122 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे युगप्रजालक्षणमृषिप्रवरवर्णनं च नाम द्वात्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ऋषिकाणां सुताश्चापि विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः । ब्राह्यणानां प्रवक्तारो नामतश्च निबोधत
122 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde yugaprajālakṣaṇamṛṣipravaravarṇanaṃ ca nāma dvātriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca ṛṣikāṇāṃ sutāścāpi vijñeyā ṛṣiputrakāḥ / brāhyaṇānāṃ pravaktāro nāmataśca nibodhata
1 ॥ सप्रधानाः प्रवक्ष्यन्ते समासाच्च श्रुतर्षयः । बह्वृचो भार्गवः पैलः सांकृत्यो जाजलिस्तथा
1 // sapradhānāḥ pravakṣyante samāsācca śrutarṣayaḥ / bahvṛco bhārgavaḥ pailaḥ sāṃkṛtyo jājalistathā
2 ॥ संध्यास्तिर्माठरश्चैव याज्ञवल्क्यः पराशरः । उपमन्युरिन्द्रप्रमतिर्माडूकिः शाकलिश्च सः
2 // saṃdhyāstirmāṭharaścaiva yājñavalkyaḥ parāśaraḥ / upamanyurindrapramatirmāḍūkiḥ śākaliśca saḥ
3 ॥ बाष्कलिः शोकपाणिश्च नैलः पैलो ऽलकस्तथा । पन्नगाः पक्षगन्ताश्च षडशीतिः श्रुतर्षयः
3 // bāṣkaliḥ śokapāṇiśca nailaḥ pailo 'lakastathā / pannagāḥ pakṣagantāśca ṣaḍaśītiḥ śrutarṣayaḥ
4 ॥ एते द्विजातयो मुख्या बह्वृचानां श्रुतर्षयः । वैशंपायनलौहित्यौ कण्ठकालावशावधः
4 // ete dvijātayo mukhyā bahvṛcānāṃ śrutarṣayaḥ / vaiśaṃpāyanalauhityau kaṇṭhakālāvaśāvadhaḥ
5 ॥ श्यामापतिः पलाडुश्च आलंबिः कमलापतिः । तेषां शिष्याः प्रशिष्याश्च षडशीति श्रुतर्षयः
5 // śyāmāpatiḥ palāḍuśca ālaṃbiḥ kamalāpatiḥ / teṣāṃ śiṣyāḥ praśiṣyāśca ṣaḍaśīti śrutarṣayaḥ
6 ॥ एते द्विजर्षयः प्रोक्ताश्चरकाध्वर्यवो द्विजाः । चैमिनिः सभरद्वाजः काव्यः पौष्यञ्जिरेव च
6 // ete dvijarṣayaḥ proktāścarakādhvaryavo dvijāḥ / caiminiḥ sabharadvājaḥ kāvyaḥ pauṣyañjireva ca
7 ॥ हिरण्यनाभः कौशिल्यो लौगाक्षिः कुसुमिस्तथा । लङ्गली शालिहोत्रश्च शक्तिराजश्च भार्गवः
7 // hiraṇyanābhaḥ kauśilyo laugākṣiḥ kusumistathā / laṅgalī śālihotraśca śaktirājaśca bhārgavaḥ
8 ॥ सामगानामथाचार्य ऐलो राजा पुरूरवाः । षट्चत्वारिंशदन्ये वै तेषां शिष्याः श्रुतर्षयः
8 // sāmagānāmathācārya ailo rājā purūravāḥ / ṣaṭcatvāriṃśadanye vai teṣāṃ śiṣyāḥ śrutarṣayaḥ
9 ॥ कौशीतिः कङ्कमुद्गश्च कुण्डकः सपराशरः । लोभालोभश्च धर्मात्मा तथा ब्रह्म बलश्च सः
9 // kauśītiḥ kaṅkamudgaśca kuṇḍakaḥ saparāśaraḥ / lobhālobhaśca dharmātmā tathā brahma balaśca saḥ
10 ॥ क्रन्थलो ऽथो मदगलो मार्कण्डेयो ऽथ धर्मवित् । इत्येते नवतिर्ज्ञेया होत्रवद्ब्रह्मचारिणः
10 // kranthalo 'tho madagalo mārkaṇḍeyo 'tha dharmavit / ityete navatirjñeyā hotravadbrahmacāriṇaḥ
11 ॥ चरकाध्वर्यवश्चापि ह्यनुमंन्त्रं तु ब्राह्मणम् । चलूभिः सुमतिश्चैव तथा देववरश्च यः
11 // carakādhvaryavaścāpi hyanumaṃntraṃ tu brāhmaṇam / calūbhiḥ sumatiścaiva tathā devavaraśca yaḥ
12 ॥ अनुकृष्णस्तथायुश्च अनुभूमिस्तथैव च । तथाप्रीतः कृशाश्वश्व सुमूलिर्बाष्कलिस्तथा
12 // anukṛṣṇastathāyuśca anubhūmistathaiva ca / tathāprītaḥ kṛśāśvaśva sumūlirbāṣkalistathā
13 ॥ चरकाध्वर्यकाध्वर्युनमस्युर्ब्रह्मचारिणः । वैयासकिः शुको विद्वांल्लौकिर्भूरिश्रवास्तथा
13 // carakādhvaryakādhvaryunamasyurbrahmacāriṇaḥ / vaiyāsakiḥ śuko vidvāṃllaukirbhūriśravāstathā
14 ॥ सोमाविरतुनान्तक्यस्तथा धौम्यश्च काश्यपः । आरण्या इलकश्चैव उपमन्युर्विदस्तथा
14 // somāviratunāntakyastathā dhaumyaśca kāśyapaḥ / āraṇyā ilakaścaiva upamanyurvidastathā
15 ॥ भार्गवो मधुकः पिङ्गः श्वेत केतुस्तथैव च । प्रजादर्पः कहोडश्च याज्ञवल्क्यो ऽथ शौनकः
15 // bhārgavo madhukaḥ piṅgaḥ śveta ketustathaiva ca / prajādarpaḥ kahoḍaśca yājñavalkyo 'tha śaunakaḥ
16 ॥ अनङ्गो निरतालश्च मध्यमाध्वर्यवस्तुते । अदितिर्देवमाता च जलापा चैव मानवी
16 // anaṅgo niratālaśca madhyamādhvaryavastute / aditirdevamātā ca jalāpā caiva mānavī
17 ॥ उर्वशी विश्वयोषा च ह्यप्सरःप्रवरे शुभे । मुद्गला चातुजीवैव तारा चैव यशस्विनी
17 // urvaśī viśvayoṣā ca hyapsaraḥpravare śubhe / mudgalā cātujīvaiva tārā caiva yaśasvinī
18 ॥ प्रातिमेधी च मार्गा च सुजाता च महातपा । लोपामुद्रा च धर्मज्ञा या च कोशीतिका स्मृता
18 // prātimedhī ca mārgā ca sujātā ca mahātapā / lopāmudrā ca dharmajñā yā ca kośītikā smṛtā
19 ॥ एताश्च ब्रह्मवादिन्य अप्सरो रूपंसमताः । इत्येता मुख्यशः प्रोक्ता मया च ऋषिपुत्रकाः
19 // etāśca brahmavādinya apsaro rūpaṃsamatāḥ / ityetā mukhyaśaḥ proktā mayā ca ṛṣiputrakāḥ
20 ॥ वैदशाखाप्रणयनास्ततस्ते ऋषयः स्मृताः । ईश्वरा मन्त्रवक्तार ऋषयो ह्यृषिकास्तथा
20 // vaidaśākhāpraṇayanāstataste ṛṣayaḥ smṛtāḥ / īśvarā mantravaktāra ṛṣayo hyṛṣikāstathā
21 ॥ ऋषिपुत्राः प्रवक्तरः कल्पानां ब्राह्मणस्य तु । ईश्वराणामृषीणां च ऋषिकाणां सहात्मजैः
21 // ṛṣiputrāḥ pravaktaraḥ kalpānāṃ brāhmaṇasya tu / īśvarāṇāmṛṣīṇāṃ ca ṛṣikāṇāṃ sahātmajaiḥ
22 ॥ तथा वाक्यानि जनीष्व यथैषां मन्त्रदृष्टयः । तत्राज्ञायुक्तमद्वैतं दीप्तं गंभीरशब्दवत्
22 // tathā vākyāni janīṣva yathaiṣāṃ mantradṛṣṭayaḥ / tatrājñāyuktamadvaitaṃ dīptaṃ gaṃbhīraśabdavat
23 ॥ अत्यन्तमपरोक्षं च लिङ्गं नाम तथैव च । सर्वभूतान्यभूतं च परिदानं च यद्भवेत्
23 // atyantamaparokṣaṃ ca liṅgaṃ nāma tathaiva ca / sarvabhūtānyabhūtaṃ ca paridānaṃ ca yadbhavet
24 ॥ क्वचिन्निरुक्तप्रोक्तार्थं वाक्यं स्वायंभुवं विदुः । यत्किञ्चिन्मन्त्रसंयुक्तं तत्र नामविभक्तिभिः
24 // kvacinniruktaproktārthaṃ vākyaṃ svāyaṃbhuvaṃ viduḥ / yatkiñcinmantrasaṃyuktaṃ tatra nāmavibhaktibhiḥ
25 ॥ प्रत्यक्षाभिहितं चैवमृषीणां वचनं मतम् । नैगमैर्विविधैः शब्दैर्निपातैर्बहुलं च यत्
25 // pratyakṣābhihitaṃ caivamṛṣīṇāṃ vacanaṃ matam / naigamairvividhaiḥ śabdairnipātairbahulaṃ ca yat
26 ॥ यच्चाप्यस्ति महद्वाक्यमृषीकाणां वचः स्मृतम् । अविस्पष्टपदं यच्च यच्च स्याद्बहुसंशयम्
26 // yaccāpyasti mahadvākyamṛṣīkāṇāṃ vacaḥ smṛtam / avispaṣṭapadaṃ yacca yacca syādbahusaṃśayam
27 ॥ ऋषिपुत्रवचस्तद्वै सर्वाश्च परिदेवताः । हेतुदृष्टान्त बहुलं चित्रशब्दमपार्थकम्
27 // ṛṣiputravacastadvai sarvāśca paridevatāḥ / hetudṛṣṭānta bahulaṃ citraśabdamapārthakam
28 ॥ सर्वास्तु तमशक्तं च वाक्यमेतत्तु मानुषम् । मिश्रा इति समाख्याताः प्रभावादृषितां गाताः
28 // sarvāstu tamaśaktaṃ ca vākyametattu mānuṣam / miśrā iti samākhyātāḥ prabhāvādṛṣitāṃ gātāḥ
29 ॥ समुत्कर्षाय कर्षाभ्यां जातिव्यत्याससंभवाः । भूतभव्यभवज्ज्ञान जन्मदुःखचिकित्सनम्
29 // samutkarṣāya karṣābhyāṃ jātivyatyāsasaṃbhavāḥ / bhūtabhavyabhavajjñāna janmaduḥkhacikitsanam
30 ॥ मिश्राणां तद्भवेद्वाक्यं गुरोर्बलप्रवर्त्तनम् । धर्मशास्त्रप्रणेतारो महिम्ना सर्वगाश्च वै
30 // miśrāṇāṃ tadbhavedvākyaṃ gurorbalapravarttanam / dharmaśāstrapraṇetāro mahimnā sarvagāśca vai
31 ॥ तपःप्रकर्षः सुमहान्येषां ते ऋषयः स्मृताः । बृहस्पतिश्च शुक्रश्च व्यासः सारस्वतस्तथा
31 // tapaḥprakarṣaḥ sumahānyeṣāṃ te ṛṣayaḥ smṛtāḥ / bṛhaspatiśca śukraśca vyāsaḥ sārasvatastathā
32 ॥ व्यासाः शास्त्रप्रणयना वेदव्यास इति स्मृताः । यस्मादवारजाः संतः पूर्वेभ्यो मेधयाधिकाः
32 // vyāsāḥ śāstrapraṇayanā vedavyāsa iti smṛtāḥ / yasmādavārajāḥ saṃtaḥ pūrvebhyo medhayādhikāḥ
33 ॥ ऐश्वर्येण च संपन्नास्ततस्ते ऋषयः स्मृताः । यस्मिन्कालो न चं वयः प्रमाणमृषिभावने
33 // aiśvaryeṇa ca saṃpannāstataste ṛṣayaḥ smṛtāḥ / yasminkālo na caṃ vayaḥ pramāṇamṛṣibhāvane
34 ॥ दृश्यते हि पुमान्कश्चित्कश्चिज्ज्येष्ठतमो धिया । यस्माद्बुद्ध्या च वर्षीयान्बलो ऽपि श्रुतवानृषिः
34 // dṛśyate hi pumānkaścitkaścijjyeṣṭhatamo dhiyā / yasmādbuddhyā ca varṣīyānbalo 'pi śrutavānṛṣiḥ
35 ॥ यः कश्चित्पादवान्मध्ये प्रयुक्तो ऽक्षर संपदा । विनियुक्तावसानां तु तामृचं परिचक्षते
35 // yaḥ kaścitpādavānmadhye prayukto 'kṣara saṃpadā / viniyuktāvasānāṃ tu tāmṛcaṃ paricakṣate
36 ॥ यः कश्चित्करणैर्मन्त्रो न च पादक्षरैर्मितः । अतियुक्तावसानं च तद्यजुर्वै प्रचक्षते
36 // yaḥ kaścitkaraṇairmantro na ca pādakṣarairmitaḥ / atiyuktāvasānaṃ ca tadyajurvai pracakṣate
37 ॥ ह्रीङ्कारः प्रणवो गीतः प्रस्तावश्च चतुर्थकम् । पञ्चमः प्रतिहोत्रश्च षष्ठमाहुरुपद्रवम्
37 // hrīṅkāraḥ praṇavo gītaḥ prastāvaśca caturthakam / pañcamaḥ pratihotraśca ṣaṣṭhamāhurupadravam
38 ॥ निधनं सप्तमं साम्नः सप्तविन्ध्य मिदं स्मृतम् । पञ्चविन्ध्य इति प्रोक्तं ह्रीङ्कारः प्रणवादृते
38 // nidhanaṃ saptamaṃ sāmnaḥ saptavindhya midaṃ smṛtam / pañcavindhya iti proktaṃ hrīṅkāraḥ praṇavādṛte
39 ॥ ब्रह्मणे धर्ममत्युक्तौ यत्तदा ज्ञाप्यतेर्ऽथतः । आशास्तिस्तु प्रसंख्याता विलापः परिदेवना
39 // brahmaṇe dharmamatyuktau yattadā jñāpyater'thataḥ / āśāstistu prasaṃkhyātā vilāpaḥ paridevanā
40 ॥ क्रोधाद्वा द्वेषणाच्चैव प्रश्राख्यानं तथैव च । एतत्तु सर्वविद्यानां विहितं मन्त्रलक्षणम्
40 // krodhādvā dveṣaṇāccaiva praśrākhyānaṃ tathaiva ca / etattu sarvavidyānāṃ vihitaṃ mantralakṣaṇam
41 ॥ मन्त्रा नवविधाः प्रोक्ता ऋग्यजुः सामलक्षणाः । मूर्तिर्निन्दा प्रशंसा चाक्रोशस्तोषस्तथैव च
41 // mantrā navavidhāḥ proktā ṛgyajuḥ sāmalakṣaṇāḥ / mūrtirnindā praśaṃsā cākrośastoṣastathaiva ca
42 ॥ प्रश्रानुज्ञास्तथाख्यानमाशास्मतिविधयो मताः । मन्त्रभेदांश्च वक्ष्यामि चतुर्विशतिलक्षणान्
42 // praśrānujñāstathākhyānamāśāsmatividhayo matāḥ / mantrabhedāṃśca vakṣyāmi caturviśatilakṣaṇān
43 ॥ प्रशंसा स्तुतिराक्रोशो निन्दा च परिदेवना । अभिशापो विशापश्च प्रश्नः प्रतिवचस्तथा
43 // praśaṃsā stutirākrośo nindā ca paridevanā / abhiśāpo viśāpaśca praśnaḥ prativacastathā
44 ॥ आशीर्यज्ञस्तथाक्षेप अर्थाख्यानं च संकथा । वियोगा ह्यभियोगाश्च कथा संस्था वरश्च वै
44 // āśīryajñastathākṣepa arthākhyānaṃ ca saṃkathā / viyogā hyabhiyogāśca kathā saṃsthā varaśca vai
45 ॥ प्रतिषेधोप देशौ च नमस्कारः स्पृहा तथा । विलापश्चेति मन्त्राणां चतुर्विंशतिरुद्धृताः
45 // pratiṣedhopa deśau ca namaskāraḥ spṛhā tathā / vilāpaśceti mantrāṇāṃ caturviṃśatiruddhṛtāḥ
46 ॥ ऋषिभिर्यज्ञतत्त्वज्ञैर्विहितं ब्रह्मणं पुरा । हेतु र्निर्वचनं निन्दा प्रशस्तिः संशयो निधिः
46 // ṛṣibhiryajñatattvajñairvihitaṃ brahmaṇaṃ purā / hetu rnirvacanaṃ nindā praśastiḥ saṃśayo nidhiḥ
47 ॥ पुराकृतिपुराकल्पौ व्यवधारणकल्पना । उपमा च दशैते वै विधयो ब्राह्मणस्य तु
47 // purākṛtipurākalpau vyavadhāraṇakalpanā / upamā ca daśaite vai vidhayo brāhmaṇasya tu
48 ॥ लक्षणं ब्राह्मणस्यैनद्विहितं सर्वशाखिनाम । हेतुर्हन्तेः स्मृतो धातोर्यन्निहन्त्युदितं परैः
48 // lakṣaṇaṃ brāhmaṇasyainadvihitaṃ sarvaśākhināma / heturhanteḥ smṛto dhātoryannihantyuditaṃ paraiḥ
49 ॥ अथवार्थे परिप्राप्ते हिनो तेर्गतिकर्मणा । तथा निर्वचनं ब्रूयाद्वाक्यार्थस्यावधारणम्
49 // athavārthe pariprāpte hino tergatikarmaṇā / tathā nirvacanaṃ brūyādvākyārthasyāvadhāraṇam
50 ॥ निन्दां तामाहुरायार्या यद्दोषे निन्दनं वचः । प्रपूर्वाच्छंसतेर्धातोः प्रशंसागुणवत्तया
50 // nindāṃ tāmāhurāyāryā yaddoṣe nindanaṃ vacaḥ / prapūrvācchaṃsaterdhātoḥ praśaṃsāguṇavattayā
51 ॥ इदं त्विदमिदं नैदमित्यनिश्चित्य संशयम् । इदमेवं विधातव्यमित्ययं विधिरुच्यते
51 // idaṃ tvidamidaṃ naidamityaniścitya saṃśayam / idamevaṃ vidhātavyamityayaṃ vidhirucyate
52 ॥ अन्यस्यान्यस्य चौक्तिर्या बुधैः सोक्ता पुराकृतिः । यो ह्यत्यन्तपरोक्षार्थः स पुराकल्प उच्यते
52 // anyasyānyasya cauktiryā budhaiḥ soktā purākṛtiḥ / yo hyatyantaparokṣārthaḥ sa purākalpa ucyate
53 ॥ पुरातिक्रान्तवाचित्वात्पुराकल्पस्य कल्प नाम् । मन्त्रब्राह्मणकल्पैश्च निगमैः शुद्धविस्तरैः
53 // purātikrāntavācitvātpurākalpasya kalpa nām / mantrabrāhmaṇakalpaiśca nigamaiḥ śuddhavistaraiḥ
54 ॥ अनिश्चित्य कृतामाहुर्व्यवधारणकल्पनाम् । यथा हीदं तथा तद्वै इदं चैव तथैव तत्
54 // aniścitya kṛtāmāhurvyavadhāraṇakalpanām / yathā hīdaṃ tathā tadvai idaṃ caiva tathaiva tat
55 ॥ इत्येवमेषा ह्युपमा दशमो ब्राह्मणस्य तु । इत्येतद्ब्रह्मणस्यादौ विहितं रक्षणं बुधैः
55 // ityevameṣā hyupamā daśamo brāhmaṇasya tu / ityetadbrahmaṇasyādau vihitaṃ rakṣaṇaṃ budhaiḥ
56 ॥ तस्य तद्विद्भिरुद्दिष्टा व्याख्याम्यनुपदं द्विजैः । मन्त्राणां कल्पना चैव विधिदृष्टिषु कर्मसु
56 // tasya tadvidbhiruddiṣṭā vyākhyāmyanupadaṃ dvijaiḥ / mantrāṇāṃ kalpanā caiva vidhidṛṣṭiṣu karmasu
57 ॥ मन्त्रो मन्त्रयतेर्द्धातोर्ब्राह्मणो ब्राह्मणेन तु । अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः
57 // mantro mantrayaterddhātorbrāhmaṇo brāhmaṇena tu / alpākṣaramasaṃdigdhaṃ sāravadviśvatomukham / astobhamanavadyaṃ ca sūtraṃ sūtravido viduḥ