कला तु वै
76 // agniṣvāttārttavāścaiva pitṛsargā hi vai dvijāḥ / pitṛbhiḥ pīyamānasya pañcadaśyāṃ kalā tu vai
77 ॥ यावत्प्रक्षीयते तस्य भागः पञ्चदशस्तु यः । अमावास्यां तदा तस्य तत आपूर्यते परः
77 // yāvatprakṣīyate tasya bhāgaḥ pañcadaśastu yaḥ / amāvāsyāṃ tadā tasya tata āpūryate paraḥ
78 ॥ वृद्धक्षयौ वै पक्षादौ षोडश्यां शशिनः स्मृता । एवं सूर्यनिमित्तैष क्षयोवृद्धिर्निशाकरे
78 // vṛddhakṣayau vai pakṣādau ṣoḍaśyāṃ śaśinaḥ smṛtā / evaṃ sūryanimittaiṣa kṣayovṛddhirniśākare
79 ॥ ताराग्रहाणां वक्ष्यामि स्वर्भानोश्च रथान्पुनः । तेयतेजोमयः शुभ्रः सोमपुत्रस्य वै रथः
79 // tārāgrahāṇāṃ vakṣyāmi svarbhānośca rathānpunaḥ / teyatejomayaḥ śubhraḥ somaputrasya vai rathaḥ
80 ॥ सोपासंगप ताकस्तु सध्वजो मेघनिस्वनः । भार्गवस्य रथः श्रीमांस्तेजसा सूर्यसन्निभः
80 // sopāsaṃgapa tākastu sadhvajo meghanisvanaḥ / bhārgavasya rathaḥ śrīmāṃstejasā sūryasannibhaḥ
81 ॥ पृथिवीसंभवैर्युक्तो नानावर्णैर्हयोत्तमैः । श्वेतः पिशङ्गः सारङ्गो नीलः पीतो विलोहितः
81 // pṛthivīsaṃbhavairyukto nānāvarṇairhayottamaiḥ / śvetaḥ piśaṅgaḥ sāraṅgo nīlaḥ pīto vilohitaḥ
82 ॥ कृष्णश्च हरितश्चैव पृषतः पृश्रिरेव च । दशभिस्तैर्महाभागैरकृशैर्वातरंहसैः
82 // kṛṣṇaśca haritaścaiva pṛṣataḥ pṛśrireva ca / daśabhistairmahābhāgairakṛśairvātaraṃhasaiḥ
83 ॥ अष्टाश्वः काञ्चनः श्रीमान्भौमस्यापि रथोत्तमः । असंगैर्लोहितैरश्वैः सर्वगैरग्निसंभवैः
83 // aṣṭāśvaḥ kāñcanaḥ śrīmānbhaumasyāpi rathottamaḥ / asaṃgairlohitairaśvaiḥ sarvagairagnisaṃbhavaiḥ
84 ॥ प्रसर्पति कुमारो वै ऋजुवक्रानुव क्रगैः । ततश्चाङ्गिरसो विद्वान्देवाचार्यो बृहस्पतिः
84 // prasarpati kumāro vai ṛjuvakrānuva kragaiḥ / tataścāṅgiraso vidvāndevācāryo bṛhaspatiḥ
85 ॥ गौरैरश्वैः काञ्चनेन स्यन्दनेन प्रसर्पति । अब्जैस्तु वाजिभिर्दिव्यैरष्टभिर्वातरंहसैः
85 // gaurairaśvaiḥ kāñcanena syandanena prasarpati / abjaistu vājibhirdivyairaṣṭabhirvātaraṃhasaiḥ
86 ॥ नक्षत्रे ऽब्दं स तिष्ठन्वै संवेधास्तेन गच्छति । ततः शनैश्चरो ऽप्यश्वैः सबलैर्व्योमसंभवैः
86 // nakṣatre 'bdaṃ sa tiṣṭhanvai saṃvedhāstena gacchati / tataḥ śanaiścaro 'pyaśvaiḥ sabalairvyomasaṃbhavaiḥ
87 ॥ कार्ष्णायसं समारुह्य स्यन्दनं याति वै शनैः । स्वर्भानोश्च तथैवाश्वाः कृष्णा ह्यष्टौ मनोजवाः
87 // kārṣṇāyasaṃ samāruhya syandanaṃ yāti vai śanaiḥ / svarbhānośca tathaivāśvāḥ kṛṣṇā hyaṣṭau manojavāḥ
88 ॥ रथं तमोमयं तस्य सकृद्युक्ता वहं त्युत । आदित्यान्निःसृतो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु
88 // rathaṃ tamomayaṃ tasya sakṛdyuktā vahaṃ tyuta / ādityānniḥsṛto rāhuḥ somaṃ gacchati parvasu
89 ॥ आदित्यमेति सोमश्च पुनः सौरेषु पर्वसु । अथ केतुरथस्याश्वा अष्टौ वै वातरंहसः
89 // ādityameti somaśca punaḥ saureṣu parvasu / atha keturathasyāśvā aṣṭau vai vātaraṃhasaḥ
90 ॥ पलालधूमवर्णाभा सबला रासभारुणाः । एते वाहा ग्रहाणां च ह्युपाख्याता रथैः सह
90 // palāladhūmavarṇābhā sabalā rāsabhāruṇāḥ / ete vāhā grahāṇāṃ ca hyupākhyātā rathaiḥ saha
91 ॥ सर्वे ध्रुवनिब द्धास्ते प्रवृद्धा वातरश्मिभिः । तपन्ते ब्राम्यमाणास्तु यथायोगं भ्रमन्ति वै
91 // sarve dhruvaniba ddhāste pravṛddhā vātaraśmibhiḥ / tapante brāmyamāṇāstu yathāyogaṃ bhramanti vai
92 ॥ वायव्याभिरदृश्याभिः प्रवृद्धा वातरश्मिभिः । परिभ्रमन्ति तद्ब्रद्धांश्चन्द्रसुर्यग्रहा दिवि
92 // vāyavyābhiradṛśyābhiḥ pravṛddhā vātaraśmibhiḥ / paribhramanti tadbraddhāṃścandrasuryagrahā divi
93 ॥ भ्रमन्तमनुगछन्ति ध्रुवं ते ज्योतिषां गणाः । यथा नह्युदके नौस्तु सलिलेन सहो ह्यते
93 // bhramantamanugachanti dhruvaṃ te jyotiṣāṃ gaṇāḥ / yathā nahyudake naustu salilena saho hyate
94 ॥ तथा देवालया ह्येते ऊह्यन्ते वातरश्मिभिः । सर्प्पमाणा न दृश्यन्ते व्योम्नि देवगणास्तु ते
94 // tathā devālayā hyete ūhyante vātaraśmibhiḥ / sarppamāṇā na dṛśyante vyomni devagaṇāstu te
95 ॥ यावत्यश्चैव ताराश्च तावन्तो वातरश्मयः । सर्वा ध्रुवे निबद्धाश्च भ्रमन्त्यो भ्रामयन्ति ताः
95 // yāvatyaścaiva tārāśca tāvanto vātaraśmayaḥ / sarvā dhruve nibaddhāśca bhramantyo bhrāmayanti tāḥ
96 ॥ तैलपीडा यथा चक्रं भ्रमन्तो भ्रामयन्ति ह । तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वातबद्धानि सर्वशः
96 // tailapīḍā yathā cakraṃ bhramanto bhrāmayanti ha / tathā bhramanti jyotīṃṣi vātabaddhāni sarvaśaḥ
97 ॥ अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु । यतो ज्योतींषि वहते प्रवहस्तेन स स्मृतः
97 // alātacakravadyānti vātacakreritāni tu / yato jyotīṃṣi vahate pravahastena sa smṛtaḥ
98 ॥ एवं ध्रुवनिबद्धो ऽसौ सर्पते ज्योतिषां गणः । सैष तारामयो ज्ञेयः शिशुमारो ध्रुवो दिवि
98 // evaṃ dhruvanibaddho 'sau sarpate jyotiṣāṃ gaṇaḥ / saiṣa tārāmayo jñeyaḥ śiśumāro dhruvo divi
99 ॥ यदह्ना कुरुते पापं दृष्ट्वा तन्निशिमुञ्चते । यावत्यश्चैव तारास्ताः शिशुमाराश्रिता दिवि
99 // yadahnā kurute pāpaṃ dṛṣṭvā tanniśimuñcate / yāvatyaścaiva tārāstāḥ śiśumārāśritā divi
100 ॥ तावन्त्येव तु वर्षाणि जीवताभ्यधिकानि तु । साकारः शिशुमारश्च विज्ञेयः प्रविभागशः
100 // tāvantyeva tu varṣāṇi jīvatābhyadhikāni tu / sākāraḥ śiśumāraśca vijñeyaḥ pravibhāgaśaḥ
101 ॥ औत्तानपादस्तस्याथ विज्ञेयो ह्यत्तरो हनुः । यज्ञः परस्तु विज्ञेयो धर्मो मर्द्धानमाश्रितः
101 // auttānapādastasyātha vijñeyo hyattaro hanuḥ / yajñaḥ parastu vijñeyo dharmo marddhānamāśritaḥ
102 ॥ हृदि नारायणः साध्यो ह्यश्विनौ पूर्वपादयोः । वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी
102 // hṛdi nārāyaṇaḥ sādhyo hyaśvinau pūrvapādayoḥ / varuṇaścāryamā caiva paścime tasya sakthinī
103 ॥ शिश्रं संवत्सरस्तस्य मित्रो ऽपानं समाश्रितः । पुच्छे ऽग्निश्च महेन्द्रश्च मारीचः कश्यपो ध्रुवः
103 // śiśraṃ saṃvatsarastasya mitro 'pānaṃ samāśritaḥ / pucche 'gniśca mahendraśca mārīcaḥ kaśyapo dhruvaḥ
104 ॥ तारकाः शिशुमारस्य नास्तं याति चतुष्टयम् । नक्षत्रचन्द्रमूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह
104 // tārakāḥ śiśumārasya nāstaṃ yāti catuṣṭayam / nakṣatracandramūryāśca grahāstārāgaṇaiḥ saha
105 ॥ उन्मुखा विमुखाः सर्वे वक्रीभूताः श्रिता दिवि । ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चैव ध्रुवमेव प्रदक्षिणम्
105 // unmukhā vimukhāḥ sarve vakrībhūtāḥ śritā divi / dhruveṇādhiṣṭhitāścaiva dhruvameva pradakṣiṇam
106 ॥ परियान्तीश्वरश्रेष्ठं मेढीभूतं द्रुवं दिवि । अग्नीन्द्रकश्यपानां तु चरमो ऽसौ ध्रुवः स्मृतः
106 // pariyāntīśvaraśreṣṭhaṃ meḍhībhūtaṃ druvaṃ divi / agnīndrakaśyapānāṃ tu caramo 'sau dhruvaḥ smṛtaḥ
107 ॥ एक एव भ्रमत्येष मेरुपर्वतमूर्द्धनि । ज्योतिषां चक्रमेतद्धि गदा कर्षन्नवाङ्मुखः । मेरुमालोकयत्येष पर्यन्ते हि प्रदक्षिणम्
107 // eka eva bhramatyeṣa meruparvatamūrddhani / jyotiṣāṃ cakrametaddhi gadā karṣannavāṅmukhaḥ / merumālokayatyeṣa paryante hi pradakṣiṇam