66 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे लिङ्गोत्पत्तिकथनं नाम षड्विंशतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः भूय षुत महाबुद्धे कथयस्व महात्मनः । महादेवस्य माहात्म्यं श्रोतुं कौतूहलं च नः
66 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde liṅgotpattikathanaṃ nāma ṣaḍviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ bhūya ṣuta mahābuddhe kathayasva mahātmanaḥ / mahādevasya māhātmyaṃ śrotuṃ kautūhalaṃ ca naḥ
1 ॥ कथं दारुवणे देव-ऋषिसंघनिषेविते । चकार वेषं विकृतं येन बुद्धा महर्षयः
1 // kathaṃ dāruvaṇe deva-ṛṣisaṃghaniṣevite / cakāra veṣaṃ vikṛtaṃ yena buddhā maharṣayaḥ
2 ॥ ज्ञात्वा च ते महादेवं ततो भ्रान्ता ह्यचेतसः । आराधयन्प्रसादार्थं नैषां तुष्टः पुनर्भवः
2 // jñātvā ca te mahādevaṃ tato bhrāntā hyacetasaḥ / ārādhayanprasādārthaṃ naiṣāṃ tuṣṭaḥ punarbhavaḥ
3 ॥ एतत्सर्वं यथावृत्तं देवदेवेन चेष्टितम् । तत्सर्वं कथयस्वेह त्वं नो बुद्धिमतां वरः
3 // etatsarvaṃ yathāvṛttaṃ devadevena ceṣṭitam / tatsarvaṃ kathayasveha tvaṃ no buddhimatāṃ varaḥ
4 ॥ सूत उवाच श्रूयतामभिधास्यामि धर्ममेतमतन्द्रिताः । निर्म्मितं देवदेवेन भक्तानामनुकंपया
4 // sūta uvāca śrūyatāmabhidhāsyāmi dharmametamatandritāḥ / nirmmitaṃ devadevena bhaktānāmanukaṃpayā
5 ॥ पुरा कृतयुगे विप्राः शृङ्गे हिमवतः शुभे । देवदारुवनं रम्यं नानाद्रुमलताकुलम्
5 // purā kṛtayuge viprāḥ śṛṅge himavataḥ śubhe / devadāruvanaṃ ramyaṃ nānādrumalatākulam
6 ॥ बहवो मुनयस्तत्र तपस्यन्तो मुनिव्रताः । शैवाल भोजनाः केचित्केचिदन्तर्जलेशयाः
6 // bahavo munayastatra tapasyanto munivratāḥ / śaivāla bhojanāḥ kecitkecidantarjaleśayāḥ
7 ॥ केचिदभ्रावकाशास्तु पादाङ्गुष्ठाग्रधिष्ठिताः । दन्तोलूखलिनश्चान्ये त्वश्मकुट्टास्तथा परे
7 // kecidabhrāvakāśāstu pādāṅguṣṭhāgradhiṣṭhitāḥ / dantolūkhalinaścānye tvaśmakuṭṭāstathā pare
8 ॥ स्थानवीरासनाश्चान्ये मृगयर्यारतास्तथा । कालं नयन्ति तपसा तीव्रेण च महाधियः
8 // sthānavīrāsanāścānye mṛgayaryāratāstathā / kālaṃ nayanti tapasā tīvreṇa ca mahādhiyaḥ
9 ॥ ततस्तेषां प्रसादार्थ देवस्तद्वनमागतः । भस्मपाण्डुरदिग्धाङ्गो नग्नो विकृतलक्षणः
9 // tatasteṣāṃ prasādārtha devastadvanamāgataḥ / bhasmapāṇḍuradigdhāṅgo nagno vikṛtalakṣaṇaḥ
10 ॥ विकृतस्रस्तकेशश्च करालदशनस्तथा । उल्मुकव्यग्रहस्तश्च रक्तपिङ्गललोचनः
10 // vikṛtasrastakeśaśca karāladaśanastathā / ulmukavyagrahastaśca raktapiṅgalalocanaḥ
11 ॥ शिश्नं सवृषणं तस्य रक्तगैरिकसन्निभम् । मुखमङ्गारवर्णेन शुक्लेन च विभूषितम्
11 // śiśnaṃ savṛṣaṇaṃ tasya raktagairikasannibham / mukhamaṅgāravarṇena śuklena ca vibhūṣitam
12 ॥ क्वचित्स हसते रौद्रं क्वचिद्गायति विस्मि तः । क्वचिन्नृत्यति शृङ्गारी क्वचिद्रौति मुहुर्मुहुः
12 // kvacitsa hasate raudraṃ kvacidgāyati vismi taḥ / kvacinnṛtyati śṛṅgārī kvacidrauti muhurmuhuḥ
13 ॥ नृत्यन्त रुरुधुस्तूर्णं पत्न्यस्तेषां विमोहिताः । आश्रमे ऽभ्यागतो ऽभीक्ष्णं या चते च पुनः पुनः
13 // nṛtyanta rurudhustūrṇaṃ patnyasteṣāṃ vimohitāḥ / āśrame 'bhyāgato 'bhīkṣṇaṃ yā cate ca punaḥ punaḥ
14 ॥ भार्या कृता तथारूपा तृणाभरणभूषिता । वृषनादं प्रगर्जन्वै खरनादं ननाद च
14 // bhāryā kṛtā tathārūpā tṛṇābharaṇabhūṣitā / vṛṣanādaṃ pragarjanvai kharanādaṃ nanāda ca
15 ॥ तथा वञ्चितुमा रब्धो हासयन्सर्वदेहिनः । ततस्ते मुनयः क्रुद्धाः क्रोधेन कलुषीकृताः
15 // tathā vañcitumā rabdho hāsayansarvadehinaḥ / tataste munayaḥ kruddhāḥ krodhena kaluṣīkṛtāḥ
16 ॥ मोहिता मायया सर्वे शपितुं समुपस्थिताः । करवद्गायसे यस्मात्खरस्तस्माद्भविष्यसि
16 // mohitā māyayā sarve śapituṃ samupasthitāḥ / karavadgāyase yasmātkharastasmādbhaviṣyasi
17 ॥ राक्षसो वा पिशाचो वा दानवो वाथ वा तथा । यथा वैच्छंस्तथा सर्वे क्रुद्धास्ते मुनयः समम्
17 // rākṣaso vā piśāco vā dānavo vātha vā tathā / yathā vaicchaṃstathā sarve kruddhāste munayaḥ samam
18 ॥ शेपुः शासैस्तु विविधैस्तं देवं भुवनेश्वरम् । तपांसि तेषां सर्वेषां प्रत्याहन्यन्त शङ्करे
18 // śepuḥ śāsaistu vividhaistaṃ devaṃ bhuvaneśvaram / tapāṃsi teṣāṃ sarveṣāṃ pratyāhanyanta śaṅkare
19 ॥ यथादित्यप्रकाशेन तारका नभसि स्थिताः । न द्योतन्ते प्रकाशेन तद्वत्तेजांसि शङ्करे
19 // yathādityaprakāśena tārakā nabhasi sthitāḥ / na dyotante prakāśena tadvattejāṃsi śaṅkare
20 ॥ श्रूयते ऋषिशापेन ब्रह्मणः सुमहात्मनः । समृद्धः श्रेयसां यौनिर्यज्ञो वै नाशमाप्तवान्
20 // śrūyate ṛṣiśāpena brahmaṇaḥ sumahātmanaḥ / samṛddhaḥ śreyasāṃ yauniryajño vai nāśamāptavān
21 ॥ भृगोरपि च शापेन विष्णुः परमवियवान् । प्रादुर्भावान्दश प्राप्तो दुःखितश्च सदा कृतः
21 // bhṛgorapi ca śāpena viṣṇuḥ paramaviyavān / prādurbhāvāndaśa prāpto duḥkhitaśca sadā kṛtaḥ
22 ॥ इन्द्रस्यापि हि धर्मज्ञः शिश्नं सवृषणं पुरा । ऋषिणा गौतमेनोर्व्यां क्रुद्धेन विनिपातितम्
22 // indrasyāpi hi dharmajñaḥ śiśnaṃ savṛṣaṇaṃ purā / ṛṣiṇā gautamenorvyāṃ kruddhena vinipātitam
23 ॥ गर्भवासो वसूनां च शापेन विहित स्तथा । ऋषीणां चैव शापेन नहुषः सर्पतां गतः
23 // garbhavāso vasūnāṃ ca śāpena vihita stathā / ṛṣīṇāṃ caiva śāpena nahuṣaḥ sarpatāṃ gataḥ
24 ॥ क्षीरोदश्च समुद्रश्च ह्यपेयो ब्राह्मणैः कृतः । धर्मश्चात्र प्रशप्तो वै माण्डव्येन महात्मना
24 // kṣīrodaśca samudraśca hyapeyo brāhmaṇaiḥ kṛtaḥ / dharmaścātra praśapto vai māṇḍavyena mahātmanā
25 ॥ एते चान्ये च बहवो यातनां च समागताः । वर्जयित्वा विरूपाक्षं देवदेवं महेश्वरम्
25 // ete cānye ca bahavo yātanāṃ ca samāgatāḥ / varjayitvā virūpākṣaṃ devadevaṃ maheśvaram
26 ॥ एवं हि मोहितास्तेन न चाबुद्ध्यन्त शङ्करम् । ततस्ते ऋषयः सर्वे परस्परमथाब्रुवन्
26 // evaṃ hi mohitāstena na cābuddhyanta śaṅkaram / tataste ṛṣayaḥ sarve parasparamathābruvan
27 ॥ न चायं विधिरस्माकं गृहस्थानां विधीयते । ब्रह्मचर्य रतानां च वने वा वनवासिनाम्
27 // na cāyaṃ vidhirasmākaṃ gṛhasthānāṃ vidhīyate / brahmacarya ratānāṃ ca vane vā vanavāsinām
28 ॥ यतीनां वा तथा धर्मो नायं दृष्टः कथञ्चन । अनयस्तु महानेष येनायं मोहितो द्विजाः
28 // yatīnāṃ vā tathā dharmo nāyaṃ dṛṣṭaḥ kathañcana / anayastu mahāneṣa yenāyaṃ mohito dvijāḥ
29 ॥ लिङ्गं प्रपातयस्वैतन्नायं धर्मस्तपस्विनाम् । वदस्व वाचा मधुरं वस्त्रमेकं समाश्रय
29 // liṅgaṃ prapātayasvaitannāyaṃ dharmastapasvinām / vadasva vācā madhuraṃ vastramekaṃ samāśraya
30 ॥ त्याजिते च त्वया लिङ्गे ततः पूजामवाप्स्यसि । ऋषीणां तद्वचः श्रुत्वा भगवान्भगनेत्रहा
30 // tyājite ca tvayā liṅge tataḥ pūjāmavāpsyasi / ṛṣīṇāṃ tadvacaḥ śrutvā bhagavānbhaganetrahā
31 ॥ उवाच श्लक्ष्णया वाचा प्रहसन्निव शङ्करः । न शक्यमिदमस्मा कं लिङ्गं पातयितुं बलात्
31 // uvāca ślakṣṇayā vācā prahasanniva śaṅkaraḥ / na śakyamidamasmā kaṃ liṅgaṃ pātayituṃ balāt
32 ॥ ब्रह्मादिदैवतैः सर्वैः किमुतान्यैस्तपोधनैः । पातयेयमहं चैतल्लिङ्गं भो द्विजसत्तमाः
32 // brahmādidaivataiḥ sarvaiḥ kimutānyaistapodhanaiḥ / pātayeyamahaṃ caitalliṅgaṃ bho dvijasattamāḥ
33 ॥ आश्रमे तिष्ठ वा गच्छ वाक्यमित्येव ते ऽब्रुवन् । एवमुक्तो महादेवः प्रत्दृष्टेन्द्रियचेष्टितः
33 // āśrame tiṣṭha vā gaccha vākyamityeva te 'bruvan / evamukto mahādevaḥ pratdṛṣṭendriyaceṣṭitaḥ
34 ॥ सर्वेषां पश्यतामेव तत्रैवान्तर्दधे प्रभुः । अन्तर्हिते भगवति तथा लिङ्गे कृते भवे
34 // sarveṣāṃ paśyatāmeva tatraivāntardadhe prabhuḥ / antarhite bhagavati tathā liṅge kṛte bhave
35 ॥ त्रैलोक्ये सर्वभूतानां प्रादुर्भावो न जायते । व्याकुलं च तदा सर्वं न प्रकाशेत किञ्चन
35 // trailokye sarvabhūtānāṃ prādurbhāvo na jāyate / vyākulaṃ ca tadā sarvaṃ na prakāśeta kiñcana
36 ॥ तपते चैव नादित्यो निष्प्रभः पावकस्तथा । नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव विपरीता विजज्ञिरे
36 // tapate caiva nādityo niṣprabhaḥ pāvakastathā / nakṣatrāṇi grahāścaiva viparītā vijajñire
37 ॥ संतानार्थ प्रवृत्तानामृषीणां विभवात्मनाम् । क्रतवो न व्यवर्त्तन्त ऋतुकालाभिगामिनाम्
37 // saṃtānārtha pravṛttānāmṛṣīṇāṃ vibhavātmanām / kratavo na vyavarttanta ṛtukālābhigāminām
38 ॥ ते चरति पुनर्द्धर्म्मं निर्ममा निरहङ्कृताः । नष्टप्रभाववीर्याश्च नष्टतेजस एव च
38 // te carati punarddharmmaṃ nirmamā nirahaṅkṛtāḥ / naṣṭaprabhāvavīryāśca naṣṭatejasa eva ca
39 ॥ धर्मे चैव मतिस्तेषां तदा न व्यवतिष्ठते । ते तुसर्वे समागम्य ब्रह्मलोकमुपागताः
39 // dharme caiva matisteṣāṃ tadā na vyavatiṣṭhate / te tusarve samāgamya brahmalokamupāgatāḥ
40 ॥ ब्रह्मणो भवनं गत्वा दृष्ट्वा पुष्पकसंभवम् । पादयोः पतिताः सर्वे शिववृत्तान्तमूचिरे
40 // brahmaṇo bhavanaṃ gatvā dṛṣṭvā puṣpakasaṃbhavam / pādayoḥ patitāḥ sarve śivavṛttāntamūcire
41 ॥ विकटः स्तब्धकेशश्च करालदशनस्तथा । उलूकव्यग्रहस्तश्च रक्तपिङ्गललोचनः
41 // vikaṭaḥ stabdhakeśaśca karāladaśanastathā / ulūkavyagrahastaśca raktapiṅgalalocanaḥ
42 ॥ शिश्नं सवृषणं तस्य रक्तं गैरिकमण्डितम् । स्नुषाणां च दुहितॄणां पुत्रीणां च विशेषतः
42 // śiśnaṃ savṛṣaṇaṃ tasya raktaṃ gairikamaṇḍitam / snuṣāṇāṃ ca duhitṝṇāṃ putrīṇāṃ ca viśeṣataḥ
43 ॥ वर्तमानस्ततः पार्श्वे विपरीताभिलाषतः । उन्मत्त इति विज्ञाय सो ऽस्माभिरवमानितः
43 // vartamānastataḥ pārśve viparītābhilāṣataḥ / unmatta iti vijñāya so 'smābhiravamānitaḥ
44 ॥ आक्रुष्टस्ताडितश्चापि लिङ्गं चाप्यस्य चोद्धृतम् । तस्य क्रोधप्रसादार्थं वयं ते शरणं गताः
44 // ākruṣṭastāḍitaścāpi liṅgaṃ cāpyasya coddhṛtam / tasya krodhaprasādārthaṃ vayaṃ te śaraṇaṃ gatāḥ
45 ॥ एतत्कार्यं न जानीमस्तन्नो ब्रूहि पितामह । ऋषीणां तद्वचः श्रुत्वा ध्यानाद्विज्ञाय चेश्वरम्
45 // etatkāryaṃ na jānīmastanno brūhi pitāmaha / ṛṣīṇāṃ tadvacaḥ śrutvā dhyānādvijñāya ceśvaram
46 ॥ प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा वाक्यं च सुसमा हितः । एष देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः
46 // pratyuvāca tato brahmā vākyaṃ ca susamā hitaḥ / eṣa devo mahādevo vijñeyastu maheśvaraḥ
47 ॥ न तस्य परमं किञ्चित्पदं समधिगम्यते । देवानां च ऋषीणां च पितृणां चैव स प्रभुः
47 // na tasya paramaṃ kiñcitpadaṃ samadhigamyate / devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca pitṛṇāṃ caiva sa prabhuḥ
48 ॥ सहस्रयुगपर्यन्ते प्रलये सर्वदेहिनाम् । संहरत्येष भगवान् कालो भूत्वा महेश्वरः
48 // sahasrayugaparyante pralaye sarvadehinām / saṃharatyeṣa bhagavān kālo bhūtvā maheśvaraḥ
49 ॥ एष चैव प्रजाः सर्वाः सृजत्येकः स्वतेजसा । एष चिक्री च वक्षोजश्रीवत्सकृतलक्षणः
49 // eṣa caiva prajāḥ sarvāḥ sṛjatyekaḥ svatejasā / eṣa cikrī ca vakṣojaśrīvatsakṛtalakṣaṇaḥ
50 ॥ येगी कृतयुगे चैव त्रेतायां क्रतुरुच्यते । द्वापरे चैव कालाग्निर्धर्मकेतुः कलौ स्मृतः
50 // yegī kṛtayuge caiva tretāyāṃ kraturucyate / dvāpare caiva kālāgnirdharmaketuḥ kalau smṛtaḥ
51 ॥ रुद्रस्य मूर्त्तयस्तिस्रो विज्ञेयाश्चापि पण्डितैः । तमो ह्यग्नी रजो ब्रह्मा सत्त्वं विष्णुः प्रकाशकः
51 // rudrasya mūrttayastisro vijñeyāścāpi paṇḍitaiḥ / tamo hyagnī rajo brahmā sattvaṃ viṣṇuḥ prakāśakaḥ
52 ॥ मूर्त्तिरेका स्मृता यस्य दिग्वासाश्च शिवाह्वया । यत्र तिष्ठन्ति तद्ब्रह्मयोगेन तु समन्वितम्
52 // mūrttirekā smṛtā yasya digvāsāśca śivāhvayā / yatra tiṣṭhanti tadbrahmayogena tu samanvitam
53 ॥ तस्माद्देवं देवदेवमी शानं प्रभुमव्ययम् । आराधयत विप्रेन्द्रा जितक्रोधा जितेन्द्रियाः
53 // tasmāddevaṃ devadevamī śānaṃ prabhumavyayam / ārādhayata viprendrā jitakrodhā jitendriyāḥ
54 ॥ दृष्टं वै यादृशं तस्य लिङ्गमासीन्महात्मनः । तादृक्प्रतिकृतिं कृत्वा शूलपाणिं प्रपद्यत
54 // dṛṣṭaṃ vai yādṛśaṃ tasya liṅgamāsīnmahātmanaḥ / tādṛkpratikṛtiṃ kṛtvā śūlapāṇiṃ prapadyata
55 ॥ ततो द्रक्ष्यथ देवेशं दुर्दर्शमकृतात्मभिः । यं दृष्ट्वा सर्वमज्ञानमधर्मश्च प्रमश्यति
55 // tato drakṣyatha deveśaṃ durdarśamakṛtātmabhiḥ / yaṃ dṛṣṭvā sarvamajñānamadharmaśca pramaśyati
56 ॥ ततः प्रदक्षिणं कृत्वा ब्रह्माणममितौजसम् । आस्थिता वीतशोकास्ते देवदारुवने ततः
56 // tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā brahmāṇamamitaujasam / āsthitā vītaśokāste devadāruvane tataḥ
57 ॥ आराधयितुमारब्धा ब्रह्मणा कथितं यथा । स्थण्डिलेषु विचित्रेषु पर्वतेषु गुहासु च
57 // ārādhayitumārabdhā brahmaṇā kathitaṃ yathā / sthaṇḍileṣu vicitreṣu parvateṣu guhāsu ca
58 ॥ नदीनां च विचित्रेषु पुलिनेषु शुभेषु च । एवं संवत्सरे पूर्णे वसंते समुपस्थिते । तदेव रूपमास्थाय देवस्तद्वनमागतः
58 // nadīnāṃ ca vicitreṣu pulineṣu śubheṣu ca / evaṃ saṃvatsare pūrṇe vasaṃte samupasthite / tadeva rūpamāsthāya devastadvanamāgataḥ
59 ॥ कुसुमितबहुपादपालताकं भ्रमरगणै रुपगीयमानखण्डम् । परभृतपरिपूर्णचारुशब्दं प्रविशति तद्वनमाश्रमं महेशः
59 // kusumitabahupādapālatākaṃ bhramaragaṇai rupagīyamānakhaṇḍam / parabhṛtaparipūrṇacāruśabdaṃ praviśati tadvanamāśramaṃ maheśaḥ
60 ॥ ततस्तं मुनयः सर्वे तुष्टुवुः सुसमाहिताः
60 // tatastaṃ munayaḥ sarve tuṣṭuvuḥ susamāhitāḥ
61 ॥ अद्भिर्विवधमाल्यैश्च धूपमन्धैस्तथैव च । सपत्नीका महाभागाः सपुत्राः सपरिच्छदाः
61 // adbhirvivadhamālyaiśca dhūpamandhaistathaiva ca / sapatnīkā mahābhāgāḥ saputrāḥ saparicchadāḥ
62 ॥ मृदु भस्ते तदा वाग्भिर्गिरीशमिदमब्रुवन् । अज्ञानाद्देवदेवस्य यदस्माभिग्नुष्ठितम्
62 // mṛdu bhaste tadā vāgbhirgirīśamidamabruvan / ajñānāddevadevasya yadasmābhignuṣṭhitam
63 ॥ कर्मणा मनसा वाचा तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि । चरितानि विचित्राणि गुह्यानि गहनानि च
63 // karmaṇā manasā vācā tatsarvaṃ kṣantumarhasi / caritāni vicitrāṇi guhyāni gahanāni ca
64 ॥ ब्रह्मादीनां च देवानां दुर्विज्ञेयानि शङ्कर । स्वागतं ते न जानीमो गतिं नैव च नैव च
64 // brahmādīnāṃ ca devānāṃ durvijñeyāni śaṅkara / svāgataṃ te na jānīmo gatiṃ naiva ca naiva ca
65 ॥ विश्वेश्वर महादेव यो ऽसि सो ऽसि नमो ऽस्तु ते । स्तुवन्ति त्वां महात्मानो देवदेवं महेश्वरम्
65 // viśveśvara mahādeva yo 'si so 'si namo 'stu te / stuvanti tvāṃ mahātmāno devadevaṃ maheśvaram
66 ॥ नमो भवाय भव्याय भावनायोद्भवाय च । अनन्तबलवीर्याय भूतानां पतये नमः
66 // namo bhavāya bhavyāya bhāvanāyodbhavāya ca / anantabalavīryāya bhūtānāṃ pataye namaḥ
67 ॥ संहर्त्रे कपिशाङ्गाय अव्ययाय व्ययाय च । गङ्गा सलिलधाराय चाधाराय गुणात्मने
67 // saṃhartre kapiśāṅgāya avyayāya vyayāya ca / gaṅgā saliladhārāya cādhārāya guṇātmane
68 ॥ त्र्यंबकाय त्रिनेत्राय त्रिशूलवरधारिणे । कन्दर्पाय नमस्तुभ्यं नमो ऽस्तु परमात्मने
68 // tryaṃbakāya trinetrāya triśūlavaradhāriṇe / kandarpāya namastubhyaṃ namo 'stu paramātmane
69 ॥ शकराय वृषाङ्काय गणानां पतये नमः । दण्डहस्ताय कालाय पाशहस्ताय वै नमः
69 // śakarāya vṛṣāṅkāya gaṇānāṃ pataye namaḥ / daṇḍahastāya kālāya pāśahastāya vai namaḥ
70 ॥ वेदमन्त्रप्रधानाय शतजिह्वाय ते नमः । भूतं भव्यं भविष्यच्च स्थावरं चङ्गमं च यत्
70 // vedamantrapradhānāya śatajihvāya te namaḥ / bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca sthāvaraṃ caṅgamaṃ ca yat
71 ॥ तव देहात्समुत्पन्नं देव सर्वमिदं जगत् । शेभो पाहि च भद्रं ते प्रसीद भगवंस्ततः
71 // tava dehātsamutpannaṃ deva sarvamidaṃ jagat / śebho pāhi ca bhadraṃ te prasīda bhagavaṃstataḥ
72 ॥ अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाद्यत्किञ्चित्कुरुते नरः । तत्सर्वं भगवानेव कुरुते योगमायया
72 // ajñānādyadi vā jñānādyatkiñcitkurute naraḥ / tatsarvaṃ bhagavāneva kurute yogamāyayā
73 ॥ एवं स्तुत्वा तु मुनयः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । याचन्ते तपसा युक्ताः पश्यामस्त्त्वां यथा पुरा
73 // evaṃ stutvā tu munayaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā / yācante tapasā yuktāḥ paśyāmasttvāṃ yathā purā
74 ॥ प्रकृतिस्थं च ते लिङ्गं तथैवास्तु यथा पुरा । नमो दिग्वाससे नित्यं किङ्किणीजालमालिने
74 // prakṛtisthaṃ ca te liṅgaṃ tathaivāstu yathā purā / namo digvāsase nityaṃ kiṅkiṇījālamāline
75 ॥ विकटाय करालाय करालवदनाय च । अरूपाय सुरूपाय विश्वरूपाय ते नमः
75 // vikaṭāya karālāya karālavadanāya ca / arūpāya surūpāya viśvarūpāya te namaḥ
76 ॥ कटङ्कटाय रूद्राय स्वाहाकाराय वै नमः । सर्वप्राणात्मने तुभ्यं गुणदेहाय वै नमः
76 // kaṭaṅkaṭāya rūdrāya svāhākārāya vai namaḥ / sarvaprāṇātmane tubhyaṃ guṇadehāya vai namaḥ
77 ॥ दुर्ग्गन्धाय सुगन्धाय शूलहस्ताय वै नमः । स्वयं नीलशिखण्डाय श्रीकण्ठाय नमो नमः । नीलकण्ठाय देवाय चिताभस्माङ्गरागिणे
77 // durggandhāya sugandhāya śūlahastāya vai namaḥ / svayaṃ nīlaśikhaṇḍāya śrīkaṇṭhāya namo namaḥ / nīlakaṇṭhāya devāya citābhasmāṅgarāgiṇe
78 ॥ गुणत्रयात्मने तुभ्यं नमो विश्वाय वेधसे । श्मशानवासिने नित्यं प्रेतरूपाय वै नमः
78 // guṇatrayātmane tubhyaṃ namo viśvāya vedhase / śmaśānavāsine nityaṃ pretarūpāya vai namaḥ
79 ॥ त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः । आत्मा च सर्वभूतानां सांख्यैः पुरुष उच्यते
79 // tvaṃ brahmā sarvadevānāṃ rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ / ātmā ca sarvabhūtānāṃ sāṃkhyaiḥ puruṣa ucyate
80 ॥ पर्वतानां महामेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः । ऋषीणां च वसिष्ठस्त्वं देवानां वासवस्तथा
80 // parvatānāṃ mahāmerurnakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ / ṛṣīṇāṃ ca vasiṣṭhastvaṃ devānāṃ vāsavastathā
81 ॥ ओङ्करः सर्ववेदानां ज्येष्ठसाम च सामसु । आरण्यानां च सर्वेषां सिंहस्त्वं परमेश्वरः
81 // oṅkaraḥ sarvavedānāṃ jyeṣṭhasāma ca sāmasu / āraṇyānāṃ ca sarveṣāṃ siṃhastvaṃ parameśvaraḥ
82 ॥ ग्राम्याणामृषभश्चापि भगवांल्लोकपूजितः । सर्वथा वर्त्तमानो ऽपि योयो भावो भविष्यति
82 // grāmyāṇāmṛṣabhaścāpi bhagavāṃllokapūjitaḥ / sarvathā varttamāno 'pi yoyo bhāvo bhaviṣyati
83 ॥ त्वामेव तत्र पश्यामो ब्रह्मणा कथितं यथा । कामः क्रोधश्च लोभश्च विषादो मद एव च
83 // tvāmeva tatra paśyāmo brahmaṇā kathitaṃ yathā / kāmaḥ krodhaśca lobhaśca viṣādo mada eva ca
84 ॥ एतदिच्छाम वै रोद्धुं प्रसीद परमेश्वर । महासंहरणे प्राप्ते त्वया देव कृतात्मना
84 // etadicchāma vai roddhuṃ prasīda parameśvara / mahāsaṃharaṇe prāpte tvayā deva kṛtātmanā
85 ॥ करं ललाटे संपीड्य वह्निरुत्पादितस्त्वया । तेनाग्निना तदा लोका अर्चिर्भिः सर्वतो वृताः
85 // karaṃ lalāṭe saṃpīḍya vahnirutpāditastvayā / tenāgninā tadā lokā arcirbhiḥ sarvato vṛtāḥ
86 ॥ तस्मादग्निसमा ह्येते बहवो विकृताग्नयः । यानि चान्यानिभूतानि स्थावराणि चराणि च
86 // tasmādagnisamā hyete bahavo vikṛtāgnayaḥ / yāni cānyānibhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
87 ॥ दह्यन्ते प्राणिनस्ते तु त्वत्समुत्थेन वाह्निना । अस्माकं दह्यमानानां त्राता भव सुरेश्वर
87 // dahyante prāṇinaste tu tvatsamutthena vāhninā / asmākaṃ dahyamānānāṃ trātā bhava sureśvara
88 ॥ त्वं च लोकहितार्थाय भूतानि परिषिञ्चसि । महेश्वर महाभाग प्रभो शुभनिरीक्षक
88 // tvaṃ ca lokahitārthāya bhūtāni pariṣiñcasi / maheśvara mahābhāga prabho śubhanirīkṣaka
89 ॥ आज्ञापय वयं नाथ कर्त्तारो वचनं तव । रूपकोटिसहस्रेषु रूपकोटिशतेषु च
89 // ājñāpaya vayaṃ nātha karttāro vacanaṃ tava / rūpakoṭisahasreṣu rūpakoṭiśateṣu ca
90 ॥ अन्तं गन्तुं न शक्ताः स्म तव देव नमो ऽस्तु ते । ततस्तु भगवानीश इदं वचनमब्रवीत्
90 // antaṃ gantuṃ na śaktāḥ sma tava deva namo 'stu te / tatastu bhagavānīśa idaṃ vacanamabravīt
91 ॥ ये हि मे भस्मनिरता भस्मना दग्धकिल्बिषाः । यथोक्तकारिणो दान्ता विप्रा ध्यानपरायणाः
91 // ye hi me bhasmaniratā bhasmanā dagdhakilbiṣāḥ / yathoktakāriṇo dāntā viprā dhyānaparāyaṇāḥ
92 ॥ न तान्परिवदेद्विद्वान् न च तानतिलङ्घयेत् । न चेमानप्रियं ब्रूयादमुत्रेह हितार्थवान्
92 // na tānparivadedvidvān na ca tānatilaṅghayet / na cemānapriyaṃ brūyādamutreha hitārthavān
93 ॥ यस्तान्निन्दति मूढात्मा महादेवंस निन्दति । यस्त्वेतान्पूजयेन्नित्यं स पूजयति शङ्करम् । एवं चरथ भद्रं वो मत्तः सिद्धिमवाप्स्यथ
93 // yastānnindati mūḍhātmā mahādevaṃsa nindati / yastvetānpūjayennityaṃ sa pūjayati śaṅkaram / evaṃ caratha bhadraṃ vo mattaḥ siddhimavāpsyatha
94 ॥ अतुलमिह महातमः प्रणाशंशिवकथितं परमं विधिं विदित्वा । अपगतभयलोभमोहचिन्ताः सह पतिताः महसा शिरोभिरूहुः
94 // atulamiha mahātamaḥ praṇāśaṃśivakathitaṃ paramaṃ vidhiṃ viditvā / apagatabhayalobhamohacintāḥ saha patitāḥ mahasā śirobhirūhuḥ
95 ॥ ततस्ते मुदिता विप्राः प्रकृतिस्थे महेश्वरे । गन्धोदकैः सुशुद्धैश्च कुशपुष्पविमिश्रितैः
95 // tataste muditā viprāḥ prakṛtisthe maheśvare / gandhodakaiḥ suśuddhaiśca kuśapuṣpavimiśritaiḥ
96 ॥ स्नापयन्ति महाकुम्भैरद्भिर्देवं महेश्वरम् । गायन्ति विविधैर्गुह्यैर् हुंकारैश्चापि सुस्वरैः
96 // snāpayanti mahākumbhairadbhirdevaṃ maheśvaram / gāyanti vividhairguhyair huṃkāraiścāpi susvaraiḥ
97 ॥ नमो दिग्वाससे देव किङ्किणीध्राय वै नमः । अर्द्ध नारीशरीराय सांख्ययोगप्रवर्त्तिने
97 // namo digvāsase deva kiṅkiṇīdhrāya vai namaḥ / arddha nārīśarīrāya sāṃkhyayogapravarttine
98 ॥ घनवाहनकृष्णाय गजचर्मनिवासिने । कृष्णाजिनोत्तरीयाय व्यालयज्ञोपवीतिने
98 // ghanavāhanakṛṣṇāya gajacarmanivāsine / kṛṣṇājinottarīyāya vyālayajñopavītine
99 ॥ सुरचितचित्रविचित्रकुण्डलाय सुरचितमाल्यविभूषणाय तुभ्यम् । मृगपतिवरचर्मवाससे ते पृथुपरशो च नमोस्तु शङ्कराय
99 // suracitacitravicitrakuṇḍalāya suracitamālyavibhūṣaṇāya tubhyam / mṛgapativaracarmavāsase te pṛthuparaśo ca namostu śaṅkarāya
100 ॥ भूयश्च स्थापिते लिङ्गे लोकानां हितकाम्यया । वर्णधर्मपराश्चैव चेरुस्ते मुनिसत्तमाः
100 // bhūyaśca sthāpite liṅge lokānāṃ hitakāmyayā / varṇadharmaparāścaiva ceruste munisattamāḥ
101 ॥ ततस्तान्स मुनीन्प्रीतः प्रत्युवाच महेश्वरः । प्रीतोस्मि युष्मत्तपसा वरं वृणुत मुव्रताः
101 // tatastānsa munīnprītaḥ pratyuvāca maheśvaraḥ / prītosmi yuṣmattapasā varaṃ vṛṇuta muvratāḥ
102 ॥ ततस्ते मुनयस्सर्वे प्रणिपत्य महेश्वरम् । भृग्वङ्गिरा वसिष्ठश्च विश्वामित्रस्तथैव च
102 // tataste munayassarve praṇipatya maheśvaram / bhṛgvaṅgirā vasiṣṭhaśca viśvāmitrastathaiva ca
103 ॥ गौतमो ऽत्रिः सुकेशश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । मरीचिः कश्यपश्चापि संवर्तश्च महातपाः
103 // gautamo 'triḥ sukeśaśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ / marīciḥ kaśyapaścāpi saṃvartaśca mahātapāḥ
104 ॥ ते प्रणम्य महादेवमिदं वचनमब्रुवन् । भस्मस्नानं च नग्नत्वं वामत्वं प्रतिलोमता । सेव्यासेव्यत्वं तु विभो एतदिच्छाम वेदितुम्
104 // te praṇamya mahādevamidaṃ vacanamabruvan / bhasmasnānaṃ ca nagnatvaṃ vāmatvaṃ pratilomatā / sevyāsevyatvaṃ tu vibho etadicchāma veditum
105 ॥ भगवानुवाच एतद्वः संप्रवक्ष्यामि कथासर्वस्वमद्य वै । अग्निर्ह्यहं सोमयुतः सोमश्चाग्निमुपश्रितः
105 // bhagavānuvāca etadvaḥ saṃpravakṣyāmi kathāsarvasvamadya vai / agnirhyahaṃ somayutaḥ somaścāgnimupaśritaḥ
106 ॥ कृताकृतं वदन्त्यग्निं भूयो लोकाः समाश्रिताः । असकृच्चाग्निना दग्धं जगत्स्थावरजङ्गमम्
106 // kṛtākṛtaṃ vadantyagniṃ bhūyo lokāḥ samāśritāḥ / asakṛccāgninā dagdhaṃ jagatsthāvarajaṅgamam
107 ॥ भस्मसाध्यं हि तत्सर्वं पवित्रमिद मुत्तमम् । भस्मना वीर्यमास्थाय भूतानि परिषिञ्चति
107 // bhasmasādhyaṃ hi tatsarvaṃ pavitramida muttamam / bhasmanā vīryamāsthāya bhūtāni pariṣiñcati
108 ॥ अग्निकार्यं च यत्कृत्वा करिष्यति च त्र्यायुषम् । भस्मना मम वीर्येण मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
108 // agnikāryaṃ ca yatkṛtvā kariṣyati ca tryāyuṣam / bhasmanā mama vīryeṇa mucyate sarvakilbiṣaiḥ
109 ॥ भासयत्येव यद्भस्म शुभं वासयते च यत् । तत्क्षणात्सर्वपापानां भस्मेति परिकीर्त्यते
109 // bhāsayatyeva yadbhasma śubhaṃ vāsayate ca yat / tatkṣaṇātsarvapāpānāṃ bhasmeti parikīrtyate
110 ॥ ऊष्मपाः पितरो ज्ञेया देवा वै सोमसंभवाः । अग्नीषोमात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजं गमम्
110 // ūṣmapāḥ pitaro jñeyā devā vai somasaṃbhavāḥ / agnīṣomātmakaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṃ gamam
111 ॥ अहमग्निर्महातेजाः सोमश्चैषा ममांबिका । अहमग्निश्च सोमश्च प्रकृत्या पुरुषः स्वयम्
111 // ahamagnirmahātejāḥ somaścaiṣā mamāṃbikā / ahamagniśca somaśca prakṛtyā puruṣaḥ svayam
112 ॥ तस्माद्भस्म महाभागा मद्वीर्यमिति चोच्यते । स्ववीर्यं वपुषा चैव धारयामीति वै स्थितिः
112 // tasmādbhasma mahābhāgā madvīryamiti cocyate / svavīryaṃ vapuṣā caiva dhārayāmīti vai sthitiḥ
113 ॥ तदा प्रभृति लोकेषु रक्षार्थमशुभेषु च । भस्मना क्रियते रक्षा सूतिकानां गृहेषु च
113 // tadā prabhṛti lokeṣu rakṣārthamaśubheṣu ca / bhasmanā kriyate rakṣā sūtikānāṃ gṛheṣu ca
114 ॥ भस्मस्नानविशुद्धात्मा जितक्रोधो जितेन्द्रियः । मत्समीपसुपागम्य न भूयो विनिवर्तते
114 // bhasmasnānaviśuddhātmā jitakrodho jitendriyaḥ / matsamīpasupāgamya na bhūyo vinivartate
115 ॥ व्रतं पाशुपतं योगं कापालं योगनिर्मितम् । पूर्वं पाशुपतं ह्येतन्निर्मितं तदनुत्तमम्
115 // vrataṃ pāśupataṃ yogaṃ kāpālaṃ yoganirmitam / pūrvaṃ pāśupataṃ hyetannirmitaṃ tadanuttamam
116 ॥ शेषाश्चाश्रमिणः सर्वे पश्चात्सृष्टाः स्वयंभुवा । सृष्टिरेषा मया सृष्टा लज्जामोहभयात्मिका
116 // śeṣāścāśramiṇaḥ sarve paścātsṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā / sṛṣṭireṣā mayā sṛṣṭā lajjāmohabhayātmikā
117 ॥ नग्ना एव हि जायन्ते देवता मुनयस्तथा । ये चान्येमानवा लोके सर्वे जायन्त्यवाससः
117 // nagnā eva hi jāyante devatā munayastathā / ye cānyemānavā loke sarve jāyantyavāsasaḥ
118 ॥ इन्द्रियैरजितैर्नग्ना दुकूलेनापि संवृताः । तैरेव संवृतो गुप्तोन वस्त्रं कारणं स्मृतम्
118 // indriyairajitairnagnā dukūlenāpi saṃvṛtāḥ / taireva saṃvṛto guptona vastraṃ kāraṇaṃ smṛtam
119 ॥ क्षमा धृतिरहिंसा च वैराग्यं चैव सर्वशः । तुल्यौ मानापमानौ च तत्प्रावरणमुत्तमम्
119 // kṣamā dhṛtirahiṃsā ca vairāgyaṃ caiva sarvaśaḥ / tulyau mānāpamānau ca tatprāvaraṇamuttamam
120 ॥ भस्मपाण्डुरदिग्धाङ्गो ध्यायते मनसा भवम् । यद्यकार्यसहस्राणि कृत्वा स्नायति भस्मना
120 // bhasmapāṇḍuradigdhāṅgo dhyāyate manasā bhavam / yadyakāryasahasrāṇi kṛtvā snāyati bhasmanā
121 ॥ तत्सर्वं दहते भस्म यथाग्निस्तेजसा वनम् । तस्मा द्यत्नपरो भूत्वा त्रिकालमपि यः सदा
121 // tatsarvaṃ dahate bhasma yathāgnistejasā vanam / tasmā dyatnaparo bhūtvā trikālamapi yaḥ sadā
122 ॥ भस्मना कुरुते स्नानं गाणपत्यं स गच्छति । संहृत्य च क्रतून्सर्वान्गृहीत्वामृतमुत्त मम्
122 // bhasmanā kurute snānaṃ gāṇapatyaṃ sa gacchati / saṃhṛtya ca kratūnsarvāngṛhītvāmṛtamutta mam
123 ॥ ध्यायन्ति ये महादेवं लीनास्तद्भावभाविताः । उत्तरेणाथ पन्थानं ते ऽमृतत्वमवाप्नुयुः
123 // dhyāyanti ye mahādevaṃ līnāstadbhāvabhāvitāḥ / uttareṇātha panthānaṃ te 'mṛtatvamavāpnuyuḥ
124 ॥ दक्षिणेनाथ पन्थानं ये श्मशानानि भेजिरे । अणिमा महिमा चैव लघिमा प्राप्तिरेव च
124 // dakṣiṇenātha panthānaṃ ye śmaśānāni bhejire / aṇimā mahimā caiva laghimā prāptireva ca
125 ॥ गरिमा पञ्चमी चैव षष्ठं प्राकाम्यमेव च । ईशित्वं च वशित्वं च ह्यमरत्वं च ते गताः
125 // garimā pañcamī caiva ṣaṣṭhaṃ prākāmyameva ca / īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca hyamaratvaṃ ca te gatāḥ
126 ॥ इन्द्रादयस्तथा देवाः कामिकं व्रतमास्थिताः । ऐश्वर्यं परमं प्राप्य सर्वे प्रथिततेजसः
126 // indrādayastathā devāḥ kāmikaṃ vratamāsthitāḥ / aiśvaryaṃ paramaṃ prāpya sarve prathitatejasaḥ
127 ॥ व्यपगतमदमोहमुक्तरागास्तमेरहजदोषविवर्जितस्वभावाः । परिभवमिदमुत्तमं विदित्वा पशुपतिदयितमिदं व्रतं चरध्वम्
127 // vyapagatamadamohamuktarāgāstamerahajadoṣavivarjitasvabhāvāḥ / paribhavamidamuttamaṃ viditvā paśupatidayitamidaṃ vrataṃ caradhvam
128 ॥ यः पठेद्वै शुचिर्भूत्वा श्रद्दधानो जितेन्द्रियः । सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति
128 // yaḥ paṭhedvai śucirbhūtvā śraddadhāno jitendriyaḥ / sarvapāpaviśuddhātmā rudralokaṃ sa gacchati