215 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुष्गपादे वेदव्यसनाख्यानं स्वायंभुवमन्वन्तरवर्णनं च नाम पञ्चत्रिंशत्तमो ऽध्यायः शांशपायन उवाच मन्वन्तराणि शेषाणि श्रोतुमिच्छाम्यनुक्रमात् । मन्वन्तराधिपांश्चैव शक्रदेवपुरोगमान्
215 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣgapāde vedavyasanākhyānaṃ svāyaṃbhuvamanvantaravarṇanaṃ ca nāma pañcatriṃśattamo 'dhyāyaḥ śāṃśapāyana uvāca manvantarāṇi śeṣāṇi śrotumicchāmyanukramāt / manvantarādhipāṃścaiva śakradevapurogamān
1 ॥ सूत उवाच मन्वन्तराणि यानि स्युरतीतानागतानि ह । समासा द्विस्तराच्चैव ब्रुवतो मे निबोधत
1 // sūta uvāca manvantarāṇi yāni syuratītānāgatāni ha / samāsā dvistarāccaiva bruvato me nibodhata
2 ॥ स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा
2 // svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvaṃ manuḥ svārociṣastathā / uttamastāmasaścaiva raivataścākṣuṣastathā
3 ॥ षडेते मनवो ऽतीता वक्ष्याम्यष्टावनागतान् । सावर्णिश्चैव रौच्यश्च भौत्यो वैवस्वतस्तथा
3 // ṣaḍete manavo 'tītā vakṣyāmyaṣṭāvanāgatān / sāvarṇiścaiva raucyaśca bhautyo vaivasvatastathā
4 ॥ वक्ष्याम्येतान्पुरस्तात्तु मनोर्वेवस्वतस्य च । मनवः पञ्च ये ऽतीता मानसांस्तान्निबोधत
4 // vakṣyāmyetānpurastāttu manorvevasvatasya ca / manavaḥ pañca ye 'tītā mānasāṃstānnibodhata
5 ॥ मन्वन्तरं मया वो ऽध्य क्रान्तं स्वायंभुवस्य ह । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनाः स्वारोचिषस्य ह
5 // manvantaraṃ mayā vo 'dhya krāntaṃ svāyaṃbhuvasya ha / ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi manāḥ svārociṣasya ha
6 ॥ प्रजासर्गं समासेन द्वितीयस्य महात्मनः । आसन्वै तुषिता देवा मनोः स्वारोचिषे ऽन्तरे
6 // prajāsargaṃ samāsena dvitīyasya mahātmanaḥ / āsanvai tuṣitā devā manoḥ svārociṣe 'ntare
7 ॥ पारावताश्च विद्वांसो द्वावेव तु गणौ स्मृतौ । तुषितायां समुत्पन्नाः क्रतोः पुत्राः स्वरोचिषः
7 // pārāvatāśca vidvāṃso dvāveva tu gaṇau smṛtau / tuṣitāyāṃ samutpannāḥ kratoḥ putrāḥ svarociṣaḥ
8 ॥ पारावताश्च वासिष्ठा द्वादश द्वौ गणौ स्मृतौ । छन्दजाश्च चतुर्विंशद्देवास्ते वै तदा स्मृताः
8 // pārāvatāśca vāsiṣṭhā dvādaśa dvau gaṇau smṛtau / chandajāśca caturviṃśaddevāste vai tadā smṛtāḥ
9 ॥ दिवस्पर्शो ऽथ जामित्रो गोपदो भासुरस्तथा । अजश्च भगवाश्चैव द्रविणश्य महा बलः
9 // divasparśo 'tha jāmitro gopado bhāsurastathā / ajaśca bhagavāścaiva draviṇaśya mahā balaḥ
10 ॥ आयश्चापि महाबाहुर्महौजाश्चापि वीर्यवान् । चिकित्वान्विश्रुतो यस्तु चांशो यश्चैव पठ्यते
10 // āyaścāpi mahābāhurmahaujāścāpi vīryavān / cikitvānviśruto yastu cāṃśo yaścaiva paṭhyate
11 ॥ ऋतश्चद्वादशस्तेषां तुषिताः परिकीर्त्तिताः । इत्येते क्रतुपुत्रास्तु तदासन्सोमपायिनः
11 // ṛtaścadvādaśasteṣāṃ tuṣitāḥ parikīrttitāḥ / ityete kratuputrāstu tadāsansomapāyinaḥ
12 ॥ प्रचेताश्चैव यो देवो विश्वदेवस्तथैव च । समञ्जो विश्रुतो यस्तु ह्यजिह्मश्चारिमर्द्दनः
12 // pracetāścaiva yo devo viśvadevastathaiva ca / samañjo viśruto yastu hyajihmaścārimarddanaḥ
13 ॥ आयुर्दानो महामानो दिव्यमानस्तथैव च । अजेयश्च महाभागो यवीयांश्च महाबलः
13 // āyurdāno mahāmāno divyamānastathaiva ca / ajeyaśca mahābhāgo yavīyāṃśca mahābalaḥ
14 ॥ होता यज्वा तथा ह्येते परिक्रान्ताः परावताः । इत्येता देवता ह्यासन्मनोः स्वारोचिषान्तरे
14 // hotā yajvā tathā hyete parikrāntāḥ parāvatāḥ / ityetā devatā hyāsanmanoḥ svārociṣāntare
15 ॥ सोमपास्तु तदा ह्येताश्चतुर्विशति देवताः । तेषामिन्द्रस्तदा ह्यासीद्विपश्चिल्लोकविश्रुतः
15 // somapāstu tadā hyetāścaturviśati devatāḥ / teṣāmindrastadā hyāsīdvipaścillokaviśrutaḥ
16 ॥ ऊर्जा वसिष्ठपुत्रश्च स्तंबः काश्यप एव च । भार्गवश्च तधा प्राम ऋषभोंऽङ्गिरसस्तथा
16 // ūrjā vasiṣṭhaputraśca staṃbaḥ kāśyapa eva ca / bhārgavaśca tadhā prāma ṛṣabhoṃ'ṅgirasastathā
17 ॥ पौलस्त्यश्चैव दत्तो ऽत्रिरात्रेयो निश्चलस्तथा । पौलहो ऽथार्वरीवांश्च एते सप्तर्षयस्तथा
17 // paulastyaścaiva datto 'trirātreyo niścalastathā / paulaho 'thārvarīvāṃśca ete saptarṣayastathā
18 ॥ चैत्रः किंपुरुष श्चैव कृतान्तो विभृतो रविः । बृहदुक्थो नवः सेतुः श्रुतश्चेति नव स्मृताः
18 // caitraḥ kiṃpuruṣa ścaiva kṛtānto vibhṛto raviḥ / bṛhaduktho navaḥ setuḥ śrutaśceti nava smṛtāḥ
19 ॥ मनोः स्वारोचिषस्यैते पुत्रा वंशकराः प्रभो । पुराणे परिसंख्याता द्वितीयं वै तदन्तरम्
19 // manoḥ svārociṣasyaite putrā vaṃśakarāḥ prabho / purāṇe parisaṃkhyātā dvitīyaṃ vai tadantaram
20 ॥ सप्तर्षयो मनुर्देवाः पितरश्च चतुष्टयम् । मूलं मन्वन्तरस्यैते तेषां चैवान्वयाः प्रजाः
20 // saptarṣayo manurdevāḥ pitaraśca catuṣṭayam / mūlaṃ manvantarasyaite teṣāṃ caivānvayāḥ prajāḥ
21 ॥ ऋषीणां देवताः पुत्राः पितरो देवसूनवः । ऋषयो देवपुत्राश्च इति शास्त्रे विनिश्चयः
21 // ṛṣīṇāṃ devatāḥ putrāḥ pitaro devasūnavaḥ / ṛṣayo devaputrāśca iti śāstre viniścayaḥ
22 ॥ मनोः क्षत्रं विशश्चैव सप्तर्षिभ्यो द्विजा तयः । एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं समासाच्च न विस्तरात्
22 // manoḥ kṣatraṃ viśaścaiva saptarṣibhyo dvijā tayaḥ / etanmanvantaraṃ proktaṃ samāsācca na vistarāt
23 ॥ स्वायंभुवे न विस्तारो ज्ञेयः स्वारोचिषस्य च । न शक्यो विस्तरस्तस्य वक्तुं वर्षशतैरपि
23 // svāyaṃbhuve na vistāro jñeyaḥ svārociṣasya ca / na śakyo vistarastasya vaktuṃ varṣaśatairapi
24 ॥ पुनरुक्तबहुत्वात्तु प्रजानां वै कुलेकुले । तृतीये त्वथ पर्याये उत्तमस्यान्तरे मनोः
24 // punaruktabahutvāttu prajānāṃ vai kulekule / tṛtīye tvatha paryāye uttamasyāntare manoḥ
25 ॥ पञ्च देवगणा प्रोक्तास्तान्वक्ष्यामि निबोधत । सुधामानश्च ये देवा ये चान्ये वशवर्त्तिनः
25 // pañca devagaṇā proktāstānvakṣyāmi nibodhata / sudhāmānaśca ye devā ye cānye vaśavarttinaḥ
26 ॥ प्रतर्दनाः शिवाः सत्यागणा द्वादशकाः स्मृताः । सत्यो धृतिर्दमो दान्तः क्षमः क्षामो ध्वनिः शुचिः
26 // pratardanāḥ śivāḥ satyāgaṇā dvādaśakāḥ smṛtāḥ / satyo dhṛtirdamo dāntaḥ kṣamaḥ kṣāmo dhvaniḥ śuciḥ
27 ॥ इषोर्ज्जश्च तथा श्रेष्ठः सुपर्णो द्वादशस्तथा । इत्येते द्वादश प्रोक्ताः सुधामानस्तु नामभिः
27 // iṣorjjaśca tathā śreṣṭhaḥ suparṇo dvādaśastathā / ityete dvādaśa proktāḥ sudhāmānastu nāmabhiḥ
28 ॥ सहस्रधारो विश्वायुः समितारो वृहद्वसुः । विश्वधा विश्वकर्मा च मानसस्तु विराजसः
28 // sahasradhāro viśvāyuḥ samitāro vṛhadvasuḥ / viśvadhā viśvakarmā ca mānasastu virājasaḥ
29 ॥ ज्योतिश्चैव विभासश्च कीर्त्तिता वंशवर्तिनः । अवध्यो ऽवरतिर्देवो वसुर्धिष्ण्यो विभावसुः
29 // jyotiścaiva vibhāsaśca kīrttitā vaṃśavartinaḥ / avadhyo 'varatirdevo vasurdhiṣṇyo vibhāvasuḥ
30 ॥ वित्तः क्रतुः सुधर्मा च धृतधर्मा यशस्विजः । रथोर्मिः केतुमाञ्छ्चैव कीर्त्तितास्तु प्रतर्दनाः
30 // vittaḥ kratuḥ sudharmā ca dhṛtadharmā yaśasvijaḥ / rathormiḥ ketumāñchcaiva kīrttitāstu pratardanāḥ
31 ॥ हंसस्वारौ वदान्यौ च प्रतर्दनयशस्करौ । सुदानो वसुदानश्च सुमञ्जसविषावुभौ
31 // haṃsasvārau vadānyau ca pratardanayaśaskarau / sudāno vasudānaśca sumañjasaviṣāvubhau
32 ॥ यमो वह्निर् यतिश्चैव सुचित्रः सुतपास्तथा । शिवा ह्येते तु विज्ञेया यज्ञिया द्वादशापराः
32 // yamo vahnir yatiścaiva sucitraḥ sutapāstathā / śivā hyete tu vijñeyā yajñiyā dvādaśāparāḥ
33 ॥ सत्यानामपि नामानि निबोधत यथातथम् । दिक्पतिर्वाक्पतिश्चैव विश्वः शंभुस्तथैव च
33 // satyānāmapi nāmāni nibodhata yathātatham / dikpatirvākpatiścaiva viśvaḥ śaṃbhustathaiva ca
34 ॥ स्वमृडीको दिविश्चैव वर्चोधामा बृहद्वपुः । अश्वश्चैव सदश्वश्च क्षेमानन्दौ तथैव च
34 // svamṛḍīko diviścaiva varcodhāmā bṛhadvapuḥ / aśvaścaiva sadaśvaśca kṣemānandau tathaiva ca
35 ॥ सत्या ह्येते परिक्रान्ता यज्ञिया द्वादशापराः । इत्येता देवता ह्यासन्नौत्तमस्यान्तरे मनोः
35 // satyā hyete parikrāntā yajñiyā dvādaśāparāḥ / ityetā devatā hyāsannauttamasyāntare manoḥ
36 ॥ तेषामिन्द्रस्तु देवानां सुशान्तिर्नाम विश्रुतः । पुत्रास्त्तवङ्गिरसस्ते वै उत्तमस्य प्रजापतेः
36 // teṣāmindrastu devānāṃ suśāntirnāma viśrutaḥ / putrāsttavaṅgirasaste vai uttamasya prajāpateḥ
37 ॥ वशिष्ठपुत्राः सप्तासन्वाशिष्ठा इति विश्रुताः । सप्तर्षयस्तु ते सर्व उत्तमस्यान्तरे मनोः
37 // vaśiṣṭhaputrāḥ saptāsanvāśiṣṭhā iti viśrutāḥ / saptarṣayastu te sarva uttamasyāntare manoḥ
38 ॥ आचश्च परशुश्चैव दिव्यो दिव्यौषधिर्नयः । देवाम्वुजश्चाप्रतिमौ महोत्साहो गजस्तथा
38 // ācaśca paraśuścaiva divyo divyauṣadhirnayaḥ / devāmvujaścāpratimau mahotsāho gajastathā
39 ॥ विनीतश्च सुकेतुश्च सुमित्रः सुमतिः श्रुतिः । उत्तमस्य मनोः पुत्रास्त्रयोदश महात्मनः
39 // vinītaśca suketuśca sumitraḥ sumatiḥ śrutiḥ / uttamasya manoḥ putrāstrayodaśa mahātmanaḥ
40 ॥ एते क्षत्रप्रणेतारस्तृतीयं चैतदन्तरम् । औत्तमः परिसंख्यातः सर्गः स्वारोचिषेण तु
40 // ete kṣatrapraṇetārastṛtīyaṃ caitadantaram / auttamaḥ parisaṃkhyātaḥ sargaḥ svārociṣeṇa tu
41 ॥ विस्तरेणानुपूर्व्या च तामसस्य निबोधत । चतुर्थे त्वथ पर्याये तामसस्यातरे मनोः
41 // vistareṇānupūrvyā ca tāmasasya nibodhata / caturthe tvatha paryāye tāmasasyātare manoḥ
42 ॥ सत्याः सुरूपाः सुधियो हरयश्च गणाः स्मृताः । पुलस्त्यपुत्रास्ते देवास्तामसस्यान्तरे मनोः
42 // satyāḥ surūpāḥ sudhiyo harayaśca gaṇāḥ smṛtāḥ / pulastyaputrāste devāstāmasasyāntare manoḥ
43 ॥ गणस्तु तेषां देवानामेकैकः पञ्चविंशकः । इन्द्रियाणां प्रतीयेत ऋषयः प्रतिजानते
43 // gaṇastu teṣāṃ devānāmekaikaḥ pañcaviṃśakaḥ / indriyāṇāṃ pratīyeta ṛṣayaḥ pratijānate
44 ॥ सप्रमाणास्तु शीर्षण्यं मनश्चैवाष्टमं तथा । इन्द्रियाणि तथा देवा मनोस्तस्यान्तरे स्मृताः
44 // sapramāṇāstu śīrṣaṇyaṃ manaścaivāṣṭamaṃ tathā / indriyāṇi tathā devā manostasyāntare smṛtāḥ
45 ॥ तेषां बभूव देवानां शिबिरिन्द्रः प्रतापवान् । सप्तर्षयोंऽतरे ये च तान्निबोधत सत्तमाः
45 // teṣāṃ babhūva devānāṃ śibirindraḥ pratāpavān / saptarṣayoṃ'tare ye ca tānnibodhata sattamāḥ
46 ॥ काव्य आङ्गिरसश्चैव काश्यपः पृथुरेव च । अत्रेयस्त्वग्निरित्येव ज्योतिर्धामा च भार्गवः
46 // kāvya āṅgirasaścaiva kāśyapaḥ pṛthureva ca / atreyastvagnirityeva jyotirdhāmā ca bhārgavaḥ
47 ॥ पौलहश्चरकश्चात्र वाशिष्ठः पीवरस्तथा । चैत्रस्तथैव पौलस्त्य ऋषयस्तामसेंऽतरे
47 // paulahaścarakaścātra vāśiṣṭhaḥ pīvarastathā / caitrastathaiva paulastya ṛṣayastāmaseṃ'tare
48 ॥ जानुजङ्घस्तथा शान्तिर्नरः ख्यातिः शुभस्तथा । प्रियभृत्यो परीक्षिच्च प्रस्थलो ऽथ दृढेषुधिः
48 // jānujaṅghastathā śāntirnaraḥ khyātiḥ śubhastathā / priyabhṛtyo parīkṣicca prasthalo 'tha dṛḍheṣudhiḥ
49 ॥ कृशाश्वः कृतबन्धुश्च तामसस्य मनोः सुताः । पञ्चमेत्वथ पर्याये मनोः स्वारोचिषेंऽतरे
49 // kṛśāśvaḥ kṛtabandhuśca tāmasasya manoḥ sutāḥ / pañcametvatha paryāye manoḥ svārociṣeṃ'tare
50 ॥ गुणास्तु ये समाख्याता देवानां तान्निबोधत । अमिताभा भूतरयो वैकुण्ठाः ससुमेधसः
50 // guṇāstu ye samākhyātā devānāṃ tānnibodhata / amitābhā bhūtarayo vaikuṇṭhāḥ sasumedhasaḥ
51 ॥ वरिष्ठाश्च शुभाः पुत्रा वसिष्ठस्य प्रजापतेः । चतुर्दश तु चत्वारो गणास्तेषां सुभास्वराः
51 // variṣṭhāśca śubhāḥ putrā vasiṣṭhasya prajāpateḥ / caturdaśa tu catvāro gaṇāsteṣāṃ subhāsvarāḥ
52 ॥ उग्रः प्रज्ञो ऽग्निभावश्च प्रज्योतिश्चामृतस्तथा । सुमतिर्वा विरावश्च धामा नादः श्रवास्तथा
52 // ugraḥ prajño 'gnibhāvaśca prajyotiścāmṛtastathā / sumatirvā virāvaśca dhāmā nādaḥ śravāstathā
53 ॥ वृत्तिराशी च वादश्च शबरश्च चतुर्दश । अमिताभाः स्मृता ह्येते देवाः स्वारोचिषेंऽतरे
53 // vṛttirāśī ca vādaśca śabaraśca caturdaśa / amitābhāḥ smṛtā hyete devāḥ svārociṣeṃ'tare
54 ॥ मतिश्च सुमतिश्चैव ऋतसत्यौ तथैधनः । अधृतिर्विधृतिश्चैव दमो नियम एव च
54 // matiśca sumatiścaiva ṛtasatyau tathaidhanaḥ / adhṛtirvidhṛtiścaiva damo niyama eva ca
55 ॥ व्रतो विष्णुः सहश्चैव द्युतिमान्सुश्रवास्तथा । इत्येतानीह नामानि आभूतयसां विदुः
55 // vrato viṣṇuḥ sahaścaiva dyutimānsuśravāstathā / ityetānīha nāmāni ābhūtayasāṃ viduḥ
56 ॥ वृषो भेत्ता जयो भीमः शुचिर्दान्तो यशो दमः । नाथो विद्वानजेयश्च कृशो गौरो ध्रुवस्तथा
56 // vṛṣo bhettā jayo bhīmaḥ śucirdānto yaśo damaḥ / nātho vidvānajeyaśca kṛśo gauro dhruvastathā
57 ॥ कीर्त्तितास्तु विकुण्ठा वै सुमेधांस्तु निबोधत । मेधा मेधा तिथिश्चैव सत्यमेधास्तथैव च
57 // kīrttitāstu vikuṇṭhā vai sumedhāṃstu nibodhata / medhā medhā tithiścaiva satyamedhāstathaiva ca
58 ॥ पृश्निमेधाल्पमेधाश्च भूयोमेधाश्च यः प्रभुः । दीप्तिमेधा यशोमेधा स्थिरमेधास्तथैव च
58 // pṛśnimedhālpamedhāśca bhūyomedhāśca yaḥ prabhuḥ / dīptimedhā yaśomedhā sthiramedhāstathaiva ca
59 ॥ सर्वमेधा सुमेधाश्च प्रतिमेधाश्च यः स्मृतः । मेधजा मेधहन्ता च कीर्त्तितास्ते सुमेधसः
59 // sarvamedhā sumedhāśca pratimedhāśca yaḥ smṛtaḥ / medhajā medhahantā ca kīrttitāste sumedhasaḥ
60 ॥ विभुरिन्द्रस्तथा तेषामासीद्वि क्रान्तपौरुषः । पौलस्त्यो दवबाहुश्च सुधामा नाम काश्यपः
60 // vibhurindrastathā teṣāmāsīdvi krāntapauruṣaḥ / paulastyo davabāhuśca sudhāmā nāma kāśyapaḥ
61 ॥ हिरण्यरोमाङ्गिरसो वेदश्रीश्चैव भार्गवः । ऊर्ध्वबाहुश्च वाशिष्ठः पर्जन्यः पौलहस्तथा
61 // hiraṇyaromāṅgiraso vedaśrīścaiva bhārgavaḥ / ūrdhvabāhuśca vāśiṣṭhaḥ parjanyaḥ paulahastathā
62 ॥ सत्यनेत्रस्तथात्रेय ऋषयो रैवतेंऽतरे । महावीर्यः सुसंभाव्यः सत्यको हरहा शुचिः
62 // satyanetrastathātreya ṛṣayo raivateṃ'tare / mahāvīryaḥ susaṃbhāvyaḥ satyako harahā śuciḥ
63 ॥ बलबन्धुर्निरामित्रः कंबुः शृगो धृतव्रतः । रैवतस्य च पुत्रास्ते पञ्चमं वै तदन्तरम्
63 // balabandhurnirāmitraḥ kaṃbuḥ śṛgo dhṛtavrataḥ / raivatasya ca putrāste pañcamaṃ vai tadantaram
64 ॥ स्वारोचिषश्चोत्तमो ऽपि तामसो रैवतस्तथा । प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः
64 // svārociṣaścottamo 'pi tāmaso raivatastathā / priyavratānvayā hyete catvāro manavaḥ smṛtāḥ
65 ॥ षष्ठे खल्वपि पर्याये देवा ये चाक्षुषेंऽतरे । आद्याः प्रसूता भाव्यश्च पृथुकाश्च दिवौकसः
65 // ṣaṣṭhe khalvapi paryāye devā ye cākṣuṣeṃ'tare / ādyāḥ prasūtā bhāvyaśca pṛthukāśca divaukasaḥ
66 ॥ महानुभावा लेखास्छ पञ्च देवगणाः स्मृताः । दिवौकसः सर्व एव प्रोच्यन्ते मातृनामभिः
66 // mahānubhāvā lekhāscha pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ / divaukasaḥ sarva eva procyante mātṛnāmabhiḥ
67 ॥ अत्रेः पुत्रस्य नप्तारो ह्यारण्यस्य प्रजापतेः । गणस्तु तेषां देवानामेकैको ह्यष्टकः स्मृतः
67 // atreḥ putrasya naptāro hyāraṇyasya prajāpateḥ / gaṇastu teṣāṃ devānāmekaiko hyaṣṭakaḥ smṛtaḥ
68 ॥ अन्तरिक्षो वसुर्हव्यो ह्यतिथिश्च प्रियव्रतः । श्रोता मन्तानुमन्ता च त्वाद्या ह्येते प्रकीर्त्तिताः
68 // antarikṣo vasurhavyo hyatithiśca priyavrataḥ / śrotā mantānumantā ca tvādyā hyete prakīrttitāḥ
69 ॥ श्येनभद्रस्तथा चैव श्वेतचक्षुर्महायशाः । सुमनाश्च प्रचेताश्च वनेनः सुप्रचेत्सौ
69 // śyenabhadrastathā caiva śvetacakṣurmahāyaśāḥ / sumanāśca pracetāśca vanenaḥ supracetsau
70 ॥ मुनिश्चैव महासत्त्वः प्रसूताः परिकीर्त्तिताः । विजयः सुजयश्चैव मनस्योदौ तथैव च
70 // muniścaiva mahāsattvaḥ prasūtāḥ parikīrttitāḥ / vijayaḥ sujayaścaiva manasyodau tathaiva ca
71 ॥ मतिः परिमतिश्चैव विचेताः प्रियनिश्चयः । भव्या ह्येते स्मृता देवाः पृथुकांश्च निबोधत
71 // matiḥ parimatiścaiva vicetāḥ priyaniścayaḥ / bhavyā hyete smṛtā devāḥ pṛthukāṃśca nibodhata
72 ॥ ओजिष्ठः शकुनो देवो वानत्दृष्टस्तथैव च । सत्कृतः सत्यदृष्टिश्च जिगीषुर्विजयस्तथा
72 // ojiṣṭhaḥ śakuno devo vānatdṛṣṭastathaiva ca / satkṛtaḥ satyadṛṣṭiśca jigīṣurvijayastathā
73 ॥ अजितश्च महाभागः पृथुकास्ते दिवौकसः । लेशास्तथा प्रवक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत
73 // ajitaśca mahābhāgaḥ pṛthukāste divaukasaḥ / leśāstathā pravakṣyāmi nāmatastānnibodhata
74 ॥ मनोजवः प्रघासश्च प्रचेताश्च महायशाः । ध्रुवो ध्रुवक्षितिश्चैव अत्युतश्चैव वीर्यवान्
74 // manojavaḥ praghāsaśca pracetāśca mahāyaśāḥ / dhruvo dhruvakṣitiścaiva atyutaścaiva vīryavān
75 ॥ युवना बृहस्पतिश्चैव लेखाः संपरिकीर्त्तिताः । मनोजवो महावीर्यस्तेषामिन्द्रस्तदाभवत्
75 // yuvanā bṛhaspatiścaiva lekhāḥ saṃparikīrttitāḥ / manojavo mahāvīryasteṣāmindrastadābhavat
76 ॥ उत्तमो भार्गवश्चैव हविष्मानङ्गिरःसुतः । सुधामा काश्यपश्चैव वशिष्ठो विरजास्तथा
76 // uttamo bhārgavaścaiva haviṣmānaṅgiraḥsutaḥ / sudhāmā kāśyapaścaiva vaśiṣṭho virajāstathā
77 ॥ अतिनामा च पौलस्त्यः सहिष्णुः पौलहस्तथा । मधुरात्रेय इत्येते सप्त वै चाक्षुषेंऽतरे
77 // atināmā ca paulastyaḥ sahiṣṇuḥ paulahastathā / madhurātreya ityete sapta vai cākṣuṣeṃ'tare
78 ॥ ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक्कृतिः । अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नशचेति ते नव
78 // ūruḥ puruḥ śatadyumnastapasvī satyavākkṛtiḥ / agniṣṭudatirātraśca sudyumnaśaceti te nava
79 ॥ अभिमन्युश्च दशमो नाड्वलेया मनोः सुताः । चाक्षुषस्य सुताः ह्येते षष्ठं चैव तदन्तरम्
79 // abhimanyuśca daśamo nāḍvaleyā manoḥ sutāḥ / cākṣuṣasya sutāḥ hyete ṣaṣṭhaṃ caiva tadantaram
80 ॥ वैवस्वतेन संख्यातस्तत्सर्गः सांप्रतेन तु । विस्तरेणानुपूर्व्या च चाक्षुषस्यान्तरे मनोः
80 // vaivasvatena saṃkhyātastatsargaḥ sāṃpratena tu / vistareṇānupūrvyā ca cākṣuṣasyāntare manoḥ
81 ॥ ऋषय ऊचुः चाक्षुषः कस्य दायादः संभूतः सक्य वान्वये । तस्यान्ववाये ये ऽप्यन्येतान्नो ब्रूहि यथातथम्
81 // ṛṣaya ūcuḥ cākṣuṣaḥ kasya dāyādaḥ saṃbhūtaḥ sakya vānvaye / tasyānvavāye ye 'pyanyetānno brūhi yathātatham
82 ॥ सूत उवाच चाक्षुषस्य विसर्गं तु समासाच्छृणुत द्विजाः । यस्यान्ववाये संभूतः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्
82 // sūta uvāca cākṣuṣasya visargaṃ tu samāsācchṛṇuta dvijāḥ / yasyānvavāye saṃbhūtaḥ pṛthurvainyaḥ pratāpavān
83 ॥ प्रजानां पतयश्चान्ये दक्षः प्राचेतसस्तथा । उत्तानपादं जग्राह पुत्रमत्रिप्रजापतिः
83 // prajānāṃ patayaścānye dakṣaḥ prācetasastathā / uttānapādaṃ jagrāha putramatriprajāpatiḥ
84 ॥ दत्तकः स तु पुत्रो ऽस्य राजा ह्यासीत्प्रजापतिः । स्वायंभुवेन मनुना दत्तो ऽत्रेः कारणं प्रति
84 // dattakaḥ sa tu putro 'sya rājā hyāsītprajāpatiḥ / svāyaṃbhuvena manunā datto 'treḥ kāraṇaṃ prati
85 ॥ मन्वन्तरमथासाद्य भविष्यच्चाक्षुषस्य ह । षष्ठं तदनु वक्ष्यामि उपोद्धातेन वै द्विजाः
85 // manvantaramathāsādya bhaviṣyaccākṣuṣasya ha / ṣaṣṭhaṃ tadanu vakṣyāmi upoddhātena vai dvijāḥ
86 ॥ उत्तानपादाच्चतुरः सूनृतासूत भामिनी । धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सूनृता नाम विश्रुता
86 // uttānapādāccaturaḥ sūnṛtāsūta bhāminī / dharmasya kanyā suśroṇī sūnṛtā nāma viśrutā
87 ॥ उत्पन्ना जापि धर्मेम ध्रुवस्य जननी शुभा । धर्मस्य पत्न्यां लक्ष्मयां वै उत्पन्ना सा शुचिस्मिता
87 // utpannā jāpi dharmema dhruvasya jananī śubhā / dharmasya patnyāṃ lakṣmayāṃ vai utpannā sā śucismitā
88 ॥ ध्रुवं च कीर्त्तिमन्तं च त्वायुष्मन्तं वसुं तथा । उत्तानपादो ऽजनयत्कन्ये द्वे च शुचिस्मिते
88 // dhruvaṃ ca kīrttimantaṃ ca tvāyuṣmantaṃ vasuṃ tathā / uttānapādo 'janayatkanye dve ca śucismite
89 ॥ स्वरामनस्विनी चैव तयोः पुत्राः प्रकीर्त्तिताः । ध्रुवो वर्षसहस्राणि दश दिव्यानि वीर्यवान्
89 // svarāmanasvinī caiva tayoḥ putrāḥ prakīrttitāḥ / dhruvo varṣasahasrāṇi daśa divyāni vīryavān
90 ॥ तपस्तेपे निराहारः प्रार्थयन्विपुलं यशः । त्रेतायुगे तु प्रथमे पौत्रः स्वायंभुवस्य तु
90 // tapastepe nirāhāraḥ prārthayanvipulaṃ yaśaḥ / tretāyuge tu prathame pautraḥ svāyaṃbhuvasya tu
91 ॥ आत्मानं धारयन्योगान्प्रार्थयन्सुमहद्यशः । तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो ज्योतिषां स्थानमुत्तमम्
91 // ātmānaṃ dhārayanyogānprārthayansumahadyaśaḥ / tasmai brahmā dadau prīto jyotiṣāṃ sthānamuttamam
92 ॥ आभूतसंप्लवाद्दिव्यमस्तोदयविवार्जितम् । तस्यातिमात्रामृद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य तु
92 // ābhūtasaṃplavāddivyamastodayavivārjitam / tasyātimātrāmṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirīkṣya tu
93 ॥ दैत्या सुराणामाचार्यः श्लोकमप्युशाना जगौ । अहो ऽस्य तपसो वीर्यमहो श्रुतमहो व्रतम्
93 // daityā surāṇāmācāryaḥ ślokamapyuśānā jagau / aho 'sya tapaso vīryamaho śrutamaho vratam
94 ॥ कृत्वा यदेनमुपरि ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः । द्रुवे त्रिदिवमासक्तमीश्वरः स दिवस्पतिः
94 // kṛtvā yadenamupari dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ / druve tridivamāsaktamīśvaraḥ sa divaspatiḥ
95 ॥ ध्रुवात्सृष्टिं च भव्यं च भूमिस्तौ सुषुवे नृपौ । स्वां छायामाह वै सृष्टिर्भवनारीति तां प्रभुः
95 // dhruvātsṛṣṭiṃ ca bhavyaṃ ca bhūmistau suṣuve nṛpau / svāṃ chāyāmāha vai sṛṣṭirbhavanārīti tāṃ prabhuḥ
96 ॥ सत्याभिव्यहृतेस्तस्य सद्यः स्त्री साभवत्तदा । दिव्यसंहनना छाया दिव्याभरणभूषिता
96 // satyābhivyahṛtestasya sadyaḥ strī sābhavattadā / divyasaṃhananā chāyā divyābharaṇabhūṣitā
97 ॥ छायायां सृष्टिराधत्त पञ्च पुत्रानकल्मषान् । प्राजीनगर्भं वृषभं वृकञ्च वृकलं धृतिम्
97 // chāyāyāṃ sṛṣṭirādhatta pañca putrānakalmaṣān / prājīnagarbhaṃ vṛṣabhaṃ vṛkañca vṛkalaṃ dhṛtim
98 ॥ पत्नी प्राचीनगर्भस्य सुवर्चा सुषुवे नुपम् । नाम्नोदारधियं पुत्रमिन्द्रो यः पूर्वजन्मनि
98 // patnī prācīnagarbhasya suvarcā suṣuve nupam / nāmnodāradhiyaṃ putramindro yaḥ pūrvajanmani
99 ॥ संवत्सरसहस्रान्ते सकृदाहारमाहरन् । एवं मन्वन्तरं युक्त इन्द्रत्वं प्राप्तवान्प्रभुः
99 // saṃvatsarasahasrānte sakṛdāhāramāharan / evaṃ manvantaraṃ yukta indratvaṃ prāptavānprabhuḥ
100 ॥ उदारधेः सुतं भद्राजनयत्सा दिवञ्जयम् । रिपुं रिपुञ्जयाज्जज्ञे वराङ्गी तु दिवञ्जयात्
100 // udāradheḥ sutaṃ bhadrājanayatsā divañjayam / ripuṃ ripuñjayājjajñe varāṅgī tu divañjayāt
101 ॥ रिपोराधत्त बृहती वक्षुषं सर्वतेजसम् । तस्य पुत्रो मनुर्विद्वान् ब्रह्मक्षत्त्रप्रवत्तकः । व्यजीजनत्पुष्करिणी वारुणी चाक्षुषं मनुम्
101 // riporādhatta bṛhatī vakṣuṣaṃ sarvatejasam / tasya putro manurvidvān brahmakṣattrapravattakaḥ / vyajījanatpuṣkariṇī vāruṇī cākṣuṣaṃ manum
102 ॥ ऋषय ऊचुः प्रजापतेः सुता कस्माद्वारुणी प्रोच्यते ऽनघ । एतदाचक्ष्व तत्वेन कुशलो ह्यसि विस्तरे
102 // ṛṣaya ūcuḥ prajāpateḥ sutā kasmādvāruṇī procyate 'nagha / etadācakṣva tatvena kuśalo hyasi vistare
103 ॥ सूत उवाच अरण्यस्योदकः पुत्रो वरुणत्वमुपागतः । तेन सा वारुणी ज्ञेया भ्रात्रा ख्यातिमुपागता
103 // sūta uvāca araṇyasyodakaḥ putro varuṇatvamupāgataḥ / tena sā vāruṇī jñeyā bhrātrā khyātimupāgatā
104 ॥ मनोरजायन्त दश नड्वलायां सुताः शुभाः । कन्यायां सुमहावीर्या विरजस्य प्रजापतेः
104 // manorajāyanta daśa naḍvalāyāṃ sutāḥ śubhāḥ / kanyāyāṃ sumahāvīryā virajasya prajāpateḥ
105 ॥ ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक्कृतिः । अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चेति वै नव
105 // ūruḥ puruḥ śatadyumnastapasvī satyavākkṛtiḥ / agniṣṭudatirātraśca sudyumnaśceti vai nava
106 ॥ अभिमन्युश्च दशमो नड्वलायां मनोः सुताः । ऊरोरजनयत्पुत्रान्षडाग्नेयी महाप्रभान्
106 // abhimanyuśca daśamo naḍvalāyāṃ manoḥ sutāḥ / ūrorajanayatputrānṣaḍāgneyī mahāprabhān
107 ॥ अङ्गं सुमनसं ख्यातिङ्गयं शुक्रं व्रजाजिनौ । अङ्गात्सुनीथापत्यंवै वेनमेकं व्यजायत
107 // aṅgaṃ sumanasaṃ khyātiṅgayaṃ śukraṃ vrajājinau / aṅgātsunīthāpatyaṃvai venamekaṃ vyajāyata
108 ॥ तस्यापराधाद्वेनस्य प्रकोपस्तु महानभूत् । प्रजार्थमृषयो यस्यममन्थुर्दक्षिणां करम्
108 // tasyāparādhādvenasya prakopastu mahānabhūt / prajārthamṛṣayo yasyamamanthurdakṣiṇāṃ karam
109 ॥ जनितस्तस्य पाणौ तु मथिते रूपवान्पृथुः । जनयित्वा सुतं तस्य पृथुं प्रथितपौरुषम्
109 // janitastasya pāṇau tu mathite rūpavānpṛthuḥ / janayitvā sutaṃ tasya pṛthuṃ prathitapauruṣam
110 ॥ अब्रु वंस्त्वेष वो राजा ऋषयो मुदिताः प्रजाः । स धन्वी कवची जज्ञे तेजसा निर्दहन्निव
110 // abru vaṃstveṣa vo rājā ṛṣayo muditāḥ prajāḥ / sa dhanvī kavacī jajñe tejasā nirdahanniva
111 ॥ वृत्तीनामेष वो दाता भविष्यति नराधिपः । पृथुर्वैन्यस्तदा लोकान्ररक्ष क्षत्रपूर्वजः
111 // vṛttīnāmeṣa vo dātā bhaviṣyati narādhipaḥ / pṛthurvainyastadā lokānrarakṣa kṣatrapūrvajaḥ
112 ॥ राजसूयाभिषिक्तानामाद्यस्स वसुधाधिपः । तस्य स्तवार्थमुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ
112 // rājasūyābhiṣiktānāmādyassa vasudhādhipaḥ / tasya stavārthamutpannau nipuṇau sūtamāgadhau
113 ॥ तेनेयं गौर्महाराज्ञा दुग्धा सस्यानि धीमता । प्रजानां वृत्तिकामानां देवैश्चर्षिगणैः सह
113 // teneyaṃ gaurmahārājñā dugdhā sasyāni dhīmatā / prajānāṃ vṛttikāmānāṃ devaiścarṣigaṇaiḥ saha
114 ॥ पितृभिर् दानवैश्चैव गन्धर्वैश्चाप्सरोगणैः । सर्पैः पुण्यजनैश्चैव पर्वतैर्वृक्षवीरुधैः
114 // pitṛbhir dānavaiścaiva gandharvaiścāpsarogaṇaiḥ / sarpaiḥ puṇyajanaiścaiva parvatairvṛkṣavīrudhaiḥ
115 ॥ तेषु तेषु तु पात्रेषु दुह्यमाना वसुंधरा । प्रादाद्यथेप्सि तं क्षीरं तेन प्राणानधारयन्
115 // teṣu teṣu tu pātreṣu duhyamānā vasuṃdharā / prādādyathepsi taṃ kṣīraṃ tena prāṇānadhārayan
116 ॥ शांशपायन उवाच विस्तरेण पृथोर्जन्म कीर्त्तयस्व महाव्रत । यथा महात्मना तेन पूर्वं दुग्धा वसुंधरा
116 // śāṃśapāyana uvāca vistareṇa pṛthorjanma kīrttayasva mahāvrata / yathā mahātmanā tena pūrvaṃ dugdhā vasuṃdharā
117 ॥ यथा देवैश्च नागैश्च यथा ब्रह्मर्षिभिः सह । यक्षै राक्षसगन्धर्वैरप्सरोभिर्यथा पुरा
117 // yathā devaiśca nāgaiśca yathā brahmarṣibhiḥ saha / yakṣai rākṣasagandharvairapsarobhiryathā purā
118 ॥ यथा यथा च वै सूत विधिना येन येन च । तेषां पात्रविशेषांश्च दोग्धारं क्षीरमेव च
118 // yathā yathā ca vai sūta vidhinā yena yena ca / teṣāṃ pātraviśeṣāṃśca dogdhāraṃ kṣīrameva ca
119 ॥ तथा वत्सविशेषांश्च त्वंनः प्रब्रूहि पृच्छताम् । यथा क्षीरविशेषांश्च सर्वानेवानुपूर्वशः
119 // tathā vatsaviśeṣāṃśca tvaṃnaḥ prabrūhi pṛcchatām / yathā kṣīraviśeṣāṃśca sarvānevānupūrvaśaḥ
120 ॥ यस्मिंश्च कारणे पाणिर्वनस्य मथितः पुरा । कुद्धैर्महर्षिभिः पूर्वैः कारणं ब्रूहि तद्धि नः
120 // yasmiṃśca kāraṇe pāṇirvanasya mathitaḥ purā / kuddhairmaharṣibhiḥ pūrvaiḥ kāraṇaṃ brūhi taddhi naḥ
121 ॥ सूत उवाच कथयिष्यामि वो विप्राः पृथोर्वैन्यस्य संभवम् । एकाग्राः प्रयताश्चैव शुश्रूषध्वं द्विजोत्तमाः
121 // sūta uvāca kathayiṣyāmi vo viprāḥ pṛthorvainyasya saṃbhavam / ekāgrāḥ prayatāścaiva śuśrūṣadhvaṃ dvijottamāḥ
122 ॥ नाशुद्धाय न पापाय नाशिष्यायाहिताय च । वर्त्तनीयमिदं ब्रह्म नाव्रताय कथञ्चन
122 // nāśuddhāya na pāpāya nāśiṣyāyāhitāya ca / varttanīyamidaṃ brahma nāvratāya kathañcana
123 ॥ धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च संमितम् । रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं शृणुयाद्यो ऽनसूयकः
123 // dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ vedaiśca saṃmitam / rahasyamṛṣibhiḥ proktaṃ śṛṇuyādyo 'nasūyakaḥ
124 ॥ यश्चैवं श्रावयेन्मर्त्यः पृथोर्वैन्यस्य संभवम् । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य न स शोचेत्कृताकृतम्
124 // yaścaivaṃ śrāvayenmartyaḥ pṛthorvainyasya saṃbhavam / brāhmaṇebhyo namaskṛtya na sa śocetkṛtākṛtam
125 ॥ गोप्ता धर्मस्य राजासौ बभूवात्रिसमः प्रभुः । अत्रिवंशसमुत्पन्नो ह्यङ्गो नाम प्रजापतिः
125 // goptā dharmasya rājāsau babhūvātrisamaḥ prabhuḥ / atrivaṃśasamutpanno hyaṅgo nāma prajāpatiḥ
126 ॥ तस्य पुत्रो ऽभवद्वेनो नात्यर्थं धार्मिकस्तथा । जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः
126 // tasya putro 'bhavadveno nātyarthaṃ dhārmikastathā / jāto mṛtyusutāyāṃ vai sunīthāyāṃ prajāpatiḥ
127 ॥ स मातामहदोषेण वेनः कालात्म जात्मजः । स धर्मं वृष्ठतः कृत्वा कामाल्लोकेष्वर्तत
127 // sa mātāmahadoṣeṇa venaḥ kālātma jātmajaḥ / sa dharmaṃ vṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmāllokeṣvartata
128 ॥ स्थापनां स्थापयामास धर्मायेतां स पार्थिवः । वेदशास्त्राण्यतिक्रम्य सो ऽधर्मे निरतो ऽभवत्
128 // sthāpanāṃ sthāpayāmāsa dharmāyetāṃ sa pārthivaḥ / vedaśāstrāṇyatikramya so 'dharme nirato 'bhavat
129 ॥ निःस्वाध्यायवष्ट्कारे तस्मिन्राज्यं प्रशासति । न पिबन्ति तदा सोमं महायज्ञेषु देवताः
129 // niḥsvādhyāyavaṣṭkāre tasminrājyaṃ praśāsati / na pibanti tadā somaṃ mahāyajñeṣu devatāḥ
130 ॥ न यष्टव्यं न दातव्यमिति तस्य प्रजापतेः । आसीत्प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते
130 // na yaṣṭavyaṃ na dātavyamiti tasya prajāpateḥ / āsītpratijñā krūreyaṃ vināśe pratyupasthite
131 ॥ अहमीज्यश्च पूज्यश्च यज्ञे देवद्विजातिभिः । मयि यज्ञा विधातव्या मयि होतव्यमित्यपि
131 // ahamījyaśca pūjyaśca yajñe devadvijātibhiḥ / mayi yajñā vidhātavyā mayi hotavyamityapi
132 ॥ तमतिक्रान्तमर्यादमवदानसुसंवृतम् । ऊचुर्महर्षयः सर्वे मरीचिप्रमुखास्तदा
132 // tamatikrāntamaryādamavadānasusaṃvṛtam / ūcurmaharṣayaḥ sarve marīcipramukhāstadā
133 ॥ वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामः संवत्सरशतं नृप । त्वं मा कार्षीरधर्मं वै नैष धर्मः सनातनः
133 // vayaṃ dīkṣāṃ pravekṣyāmaḥ saṃvatsaraśataṃ nṛpa / tvaṃ mā kārṣīradharmaṃ vai naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ
134 ॥ निधने संप्रसूतस्त्वं प्रजापतिरसंशयः । पालयिष्ये प्रजाश्चेति पूर्वं ते समयः कृतः
134 // nidhane saṃprasūtastvaṃ prajāpatirasaṃśayaḥ / pālayiṣye prajāśceti pūrvaṃ te samayaḥ kṛtaḥ
135 ॥ तां स्तथा वादिनः सर्वान्ब्रह्मर्षीनब्रवीत्तदा । वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिर्विदितेन च कोविदः
135 // tāṃ stathā vādinaḥ sarvānbrahmarṣīnabravīttadā / venaḥ prahasya durbuddhirviditena ca kovidaḥ
136 ॥ स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया । वीर्यण तपसा सत्यैर्मया वा कः समो भुवि
136 // sraṣṭā dharmasya kaścānyaḥ śrotavyaṃ kasya vā mayā / vīryaṇa tapasā satyairmayā vā kaḥ samo bhuvi
137 ॥ मन्दात्मानो न नूनं मां यूयं जानीत तत्त्वतः । प्रभवं सर्वलोकानां धर्माणां च विशेषतः
137 // mandātmāno na nūnaṃ māṃ yūyaṃ jānīta tattvataḥ / prabhavaṃ sarvalokānāṃ dharmāṇāṃ ca viśeṣataḥ
138 ॥ इच्छन्दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं जलेन वा । सृजेयं वा ग्रसेयं वा नात्र कार्या विचारणा
138 // icchandaheyaṃ pṛthivīṃ plāvayeyaṃ jalena vā / sṛjeyaṃ vā graseyaṃ vā nātra kāryā vicāraṇā
139 ॥ यदा न शक्यते स्तंभादानार्य्यभृशसंहितः । अनुनेतुं तदा वेनस्ततः क्रुद्धा महर्षयः
139 // yadā na śakyate staṃbhādānāryyabhṛśasaṃhitaḥ / anunetuṃ tadā venastataḥ kruddhā maharṣayaḥ
140 ॥ निगृह्य तं च बाहुभ्यां विस्फुरन्तं महा बलम् । ततो ऽस्य वामहस्तं ते ममन्थुर्भृशकोपिताः
140 // nigṛhya taṃ ca bāhubhyāṃ visphurantaṃ mahā balam / tato 'sya vāmahastaṃ te mamanthurbhṛśakopitāḥ
141 ॥ तस्मात्प्रमथ्यमानाद्वै जज्ञ पूर्वमिति श्रुतिः । ह्रस्वो ऽतिमात्रं पुरुषः कृष्णश्चापि बभूव ह
141 // tasmātpramathyamānādvai jajña pūrvamiti śrutiḥ / hrasvo 'timātraṃ puruṣaḥ kṛṣṇaścāpi babhūva ha
142 ॥ स भीतः प्राञ्जलिश्चैव तस्थिवानाकुलेन्द्रियः । तमार्त्तं विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्यब्रुवन्किल
142 // sa bhītaḥ prāñjaliścaiva tasthivānākulendriyaḥ / tamārttaṃ vihvalaṃ dṛṣṭvā niṣīdetyabruvankila
143 ॥ निषादवंशकर्तासौ बभूवानन्तविक्रमः । धीवरानसृजच्चापि वेनकल्मषसंभवान्
143 // niṣādavaṃśakartāsau babhūvānantavikramaḥ / dhīvarānasṛjaccāpi venakalmaṣasaṃbhavān
144 ॥ ये चान्ये विन्ध्यनिलयास्तंबुरास्तुबुराः खशाः । अधर्मरुचयश्चापि विद्धि तान्वेनकल्मषान्
144 // ye cānye vindhyanilayāstaṃburāstuburāḥ khaśāḥ / adharmarucayaścāpi viddhi tānvenakalmaṣān
145 ॥ पुनर्महर्षयस्तस्य पाणिं वेनस्य दक्षिणम् । अरणीमिव संरब्धा ममन्थुर्जातमन्यवः
145 // punarmaharṣayastasya pāṇiṃ venasya dakṣiṇam / araṇīmiva saṃrabdhā mamanthurjātamanyavaḥ
146 ॥ पृथुस्तस्मात्समुत्पन्नः कराज्जलजसन्निभात् । पृथोः करतलाद्वापि यस्माज्जातः पृषुस्ततः
146 // pṛthustasmātsamutpannaḥ karājjalajasannibhāt / pṛthoḥ karatalādvāpi yasmājjātaḥ pṛṣustataḥ
147 ॥ दीप्यमानश्च वपुषा साक्षादग्निरिव ज्वलन् । आद्यमाजगवं नाम धनुर्गृह्य महारवम्
147 // dīpyamānaśca vapuṣā sākṣādagniriva jvalan / ādyamājagavaṃ nāma dhanurgṛhya mahāravam
148 ॥ शारांश्च बिभ्रद्रक्षार्थ कवचं च महाप्रभम् । तस्मिञ्जा ते ऽथ भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः
148 // śārāṃśca bibhradrakṣārtha kavacaṃ ca mahāprabham / tasmiñjā te 'tha bhūtāni saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ
149 ॥ समापेतुर्महाराजं वेनश्च त्रिदिवं गतः । समुत्पन्नेन राजर्षिः सत्पुत्रेण महात्मना
149 // samāpeturmahārājaṃ venaśca tridivaṃ gataḥ / samutpannena rājarṣiḥ satputreṇa mahātmanā
150 ॥ त्रातः स पुरुषव्याघ्रः पुन्नाम्नो नरकात्तदा । तं नद्यश्च समुद्राश्च रत्नान्यादाय सर्वशः
150 // trātaḥ sa puruṣavyāghraḥ punnāmno narakāttadā / taṃ nadyaśca samudrāśca ratnānyādāya sarvaśaḥ
151 ॥ अभिषेकाय तोयं च सर्व एवोपत स्थिरे । पितामहश्च भगवानङ्गिरोभिः सहामरैः
151 // abhiṣekāya toyaṃ ca sarva evopata sthire / pitāmahaśca bhagavānaṅgirobhiḥ sahāmaraiḥ
152 ॥ स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि च सर्वशः । समागम्य तदा वैन्यमभ्य षिञ्चन्नराधिपम्
152 // sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni ca sarvaśaḥ / samāgamya tadā vainyamabhya ṣiñcannarādhipam
153 ॥ महता राजराजेन प्रजापालं महाद्युतिम् । सो ऽभिषिक्तो महाराजो देवैरङ्गिरसः सुतैः
153 // mahatā rājarājena prajāpālaṃ mahādyutim / so 'bhiṣikto mahārājo devairaṅgirasaḥ sutaiḥ
154 ॥ आदि राजो महाभागः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् । पित्रापरञ्जितास्तस्य प्रजास्तेनानुरञ्जिताः
154 // ādi rājo mahābhāgaḥ pṛthurvainyaḥ pratāpavān / pitrāparañjitāstasya prajāstenānurañjitāḥ
155 ॥ ततो राजेति नामास्य ह्यनुरागादजायत । आपस्तस्तंभिरे तस्य समुद्रमभियास्यतः
155 // tato rājeti nāmāsya hyanurāgādajāyata / āpastastaṃbhire tasya samudramabhiyāsyataḥ
156 ॥ पर्वताश्चावदीर्यन्त ध्वजभङ्गश्च नाभवत् । अकृष्टपच्या पृथिवी सिद्ध्यन्त्यन्नानि चिन्तया
156 // parvatāścāvadīryanta dhvajabhaṅgaśca nābhavat / akṛṣṭapacyā pṛthivī siddhyantyannāni cintayā
157 ॥ सर्वकामदुघा गावः पृटके पुटके मधु । एतस्मिन्नेव काले तु यजतस्तस्य वै मखे
157 // sarvakāmadughā gāvaḥ pṛṭake puṭake madhu / etasminneva kāle tu yajatastasya vai makhe
158 ॥ सोमे सुते समु त्पन्नः सूतः सौत्ये तदाहनि । तस्मिन्नेवं समुत्पन्ने पुनर्जज्ञे ऽथ मागधः
158 // some sute samu tpannaḥ sūtaḥ sautye tadāhani / tasminnevaṃ samutpanne punarjajñe 'tha māgadhaḥ
159 ॥ सामगेषु च गायत्सु शुभाण्डे वैश्वदेविके । समागते समुत्पन्नस्तस्मान्मागध उच्यते
159 // sāmageṣu ca gāyatsu śubhāṇḍe vaiśvadevike / samāgate samutpannastasmānmāgadha ucyate
160 ॥ ऐन्द्रेण हविषा चापि हविः पृक्तं बृहस्पतेः । जुहावेन्द्राय दैवेन ततः सूतो व्यजायत
160 // aindreṇa haviṣā cāpi haviḥ pṛktaṃ bṛhaspateḥ / juhāvendrāya daivena tataḥ sūto vyajāyata
161 ॥ प्रमादस्तत्र संजज्ञ प्रायश्चित्तं च कर्मसु । शिष्यहव्येन यत्पृक्तमभिभूतं गुरोर्हविः
161 // pramādastatra saṃjajña prāyaścittaṃ ca karmasu / śiṣyahavyena yatpṛktamabhibhūtaṃ gurorhaviḥ
162 ॥ अधरोत्तरचारेण जज्ञे तद्वर्णवैकृतम् । यच्च क्षत्रात्समभवद्ब्राह्मण्यां हीनयोनितः
162 // adharottaracāreṇa jajñe tadvarṇavaikṛtam / yacca kṣatrātsamabhavadbrāhmaṇyāṃ hīnayonitaḥ
163 ॥ सूतः पूर्वेण साधर्म्यात्तुल्यधर्मः प्रकीर्त्तितः । मध्यमो ह्येष सूतस्य धर्मः क्षेत्रोपजीवनम्
163 // sūtaḥ pūrveṇa sādharmyāttulyadharmaḥ prakīrttitaḥ / madhyamo hyeṣa sūtasya dharmaḥ kṣetropajīvanam
164 ॥ रथनागाश्वचरितं जघन्यं च चिकित्सितम् । पृथुस्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ महर्षिभिः
164 // rathanāgāśvacaritaṃ jaghanyaṃ ca cikitsitam / pṛthustavārthaṃ tau tatra samāhūtau maharṣibhiḥ
165 ॥ तावूचुर्मुनयः सर्वे स्तूयतामेष पार्थिवः । कर्मैतदनुरूपं च पात्रं चायं नराधिपः
165 // tāvūcurmunayaḥ sarve stūyatāmeṣa pārthivaḥ / karmaitadanurūpaṃ ca pātraṃ cāyaṃ narādhipaḥ
166 ॥ तावूचतुस्ततः सर्वांस्तानृषीन्सूतमागधौ । आवां देवानृषींश्चैव प्रीणयावः स्वकर्मतः
166 // tāvūcatustataḥ sarvāṃstānṛṣīnsūtamāgadhau / āvāṃ devānṛṣīṃścaiva prīṇayāvaḥ svakarmataḥ
167 ॥ न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यशः । स्तोत्रं येनास्य कुर्याव प्रोचुस्तेजस्विनो द्विजाः
167 // na cāsya vidvo vai karma na tathā lakṣaṇaṃ yaśaḥ / stotraṃ yenāsya kuryāva procustejasvino dvijāḥ
168 ॥ एष कर्मरतो नित्यं सत्यवाक्संयतेन्द्रियः । ज्ञानशीलो वदान्यश्च संग्रामेष्वपरजितः
168 // eṣa karmarato nityaṃ satyavāksaṃyatendriyaḥ / jñānaśīlo vadānyaśca saṃgrāmeṣvaparajitaḥ
169 ॥ ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु भविष्यैः स्तूयतामिति । यानि कर्माणि कृतवान् पृथुः पश्चान्महाबलः
169 // ṛṣibhistau niyuktau tu bhaviṣyaiḥ stūyatāmiti / yāni karmāṇi kṛtavān pṛthuḥ paścānmahābalaḥ
170 ॥ तानि गीतनिबद्धानि ह्यस्तुतां सूतमागधौ । ततस्तवान्ते सुप्रीतः पृथुः प्रादात्प्रजेश्वरः
170 // tāni gītanibaddhāni hyastutāṃ sūtamāgadhau / tatastavānte suprītaḥ pṛthuḥ prādātprajeśvaraḥ
171 ॥ अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च । तदादि पृथिवीपालाः स्तूयन्ते सूतमागधैः
171 // anūpadeśaṃ sūtāya magadhaṃ māgadhāya ca / tadādi pṛthivīpālāḥ stūyante sūtamāgadhaiḥ
172 ॥ आशीर्वादैः प्रबोध्यन्ते सूतमागधबन्दिभिः । तं दृष्ट्वा परमप्रीताः प्रजा ऊचुर्महर्षयः
172 // āśīrvādaiḥ prabodhyante sūtamāgadhabandibhiḥ / taṃ dṛṣṭvā paramaprītāḥ prajā ūcurmaharṣayaḥ
173 ॥ एष वृत्तिप्रदो वैन्यो भविष्यति नराधिपः । ततो वैन्यं महाभागं प्रजाः समभिदुद्रुवुः
173 // eṣa vṛttiprado vainyo bhaviṣyati narādhipaḥ / tato vainyaṃ mahābhāgaṃ prajāḥ samabhidudruvuḥ
174 ॥ त्वं नो वृत्तिं विधत्स्वेति महार्षिवच नात्तदा । सो ऽभिद्रुतः प्रजाभिस्तु प्रजाहितचिकीर्षया
174 // tvaṃ no vṛttiṃ vidhatsveti mahārṣivaca nāttadā / so 'bhidrutaḥ prajābhistu prajāhitacikīrṣayā
175 ॥ धनुर्गृहीत्वा बाणांश्च वसुधामाद्रवद्बली । ततो वैन्यभयत्रस्ता गौर्भूत्वा प्राद्रवन्मही
175 // dhanurgṛhītvā bāṇāṃśca vasudhāmādravadbalī / tato vainyabhayatrastā gaurbhūtvā prādravanmahī
176 ॥ तां पृथुर्धनुरादाय द्रवन्तीमन्वधावत । सा लोकान्ब्रह्मलोकादीन्गत्वा वैन्यभयात्तदा
176 // tāṃ pṛthurdhanurādāya dravantīmanvadhāvata / sā lokānbrahmalokādīngatvā vainyabhayāttadā
177 ॥ संददर्शाग्रतो वैन्यं कार्मुकोद्यतपाणिकम् । ज्वलद्भिर्निशितैर्बाणैर्दीप्ततेजसमच्युतम्
177 // saṃdadarśāgrato vainyaṃ kārmukodyatapāṇikam / jvaladbhirniśitairbāṇairdīptatejasamacyutam
178 ॥ महायोगं महात्मानं दुर्द्धर्षममरैरपि । अलबन्ती तु सा त्राणं वैन्यमेवान्वपद्यत
178 // mahāyogaṃ mahātmānaṃ durddharṣamamarairapi / alabantī tu sā trāṇaṃ vainyamevānvapadyata
179 ॥ कृताञ्जलिपुटा देवी पूज्या लोकैस्त्रिभिः सादा । उवाच वैनं नाधर्मः स्त्रीवधे परिपश्यति
179 // kṛtāñjalipuṭā devī pūjyā lokaistribhiḥ sādā / uvāca vainaṃ nādharmaḥ strīvadhe paripaśyati
180 ॥ कथं धारयिता चासि प्रजा या वर्द्धिता मया । मयि लोकाः स्थिता राजन्मयेदं धार्यते जगत्
180 // kathaṃ dhārayitā cāsi prajā yā varddhitā mayā / mayi lokāḥ sthitā rājanmayedaṃ dhāryate jagat
181 ॥ मत्कृते न विनश्येयुः प्रजाः पार्थिव वर्द्धिताः । स मां नर्हसि वै हन्तुं श्रेयस्त्वं च चिकीर्षसि
181 // matkṛte na vinaśyeyuḥ prajāḥ pārthiva varddhitāḥ / sa māṃ narhasi vai hantuṃ śreyastvaṃ ca cikīrṣasi
182 ॥ प्रजानां पृथिवीपाल शृणु चेदं वचो मम । उपायतः समारब्धा सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः
182 // prajānāṃ pṛthivīpāla śṛṇu cedaṃ vaco mama / upāyataḥ samārabdhā sarve siddhyantyupakramāḥ
183 ॥ हत्वापि मां न शक्तस्त्वं प्रजानां पालने नृप । अन्तर्भूता भविष्यामि जहि कोपं महाद्युते
183 // hatvāpi māṃ na śaktastvaṃ prajānāṃ pālane nṛpa / antarbhūtā bhaviṣyāmi jahi kopaṃ mahādyute
184 ॥ अवध्यश्च स्त्रियः प्राहुस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि । सत्त्वषु पृथिवीपाल धम न त्यक्तुमर्हसि
184 // avadhyaśca striyaḥ prāhustiryagyonigateṣvapi / sattvaṣu pṛthivīpāla dhama na tyaktumarhasi
185 ॥ एवं बहुविधं वाक्यं श्रुत्वा तस्या महामनाः । क्रोधं निगृह्य धर्मात्मा वसुधामिदमब्रवीत्
185 // evaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ śrutvā tasyā mahāmanāḥ / krodhaṃ nigṛhya dharmātmā vasudhāmidamabravīt
186 ॥ एकस्यार्थाय यो हन्यादात्मनो वा परस्य च । एकं प्राणी बहून्वापि कर्म तस्यास्ति पातकम्
186 // ekasyārthāya yo hanyādātmano vā parasya ca / ekaṃ prāṇī bahūnvāpi karma tasyāsti pātakam
187 ॥ यस्मिंस्तु निहते भद्रे जीवन्ते बहवः सुखम् । तस्मिन्हते नास्ति शुभे पातकं चोपपातकम्
187 // yasmiṃstu nihate bhadre jīvante bahavaḥ sukham / tasminhate nāsti śubhe pātakaṃ copapātakam
188 ॥ सो ऽहं प्रजानिमित्तं त्वां हनिष्यामि वसुन्धरे । यदि मे वचनं नाद्य करिष्यसि जगद्धितम्
188 // so 'haṃ prajānimittaṃ tvāṃ haniṣyāmi vasundhare / yadi me vacanaṃ nādya kariṣyasi jagaddhitam
189 ॥ त्वां निहत्याशु बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् । आत्मानं प्रथयित्वेह प्रजा धारयिता स्वयम्
189 // tvāṃ nihatyāśu bāṇena macchāsanaparāṅmukhīm / ātmānaṃ prathayitveha prajā dhārayitā svayam
190 ॥ सा त्वं वचनमास्थाय मम धर्मभृतां वरे । संजीवय प्रजा नित्यं शक्ता ह्यसि न संशयः
190 // sā tvaṃ vacanamāsthāya mama dharmabhṛtāṃ vare / saṃjīvaya prajā nityaṃ śaktā hyasi na saṃśayaḥ
191 ॥ दुहितृत्वं च मे गच्छ चैवमेतमहं शरम् । नियच्छेयं त्वद्वधार्थमुद्यन्तं घोरदर्शनम्
191 // duhitṛtvaṃ ca me gaccha caivametamahaṃ śaram / niyaccheyaṃ tvadvadhārthamudyantaṃ ghoradarśanam
192 ॥ प्रत्युवाच ततो वैन्यमेवमुक्ता सती मही । सर्वमेतदहं राजन्विधास्यामि न संशयः
192 // pratyuvāca tato vainyamevamuktā satī mahī / sarvametadahaṃ rājanvidhāsyāmi na saṃśayaḥ
193 ॥ वत्सं तु मम तं पश्य क्षरेयं येन वत्सला । समां च कुरु सर्वत्र मां त्वं धर्म्मभृतां वर । यथा विस्पन्दमानं मे क्षीरं सर्वत्र भावयेत्
193 // vatsaṃ tu mama taṃ paśya kṣareyaṃ yena vatsalā / samāṃ ca kuru sarvatra māṃ tvaṃ dharmmabhṛtāṃ vara / yathā vispandamānaṃ me kṣīraṃ sarvatra bhāvayet
194 ॥ सूत उवाच तत उत्सारयामास शिलाजालनि सर्वशः । धनुष्कोट्या तथा वैन्यस्तेन शैला विवर्द्धिताः
194 // sūta uvāca tata utsārayāmāsa śilājālani sarvaśaḥ / dhanuṣkoṭyā tathā vainyastena śailā vivarddhitāḥ
195 ॥ मन्वन्तरेष्वतीतेषु विषमासीद्वसुन्धरा । स्वभावेना भवत्तस्याः समानि विषमाणि च
195 // manvantareṣvatīteṣu viṣamāsīdvasundharā / svabhāvenā bhavattasyāḥ samāni viṣamāṇi ca
196 ॥ न हि पूर्वनिसर्गे वै विषमे पृथिवीतले । प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वापि विद्यते
196 // na hi pūrvanisarge vai viṣame pṛthivītale / pravibhāgaḥ purāṇāṃ vā grāmāṇāṃ vāpi vidyate
197 ॥ न सस्यानि न गोरक्षं न कृषिर्न वणिक्पथः । चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वमासीदेतत्पुरा किल
197 // na sasyāni na gorakṣaṃ na kṛṣirna vaṇikpathaḥ / cākṣuṣasyāntare pūrvamāsīdetatpurā kila
198 ॥ वैवस्वतेंऽतरे तस्मिन्सर्व स्यैतस्य संभवः । समत्वं यत्र यत्रासीद्भूमेः कस्मिंश्चिदेव हि
198 // vaivasvateṃ'tare tasminsarva syaitasya saṃbhavaḥ / samatvaṃ yatra yatrāsīdbhūmeḥ kasmiṃścideva hi
199 ॥ तत्र तत्र प्रजास्ता वै निवसंति च सर्वशः । आहारः फल मूले तु प्रजानामभवत्किल
199 // tatra tatra prajāstā vai nivasaṃti ca sarvaśaḥ / āhāraḥ phala mūle tu prajānāmabhavatkila
200 ॥ कृच्छ्रेणैव तदा तासामित्येवमनुशुश्रुम । वैन्यात्प्रभृति लोके ऽस्मिन्सर्वस्यैतस्य संभवः
200 // kṛcchreṇaiva tadā tāsāmityevamanuśuśruma / vainyātprabhṛti loke 'sminsarvasyaitasya saṃbhavaḥ
201 ॥ स कल्पयित्वा वत्सं तु चाक्षुषं मनुमीश्वरः । पृथुर्दुदोह सस्यानि स्वे तले पृथिवीं ततः
201 // sa kalpayitvā vatsaṃ tu cākṣuṣaṃ manumīśvaraḥ / pṛthurdudoha sasyāni sve tale pṛthivīṃ tataḥ
202 ॥ तेनान्नेन ततस्ता वै वर्त्तयन्ति शुभाः प्रजाः । ऋषिभिः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुंधरा
202 // tenānnena tatastā vai varttayanti śubhāḥ prajāḥ / ṛṣibhiḥ śrūyate cāpi punardugdhā vasuṃdharā
203 ॥ वत्सः सोमस्त्वभूत्तेषां दोग्धा चापि बृहस्पतिः । छन्दासिपात्रमासीत्तु गायत्र्यादीनि सर्वशः
203 // vatsaḥ somastvabhūtteṣāṃ dogdhā cāpi bṛhaspatiḥ / chandāsipātramāsīttu gāyatryādīni sarvaśaḥ
204 ॥ क्षीरमासीत्तदा तेषां तपो ब्रह्म च शाश्वतम् । पुनस्ततो देवगणैः पुरन्दरपुरोगमैः
204 // kṣīramāsīttadā teṣāṃ tapo brahma ca śāśvatam / punastato devagaṇaiḥ purandarapurogamaiḥ
205 ॥ सौवर्णं पात्रमादाय दुग्धा संश्रूयते मही । वत्सस्तु मघवानासीद्दोग्धा च सविता विभुः
205 // sauvarṇaṃ pātramādāya dugdhā saṃśrūyate mahī / vatsastu maghavānāsīddogdhā ca savitā vibhuḥ
206 ॥ क्षीरमूर्जं च मधु च वर्त्तन्ते तेन देवताः । पितृभिः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा
206 // kṣīramūrjaṃ ca madhu ca varttante tena devatāḥ / pitṛbhiḥ śrūyate cāpi punardugdhā vasundharā
207 ॥ राजतं पात्रमादाय स्वधामाशु वितृप्तये । वैवस्वतो यमस्त्वासीत्तेषां वत्सः प्रतापवान्
207 // rājataṃ pātramādāya svadhāmāśu vitṛptaye / vaivasvato yamastvāsītteṣāṃ vatsaḥ pratāpavān
208 ॥ अन्तकश्चाभवद्दोग्धा पितॄणां बलवान्प्रभुः । असुरैः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा
208 // antakaścābhavaddogdhā pitṝṇāṃ balavānprabhuḥ / asuraiḥ śrūyate cāpi punardugdhā vasundharā
209 ॥ आयसं पात्रमादाय किल मायश्च सर्वशः । विरोचनस्तु प्राह्रादिर्वत्सस्तेषां महायशाः
209 // āyasaṃ pātramādāya kila māyaśca sarvaśaḥ / virocanastu prāhrādirvatsasteṣāṃ mahāyaśāḥ
210 ॥ त्रत्विग्द्विमूर्द्धा दैत्यानां दोग्धाभूद्दितिनन्दनः । पायसा ते च मायाभिः सर्वे मायाविनो ऽसुराः
210 // tratvigdvimūrddhā daityānāṃ dogdhābhūdditinandanaḥ / pāyasā te ca māyābhiḥ sarve māyāvino 'surāḥ
211 ॥ वर्त्तयन्ति महावीर्यास्तदेषां परमं बलम् । नागैस्तु श्रूयते दुग्धा वत्सं कृत्वा तु तक्षकम्
211 // varttayanti mahāvīryāstadeṣāṃ paramaṃ balam / nāgaistu śrūyate dugdhā vatsaṃ kṛtvā tu takṣakam
212 ॥ अलाब5पात्रमादाय विषं क्षीरं तदा मही । तेषां वै वासुकिर्देग्धा काद्रवेयः प्रतापवान्
212 // alāba5pātramādāya viṣaṃ kṣīraṃ tadā mahī / teṣāṃ vai vāsukirdegdhā kādraveyaḥ pratāpavān
213 ॥ नागानां वै द्विजश्रेष्ठ सर्पाणां चैव सर्वशः । तेनैव वर्त्तयन्त्युग्रा महाकाया विषोल्बणाः
213 // nāgānāṃ vai dvijaśreṣṭha sarpāṇāṃ caiva sarvaśaḥ / tenaiva varttayantyugrā mahākāyā viṣolbaṇāḥ
214 ॥ तदाहारास्तदाचारास्त द्वीर्यास्तदुपाश्रयाः । आमपात्रे पुनर्दुग्धा त्वन्तर्धानप्रियं मही
214 // tadāhārāstadācārāsta dvīryāstadupāśrayāḥ / āmapātre punardugdhā tvantardhānapriyaṃ mahī
215 ॥ वत्सं वैश्रवणं कृत्वा यक्षैः पुण्यजनैस्तथा । दोग्धा रजतनाभस्तु पिता मणिधरस्य यः
215 // vatsaṃ vaiśravaṇaṃ kṛtvā yakṣaiḥ puṇyajanaistathā / dogdhā rajatanābhastu pitā maṇidharasya yaḥ
216 ॥ यज्ञात्मजो महातेजा वशी च सुमहायशाः । तेन ते वर्त्तयन्तीति परमर्थतया च ह
216 // yajñātmajo mahātejā vaśī ca sumahāyaśāḥ / tena te varttayantīti paramarthatayā ca ha
217 ॥ राक्षसैश्च पिशाचैश्च पुनर्दुग्धा वसुन्धरा । ब्रह्मा ब्राह्यास्तु वै दोगधा तेषामासीत्कुबेरकः
217 // rākṣasaiśca piśācaiśca punardugdhā vasundharā / brahmā brāhyāstu vai dogadhā teṣāmāsītkuberakaḥ
218 ॥ वत्सः सुमाली बलवान्क्षीरं रुधिरमेव च । कपालपात्रे निर्दुग्धा ह्यन्तर्द्धनं च राक्षसैः
218 // vatsaḥ sumālī balavānkṣīraṃ rudhirameva ca / kapālapātre nirdugdhā hyantarddhanaṃ ca rākṣasaiḥ
219 ॥ तेन क्षीरेण रक्षांसि वर्त्तयन्तीह सर्वशः । पद्मपात्रे पुनर्दुग्धा गन्धर्वैश्चाप्स रोगणैः
219 // tena kṣīreṇa rakṣāṃsi varttayantīha sarvaśaḥ / padmapātre punardugdhā gandharvaiścāpsa rogaṇaiḥ
220 ॥ वत्सं चित्ररथं कृत्वा शुचीन्गन्धामही तदा । तेषां वसुरुचिस्त्वासीद्दोग्धा पुत्रो मुनेः शुभः
220 // vatsaṃ citrarathaṃ kṛtvā śucīngandhāmahī tadā / teṣāṃ vasurucistvāsīddogdhā putro muneḥ śubhaḥ
221 ॥ गन्धर्वराजो ऽतिबलो महात्मा सूर्यसन्निभः । शैलैश्च श्रूयते दुग्धा पुनर्देवी वसुन्धरा
221 // gandharvarājo 'tibalo mahātmā sūryasannibhaḥ / śailaiśca śrūyate dugdhā punardevī vasundharā
222 ॥ तदौषधीर्मूर्तिमती रत्नानि विविधानि च । वत्सस्तु हिमवानासीद्दोग्धा मेरुर्महागिरिः
222 // tadauṣadhīrmūrtimatī ratnāni vividhāni ca / vatsastu himavānāsīddogdhā merurmahāgiriḥ
223 ॥ पात्रं तु शैलमेवासीत्तेन शैलाः प्रतिष्ठिताः । श्रूयते वृक्षवीरुद्भिः पुनर्दुग्धा वसुन्धरा
223 // pātraṃ tu śailamevāsīttena śailāḥ pratiṣṭhitāḥ / śrūyate vṛkṣavīrudbhiḥ punardugdhā vasundharā
224 ॥ पालाशं पात्रमादाय छिन्नदग्धप्ररोहणम् । कामधुक् पुष्पितः शालः प्लक्षो वत्सो यशस्विनाम्
224 // pālāśaṃ pātramādāya chinnadagdhaprarohaṇam / kāmadhuk puṣpitaḥ śālaḥ plakṣo vatso yaśasvinām
225 ॥ सर्वकामदुघा दोग्ध्री पृथिवी भूतभाविनी । सैव धात्री विधात्री च धारणी च वसुन्धरा
225 // sarvakāmadughā dogdhrī pṛthivī bhūtabhāvinī / saiva dhātrī vidhātrī ca dhāraṇī ca vasundharā
226 ॥ दुग्धा हितार्थं लोकानां पृथुनेति हि नः श्रुतम् । चराचरस्य लोकस्य प्रतिष्ठा योनिरेव च
226 // dugdhā hitārthaṃ lokānāṃ pṛthuneti hi naḥ śrutam / carācarasya lokasya pratiṣṭhā yonireva ca