92 ॥ इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे संख्यावर्त्तो नामैकोनत्रिशत्तमो ऽध्यायः शांशापायनिरुवाच कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्त्तनम् । पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे यथावत्तच्च ब्रूहि मे
92 // iti śrī brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde saṃkhyāvartto nāmaikonatriśattamo 'dhyāyaḥ śāṃśāpāyaniruvāca kathaṃ tretāyugamukhe yajñasya syātpravarttanam / pūrvaṃ svāyaṃbhuve sarge yathāvattacca brūhi me
1 ॥ अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन वै । कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा
1 // antarhitāyāṃ saṃdhyāyāṃ sārddhaṃ kṛtayugena vai / kālākhyāyāṃ pravṛttāyāṃ prāpte tretāyuge tadā
2 ॥ औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने । प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहाश्रमपरे पुनः
2 // auṣadhīṣu ca jātāsu pravṛtte vṛṣṭisarjane / pratiṣṭhitāyāṃ vārttāyāṃ gṛhāśramapare punaḥ
3 ॥ वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृतवन्तश्च संख्यया । संभारांस्तांस्तु मंभृत्य कथं यज्ञः प्रवर्त्तितः
3 // varṇāśramavyavasthānaṃ kṛtavantaśca saṃkhyayā / saṃbhārāṃstāṃstu maṃbhṛtya kathaṃ yajñaḥ pravarttitaḥ
4 ॥ एतच्छुत्वाब्रवीत्सूतः श्रूयतां शांशपायने । यथा त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्तनम्
4 // etacchutvābravītsūtaḥ śrūyatāṃ śāṃśapāyane / yathā tretāyugamukhe yajñasya syātpravartanam
5 ॥ पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे तद्वक्ष्याम्यानुपूर्व्यतः । अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन तु
5 // pūrvaṃ svāyaṃbhuve sarge tadvakṣyāmyānupūrvyataḥ / antarhitāyāṃ saṃdhyāyāṃ sārddhaṃ kṛtayugena tu
6 ॥ कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्रप्ते त्रेतायुगे तदा । औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने
6 // kālākhyāyāṃ pravṛttāyāṃ prapte tretāyuge tadā / auṣadhīṣu ca jātāsu pravṛtte vṛṣṭisarjane
7 ॥ प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहश्रमपरेषु च । वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृत्वा मन्त्रांस्तु संहतान्
7 // pratiṣṭhitāyāṃ vārttāyāṃ gṛhaśramapareṣu ca / varṇāśramavyavasthānaṃ kṛtvā mantrāṃstu saṃhatān
8 ॥ मन्त्रांस्तान्योजयित्वाथ इहामुत्र च कर्मसु । तदा विश्वभुगिन्द्रश्च यज्ञं प्रावर्त्तयत्प्रभुः
8 // mantrāṃstānyojayitvātha ihāmutra ca karmasu / tadā viśvabhugindraśca yajñaṃ prāvarttayatprabhuḥ
9 ॥ दैवतैः सहितैः सर्वैः सर्वसंभारसंभृतैः । तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः
9 // daivataiḥ sahitaiḥ sarvaiḥ sarvasaṃbhārasaṃbhṛtaiḥ / tasyāśvamedhe vitate samājagmurmaharṣayaḥ
10 ॥ यजन्तं पशुभिर्मे ध्यैरूचुः सर्वे समागताः । कर्मव्यग्रेषु ऋत्विक्षु संतते यज्ञकर्मणि
10 // yajantaṃ paśubhirme dhyairūcuḥ sarve samāgatāḥ / karmavyagreṣu ṛtvikṣu saṃtate yajñakarmaṇi
11 ॥ संप्रगीथेषु सर्वेषु सामगेष्वथ सुस्वग्म् । परिक्रान्तेषु लघुषु ह्यध्वर्युवृषभेषु च
11 // saṃpragītheṣu sarveṣu sāmageṣvatha susvagm / parikrānteṣu laghuṣu hyadhvaryuvṛṣabheṣu ca
12 ॥ आलब्धेषु च मेध्येषु तथा पशुगणेषु च । हविष्यग्नौ हूयमाने ब्राह्मणैश्चाग्निहोत्रिभिः
12 // ālabdheṣu ca medhyeṣu tathā paśugaṇeṣu ca / haviṣyagnau hūyamāne brāhmaṇaiścāgnihotribhiḥ
13 ॥ आहूतेषु च सर्वेषु यज्ञभाक्षु क्रमात्तदा । य इन्द्रियात्मका देवास्तदा ते यज्ञभागिनः
13 // āhūteṣu ca sarveṣu yajñabhākṣu kramāttadā / ya indriyātmakā devāstadā te yajñabhāginaḥ
14 ॥ तद्यचन्ते तदा देवान्कल्पादिषु भवन्ति ये । अध्वर्यवः प्रैषकाले व्यत्थिता वै महर्षयः
14 // tadyacante tadā devānkalpādiṣu bhavanti ye / adhvaryavaḥ praiṣakāle vyatthitā vai maharṣayaḥ
15 ॥ महर्षयस्तु तान्दृष्ट्वा दीनान्पशुगणांस्तदा । प्रपच्छुरिद्रं संभूय को ऽयं यज्ञ विधिस्तव
15 // maharṣayastu tāndṛṣṭvā dīnānpaśugaṇāṃstadā / prapacchuridraṃ saṃbhūya ko 'yaṃ yajña vidhistava
16 ॥ अधर्मो बलवानेष हिंसाधर्मेप्सया ततः । ततः पशुवधश्चैष तव यज्ञे सुरोत्तम
16 // adharmo balavāneṣa hiṃsādharmepsayā tataḥ / tataḥ paśuvadhaścaiṣa tava yajñe surottama
17 ॥ अधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुहिसया । नायं धर्मो ह्यधर्मो ऽयं न हिंसा धर्म उच्यते
17 // adharmo dharmaghātāya prārabdhaḥ paśuhisayā / nāyaṃ dharmo hyadharmo 'yaṃ na hiṃsā dharma ucyate
18 ॥ आगमेन भवान्यज्ञं करोतु यदिहेच्छति । विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यपसेतुना
18 // āgamena bhavānyajñaṃ karotu yadihecchati / vidhidṛṣṭena yajñena dharmeṇāvyapasetunā
19 ॥ यज्ञबीचैः सुरेश्रष्ठ येषु हिंसा न विद्यते । त्रिवर्षं परमं कालमुषितैरप्ररोहिभिः
19 // yajñabīcaiḥ sureśraṣṭha yeṣu hiṃsā na vidyate / trivarṣaṃ paramaṃ kālamuṣitairaprarohibhiḥ
20 ॥ एष धर्मो महाप्राज्ञ विरञ्चिविहितः पुरा । एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
20 // eṣa dharmo mahāprājña virañcivihitaḥ purā / evaṃ viśvabhugindrastu ṛṣibhistattvadarśibhiḥ
21 ॥ तदा विवादः सुमहानिन्द्रस्यासीन्महर्षिभिः । जङ्गमस्थावरैः कैर्हि यष्टव्यमिति चोच्यते
21 // tadā vivādaḥ sumahānindrasyāsīnmaharṣibhiḥ / jaṅgamasthāvaraiḥ kairhi yaṣṭavyamiti cocyate
22 ॥ ते तु खिन्ना विवादेन तत्त्वमुत्त्वा महर्षयः । सन्धाय वाक्यमिन्द्रेण पप्रच्छुः खेचरं वसुम्
22 // te tu khinnā vivādena tattvamuttvā maharṣayaḥ / sandhāya vākyamindreṇa papracchuḥ khecaraṃ vasum
23 ॥ सहाप्राज्ञ कथं दृष्टस्त्वया यज्ञविधिर्नृप । औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नो नुद प्रभो
23 // sahāprājña kathaṃ dṛṣṭastvayā yajñavidhirnṛpa / auttānapāde prabrūhi saṃśayaṃ no nuda prabho
24 ॥ श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषाम विचार्य बलाबलम् । वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह
24 // śrutvā vākyaṃ vasusteṣāma vicārya balābalam / vedaśāstramanusmṛtya yajñatattvamuvāca ha
25 ॥ यथोपनीर्तैर्यष्टव्यमिति होवाच पार्थिवः । यष्टव्यं पशुभिर्मे ध्यैरथ बीजैः फलैरपि
25 // yathopanīrtairyaṣṭavyamiti hovāca pārthivaḥ / yaṣṭavyaṃ paśubhirme dhyairatha bījaiḥ phalairapi
26 ॥ हिंसास्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमौ । यथेह देवता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः
26 // hiṃsāsvabhāvo yajñasya iti me darśanāgamau / yatheha devatā mantrā hiṃsāliṅgā maharṣibhiḥ
27 ॥ दीर्घेण तपसा युक्तैर्दर्शनैस्तारकादिभिः । तत्प्रामाण्यान्मया चोक्तं तस्मात्स प्राप्तुमर्हथ
27 // dīrgheṇa tapasā yuktairdarśanaistārakādibhiḥ / tatprāmāṇyānmayā coktaṃ tasmātsa prāptumarhatha
28 ॥ यदि प्रमाणं तान्येव मन्त्रवाक्यानि वै द्विजाः । तथा प्रवततां यज्ञो ह्यन्यथा वो ऽनृतं वचः
28 // yadi pramāṇaṃ tānyeva mantravākyāni vai dvijāḥ / tathā pravatatāṃ yajño hyanyathā vo 'nṛtaṃ vacaḥ
29 ॥ एवं कृतोत्तरास्ते वै युक्तात्मानस्तपोधनाः । अवश्यभावितं दृष्ट्वा तमथो वाग्यताभवन्
29 // evaṃ kṛtottarāste vai yuktātmānastapodhanāḥ / avaśyabhāvitaṃ dṛṣṭvā tamatho vāgyatābhavan
30 ॥ इत्युक्तमात्रे नृपतिः प्रविवेश रसातलम् । ऊर्ध्वचारी वसुर्भूत्वा रसातलचरो ऽभवत्
30 // ityuktamātre nṛpatiḥ praviveśa rasātalam / ūrdhvacārī vasurbhūtvā rasātalacaro 'bhavat
31 ॥ वसुधा तलवासी तु तेन वाक्येन सो ऽभवत् । धर्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरधोगतः
31 // vasudhā talavāsī tu tena vākyena so 'bhavat / dharmāṇāṃ saṃśayacchettā rājā vasuradhogataḥ
32 ॥ तस्मान्न वाच्यमेकेन बहुज्ञेनापि संशये । बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दूरतरा गतिः
32 // tasmānna vācyamekena bahujñenāpi saṃśaye / bahudvārasya dharmasya sūkṣmā dūratarā gatiḥ
33 ॥ तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यस्तु केनचित् । देवानृषीनुपादाय स्वायंभुवमृते मनुम्
33 // tasmānna niścayādvaktuṃ dharmaḥ śakyastu kenacit / devānṛṣīnupādāya svāyaṃbhuvamṛte manum
34 ॥ तस्मादहिंसा धर्मस्य द्वारमुक्तं महर्षिभिः । ऋषिकोटिसहस्राणि स्वतपोभिर्दिवं ययुः
34 // tasmādahiṃsā dharmasya dvāramuktaṃ maharṣibhiḥ / ṛṣikoṭisahasrāṇi svatapobhirdivaṃ yayuḥ
35 ॥ तस्मान्न दानं यज्ञं वा प्रशंसंति महर्षयः । उञ्छमूलफलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः
35 // tasmānna dānaṃ yajñaṃ vā praśaṃsaṃti maharṣayaḥ / uñchamūlaphalaṃ śākamudapātraṃ tapodhanāḥ
36 ॥ एतद्दत्वा विभवतः स्वर्गे लोके प्रतिष्ठिताः । अद्रोहश्चाप्य लोभश्च तपो भुतदया दमः
36 // etaddatvā vibhavataḥ svarge loke pratiṣṭhitāḥ / adrohaścāpya lobhaśca tapo bhutadayā damaḥ
37 ॥ ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशः क्षमा धृतिः । सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतद्दुरासदम्
37 // brahmacaryaṃ tathā satyamanukrośaḥ kṣamā dhṛtiḥ / sanātanasya dharmasya mūlametaddurāsadam
38 ॥ श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रादयो ऽनघाः । प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः
38 // śrūyante hi tapaḥsiddhā brahmakṣatrādayo 'naghāḥ / priyavratottānapādau dhruvo medhātithirvasuḥ
39 ॥ सुधामा विरजाश्चैव शङ्खः पाण्ड्यज एव च । प्राजीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धानादयो नृपः
39 // sudhāmā virajāścaiva śaṅkhaḥ pāṇḍyaja eva ca / prājīnabarhiḥ parjanyo havirdhānādayo nṛpaḥ
40 ॥ एते चान्ये च बहवः स्वैस्तपोभिर्दिवं गताः । राजर्षयो महासत्त्वा येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता
40 // ete cānye ca bahavaḥ svaistapobhirdivaṃ gatāḥ / rājarṣayo mahāsattvā yeṣāṃ kīrttiḥ pratiṣṭhitā
41 ॥ तस्माद्विशिष्यते यज्ञात्तपः सर्वैस्तु कारणः । ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगद्विश्वमिदं पुरा
41 // tasmādviśiṣyate yajñāttapaḥ sarvaistu kāraṇaḥ / brahmaṇā tapasā sṛṣṭaṃ jagadviśvamidaṃ purā
42 ॥ तस्मान्नान्वेति तद्यज्ञस्तपोमूलमिदं स्मृतम् । द्रव्यमन्त्रात्मको यज्ञस्तपस्त्वनशनात्मकम्
42 // tasmānnānveti tadyajñastapomūlamidaṃ smṛtam / dravyamantrātmako yajñastapastvanaśanātmakam
43 ॥ यज्ञेन देवानाप्नोति वैराजं तपसा पुनः । ब्राह्मं तु कर्म संन्यासाद्वैराग्यात्प्रकृतेर्जयम्
43 // yajñena devānāpnoti vairājaṃ tapasā punaḥ / brāhmaṃ tu karma saṃnyāsādvairāgyātprakṛterjayam
44 ॥ ज्ञानात्प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैतागतयः स्मृताः । एवं विवादः सुमहान्य ज्ञस्यासीत्प्रवर्त्तने
44 // jñānātprāpnoti kaivalyaṃ pañcaitāgatayaḥ smṛtāḥ / evaṃ vivādaḥ sumahānya jñasyāsītpravarttane
45 ॥ देवतानामृषीणां च पूर्व स्वायंभुवे ऽन्तरे । ततस्तमृषयो दृष्ट्वा हतं धर्मबलेन तु
45 // devatānāmṛṣīṇāṃ ca pūrva svāyaṃbhuve 'ntare / tatastamṛṣayo dṛṣṭvā hataṃ dharmabalena tu
46 ॥ वसोर्वाक्यमना दृत्य जगमुः सर्वे यथागतम् । गतेषु मुनिसंघेषु देवा यज्ञं समाप्नुवन्
46 // vasorvākyamanā dṛtya jagamuḥ sarve yathāgatam / gateṣu munisaṃgheṣu devā yajñaṃ samāpnuvan
47 ॥ यज्ञप्रवर्त्तनं ह्येवमासीत्स्वायंभुवे ऽन्तरे । ततः प्रभृति यज्ञो ऽयं युगैः सह विवर्त्तितः
47 // yajñapravarttanaṃ hyevamāsītsvāyaṃbhuve 'ntare / tataḥ prabhṛti yajño 'yaṃ yugaiḥ saha vivarttitaḥ