227 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्ग पादे शेषमन्वन्तराश्यानं पृथिवीदोहनं च नाम षट्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच आसीदिह समुद्रान्ता वसुधेति यथा श्रुतम् । वसु धत्ते यतस्तस्माद्वसुधा सेति गीयते
227 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅga pāde śeṣamanvantarāśyānaṃ pṛthivīdohanaṃ ca nāma ṣaṭtriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca āsīdiha samudrāntā vasudheti yathā śrutam / vasu dhatte yatastasmādvasudhā seti gīyate
1 ॥ मधुकैटभयोः पूर्वं मेदसा संपरिप्लुता । तेनेयं मेदिनीत्युक्ता निरुक्त्या ब्रह्मवादिभिः
1 // madhukaiṭabhayoḥ pūrvaṃ medasā saṃpariplutā / teneyaṃ medinītyuktā niruktyā brahmavādibhiḥ
2 ॥ ततो ऽभ्युपगमाद्राज्ञः पृथोर्वैन्यस्य धीमतः । दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवी पठ्यते ततः
2 // tato 'bhyupagamādrājñaḥ pṛthorvainyasya dhīmataḥ / duhitṛtvamanuprāptā pṛthivī paṭhyate tataḥ
3 ॥ पृथुना प्रविभागश्चधरायाः साधितः पुरा । तस्याकरवती राज्ञः पत्तनाकरमालिनी
3 // pṛthunā pravibhāgaścadharāyāḥ sādhitaḥ purā / tasyākaravatī rājñaḥ pattanākaramālinī
4 ॥ चातुर्वर्णमयसमाकीर्णा रक्षिता तेन धीमता । एवंप्रभावोराजासीद्वैन्यः सद्विजसत्तमाः
4 // cāturvarṇamayasamākīrṇā rakṣitā tena dhīmatā / evaṃprabhāvorājāsīdvainyaḥ sadvijasattamāḥ
5 ॥ नमस्यश्चैव पूच्यश्च भूतग्रामेण सर्वशः । ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः
5 // namasyaścaiva pūcyaśca bhūtagrāmeṇa sarvaśaḥ / brāhmaṇaiśca mahābhāgairvedavedāṅgapāragaiḥ
6 ॥ पृथुरेव नमस्कार्यो ब्रह्मयोनिः सनातनः । पार्थिवैश्च महाभागैः प्रार्थयद्भिर्महद्यशः
6 // pṛthureva namaskāryo brahmayoniḥ sanātanaḥ / pārthivaiśca mahābhāgaiḥ prārthayadbhirmahadyaśaḥ
7 ॥ आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् । योधैरपि च संग्रामे प्राप्तुकामैर्जयं युधि
7 // ādirājo namaskāryaḥ pṛthurvainyaḥ pratāpavān / yodhairapi ca saṃgrāme prāptukāmairjayaṃ yudhi
8 ॥ आदिकर्त्तारणानां वै नमस्यः पृथुरेव हि । यो हि योद्धा रणं याति कीर्त्तयित्वा पृथुं नृपम्
8 // ādikarttāraṇānāṃ vai namasyaḥ pṛthureva hi / yo hi yoddhā raṇaṃ yāti kīrttayitvā pṛthuṃ nṛpam
9 ॥ स घोररूपात्संग्रामात्क्षेमी तरति कीर्त्तिमान् । वैश्यैरपि च राजर्षिर्वेश्यवृत्तिमिहास्थितैः
9 // sa ghorarūpātsaṃgrāmātkṣemī tarati kīrttimān / vaiśyairapi ca rājarṣirveśyavṛttimihāsthitaiḥ
10 ॥ पृथुरेव नमस्कार्यो वृत्तिदानान्महायशाः । एते वत्सविशेषाश्च दोग्धारः क्षीरमेव च
10 // pṛthureva namaskāryo vṛttidānānmahāyaśāḥ / ete vatsaviśeṣāśca dogdhāraḥ kṣīrameva ca
11 ॥ पात्राणि च मयोक्तानि सर्वाण्येव यथाक्रमम् । ब्रह्मणा प्रथमं दुग्धा पुरा पृथ्वी महात्मना
11 // pātrāṇi ca mayoktāni sarvāṇyeva yathākramam / brahmaṇā prathamaṃ dugdhā purā pṛthvī mahātmanā
12 ॥ वायुं कृत्वा तथा वत्सं बीजानि वसुधातले । ततः स्वायंभुवे पूर्वं तदा मन्वन्तरे पुनः
12 // vāyuṃ kṛtvā tathā vatsaṃ bījāni vasudhātale / tataḥ svāyaṃbhuve pūrvaṃ tadā manvantare punaḥ
13 ॥ वत्सं स्वायंभुवं कृत्वा सर्वसस्यानि चैव हि । ततः स्वारोचिषे वापि प्राप्ते मन्वन्तरे ऽधुना
13 // vatsaṃ svāyaṃbhuvaṃ kṛtvā sarvasasyāni caiva hi / tataḥ svārociṣe vāpi prāpte manvantare 'dhunā
14 ॥ वत्सं स्वारोचिषं कृत्वा दुग्धा सस्यानि मेदिनी । उत्तमेन तु तेनापि दुग्धा देवानु जेन तु
14 // vatsaṃ svārociṣaṃ kṛtvā dugdhā sasyāni medinī / uttamena tu tenāpi dugdhā devānu jena tu
15 ॥ मनुं कृत्वोत्तमं वत्सं सर्वसस्यानि धीमता । पुनश्च पञ्चमे पृथ्वी तामसस्यान्तरे मनोः
15 // manuṃ kṛtvottamaṃ vatsaṃ sarvasasyāni dhīmatā / punaśca pañcame pṛthvī tāmasasyāntare manoḥ
16 ॥ दुग्धेयं तामसं वत्सं कृत्वा वै बलबन्धुना । चारिष्टवस्य वै षष्ठे संप्राप्ते चान्तरे मनोः
16 // dugdheyaṃ tāmasaṃ vatsaṃ kṛtvā vai balabandhunā / cāriṣṭavasya vai ṣaṣṭhe saṃprāpte cāntare manoḥ
17 ॥ दुग्धा मही पुराणेन वत्सं चारिष्टवं प्रति । चाक्षुषे चापि संप्राप्ते तदा मन्वन्तरे पुनः
17 // dugdhā mahī purāṇena vatsaṃ cāriṣṭavaṃ prati / cākṣuṣe cāpi saṃprāpte tadā manvantare punaḥ
18 ॥ दुग्धा मही पुराणेन वत्सं कृत्वा तु चाक्षुषम् । चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः
18 // dugdhā mahī purāṇena vatsaṃ kṛtvā tu cākṣuṣam / cākṣuṣasyāntare 'tīte prāpte vaivasvate punaḥ
19 ॥ वैन्येनेयं पुरा दुग्धा यथा ते कथितं मया । एतैर्दुग्धा पुरा पृथ्वी व्यतीतेष्वन्तरेषु वै
19 // vainyeneyaṃ purā dugdhā yathā te kathitaṃ mayā / etairdugdhā purā pṛthvī vyatīteṣvantareṣu vai
20 ॥ देवादिभिर्मनुष्यैश्च ततो भूतादिभिश्च ह । एवं सर्वेषु विज्ञेया अतीतानागतेष्विह
20 // devādibhirmanuṣyaiśca tato bhūtādibhiśca ha / evaṃ sarveṣu vijñeyā atītānāgateṣviha
21 ॥ देवा मन्वन्तरे स्वस्थाः पृथोस्तु शृणुत प्रजाः । पृथोस्तु पुत्रौ विक्रान्तौ जज्ञाते ऽन्तर्द्धिपाषनौ
21 // devā manvantare svasthāḥ pṛthostu śṛṇuta prajāḥ / pṛthostu putrau vikrāntau jajñāte 'ntarddhipāṣanau
22 ॥ शिखण्डिनी हविर्धानमन्तर्द्धानाव्द्यजायत । हविर्धानात्षडाग्नेयी धिषणाजनयत्सुतान्
22 // śikhaṇḍinī havirdhānamantarddhānāvdyajāyata / havirdhānātṣaḍāgneyī dhiṣaṇājanayatsutān
23 ॥ प्राचीनबर्हिषं शुक्लं गयं कृष्णं प्रजाचिनौ । प्राचीनबर्हिर्भगवान्महानासीत्प्रजापतिः
23 // prācīnabarhiṣaṃ śuklaṃ gayaṃ kṛṣṇaṃ prajācinau / prācīnabarhirbhagavānmahānāsītprajāpatiḥ
24 ॥ बलश्रुततपोवीर्यैः पृथिव्यामेकराडसौ । प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य तस्मात्प्राचीनबर्ह्यसौ
24 // balaśrutatapovīryaiḥ pṛthivyāmekarāḍasau / prācīnāgrāḥ kuśāstasya tasmātprācīnabarhyasau
25 ॥ समुद्रतनयायां तु कृतदारः स वै प्रभुः । महतस्तपसः पारे सवर्णायां प्रजापतिः
25 // samudratanayāyāṃ tu kṛtadāraḥ sa vai prabhuḥ / mahatastapasaḥ pāre savarṇāyāṃ prajāpatiḥ
26 ॥ सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः । सर्वान्प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगान्
26 // savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ / sarvānpracetaso nāma dhanurvedasya pāragān
27 ॥ अपृथग्धर्मचरणास्ते ऽतप्यन्त महात्तपः । दशवर्ष सहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः
27 // apṛthagdharmacaraṇāste 'tapyanta mahāttapaḥ / daśavarṣa sahasrāṇi samudrasalileśayāḥ
28 ॥ तपश्चतेषु पृथिवीं तप्यत्स्वथ महीरुहाः । अरक्ष्यमाणामावब्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः
28 // tapaścateṣu pṛthivīṃ tapyatsvatha mahīruhāḥ / arakṣyamāṇāmāvabrurbabhūvātha prajākṣayaḥ
29 ॥ प्रत्याहृते तदा तस्मिञ्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । नाशकन्मारुतो वातुं वृत्तं खमभवद्द्रुमैः
29 // pratyāhṛte tadā tasmiñcākṣuṣasyāntare manoḥ / nāśakanmāruto vātuṃ vṛttaṃ khamabhavaddrumaiḥ
30 ॥ दशवर्षसहस्राणि न शेकुश्चेष्टितुं प्रजाः । तदुपश्रुत्य तपसा सर्वे युक्ताः प्रचेतसः
30 // daśavarṣasahasrāṇi na śekuśceṣṭituṃ prajāḥ / tadupaśrutya tapasā sarve yuktāḥ pracetasaḥ
31 ॥ मुखेभ्यो वायुमग्निं च ससृजुर्जातमन्यवः । उन्मूलानथ वृक्षांस्तान्कृत्वा वायुरशोषयत्
31 // mukhebhyo vāyumagniṃ ca sasṛjurjātamanyavaḥ / unmūlānatha vṛkṣāṃstānkṛtvā vāyuraśoṣayat
32 ॥ तानग्निरदहद्धोर एवमासीद्दुमक्षयः । द्रुमक्षयमथो बुद्ध्वा किञ्चिच्छिष्टेषु शाखिषु
32 // tānagniradahaddhora evamāsīddumakṣayaḥ / drumakṣayamatho buddhvā kiñcicchiṣṭeṣu śākhiṣu
33 ॥ उपगम्याब्रवी देतान्राजा सोमः प्रचेतसः । दृष्ट्वा प्रयोजनं सत्यं लोकसंतानकारणात्
33 // upagamyābravī detānrājā somaḥ pracetasaḥ / dṛṣṭvā prayojanaṃ satyaṃ lokasaṃtānakāraṇāt
34 ॥ कोपं त्यजत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः । वृक्षाः क्षित्यां जनिष्यन्ति शाम्यतामग्निमारुतौ
34 // kopaṃ tyajata rājānaḥ sarve prācīnabarhiṣaḥ / vṛkṣāḥ kṣityāṃ janiṣyanti śāmyatāmagnimārutau
35 ॥ रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनीः । भविष्यज्जनता ह्येषा धृता गर्भेण वै मया
35 // ratnabhūtā ca kanyeyaṃ vṛkṣāṇāṃ varavarṇinīḥ / bhaviṣyajjanatā hyeṣā dhṛtā garbheṇa vai mayā
36 ॥ मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षैरेव विनिर्मिता । भार्या भवतु वो ह्येषा सोमगर्भा विवर्द्धिता
36 // māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣaireva vinirmitā / bhāryā bhavatu vo hyeṣā somagarbhā vivarddhitā
37 ॥ युष्माकं तेजसार्द्धेन मम चार्धेन तेजसा । अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षो नाम प्रजापतिः
37 // yuṣmākaṃ tejasārddhena mama cārdhena tejasā / asyāmutpatsyate vidvāndakṣo nāma prajāpatiḥ
38 ॥ स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै । अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्द्धयिष्यति
38 // sa imāṃ dagdhabhūyiṣṭhāṃ yuṣmattejomayena vai / agnināgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṃvarddhayiṣyati
39 ॥ ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः । संत्दृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम्
39 // tataḥ somasya vacanājjagṛhuste pracetasaḥ / saṃtdṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ patnīṃ dharmeṇa māriṣām
40 ॥ मारिषायां ततस्ते वै मनसा गर्भमादधुः । दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः
40 // māriṣāyāṃ tataste vai manasā garbhamādadhuḥ / daśabhyastu pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpatiḥ
41 ॥ दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन वीर्यवान् । असृजन्मनसा त्वादौ प्रजा दक्षो ऽथ मैथुनात्
41 // dakṣo jajñe mahātejāḥ somasyāṃśena vīryavān / asṛjanmanasā tvādau prajā dakṣo 'tha maithunāt
42 ॥ अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः । विसृज्य मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः
42 // acarāṃśca carāṃścaiva dvipado 'tha catuṣpadaḥ / visṛjya manasā dakṣaḥ paścādasṛjata striyaḥ
43 ॥ ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयां दश । कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे
43 // dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayāṃ daśa / kālasya nayane yuktāḥ saptaviṃśatimindave
44 ॥ एभ्यो दत्त्वा ततो ऽन्या वै चतस्रो ऽरिष्टनेमिने । द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा
44 // ebhyo dattvā tato 'nyā vai catasro 'riṣṭanemine / dve caiva bahuputrāya dve caivāṅgirase tathā
45 ॥ कन्यामेकां कृशाश्वाय तेभ्यो ऽपत्यं बभूव ह । अन्तरं चाक्षुषस्याथ मनोः षष्ठं तु गीयते
45 // kanyāmekāṃ kṛśāśvāya tebhyo 'patyaṃ babhūva ha / antaraṃ cākṣuṣasyātha manoḥ ṣaṣṭhaṃ tu gīyate
46 ॥ मनोर्वैवस्वतस्यापि सप्तमस्य प्रजापतेः । वसुदेवाः खगा गावो नागा दितिजदानवाः
46 // manorvaivasvatasyāpi saptamasya prajāpateḥ / vasudevāḥ khagā gāvo nāgā ditijadānavāḥ
47 ॥ गन्धर्वाप्सरसश्चैव जज्ञिरे ऽन्याश्च जातयः । ततः प्रभृति लोके ऽस्मिन्प्रजा मैथुनसंभवाः । संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वासां सृष्टिरुच्यते
47 // gandharvāpsarasaścaiva jajñire 'nyāśca jātayaḥ / tataḥ prabhṛti loke 'sminprajā maithunasaṃbhavāḥ / saṃkalpāddarśanātsparśātpūrvāsāṃ sṛṣṭirucyate
48 ॥ ऋषिरुवाच देवानां दानवानां च देवर्षिणां च ते शुभः । संभवः कथितः पूर्वं दक्षस्य च महात्मनः
48 // ṛṣiruvāca devānāṃ dānavānāṃ ca devarṣiṇāṃ ca te śubhaḥ / saṃbhavaḥ kathitaḥ pūrvaṃ dakṣasya ca mahātmanaḥ
49 ॥ प्राणात्प्रजापतेर्जन्म दक्षस्य कथितं त्वया । कथं प्राचे तस्त्वं च पुनर्लेभे महातपाः
49 // prāṇātprajāpaterjanma dakṣasya kathitaṃ tvayā / kathaṃ prāce tastvaṃ ca punarlebhe mahātapāḥ
50 ॥ एतं नः संशयं सूत व्याख्यातुं त्वमिहार्हसि । दौहित्रश्चैव सोमस्य कथं श्र्वशुरतां गतः
50 // etaṃ naḥ saṃśayaṃ sūta vyākhyātuṃ tvamihārhasi / dauhitraścaiva somasya kathaṃ śrvaśuratāṃ gataḥ
51 ॥ सूत उवाच उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु सत्तमाः । ऋषयो ऽत्र न सुह्यन्ति विद्यावन्तश्च ये जनाः
51 // sūta uvāca utpattiśca nirodhaśca nityaṃ bhūteṣu sattamāḥ / ṛṣayo 'tra na suhyanti vidyāvantaśca ye janāḥ
52 ॥ युगे युगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः । पुनश्चैव निरुध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति
52 // yuge yuge bhavantyete sarve dakṣādayo dvijāḥ / punaścaiva nirudhyante vidvāṃstatra na muhyati
53 ॥ ज्यैष्ठ्यकानिष्ठ्यमप्येषां पूर्वमासीद्द्विजोत्तमाः । तप एव गरीयो ऽभूत्प्रभावश्चैव कारणम्
53 // jyaiṣṭhyakāniṣṭhyamapyeṣāṃ pūrvamāsīddvijottamāḥ / tapa eva garīyo 'bhūtprabhāvaścaiva kāraṇam
54 ॥ इमां विसृष्टिं यो वेद चाक्षुषस्य चराचरम् । प्रजावानायुषस्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते
54 // imāṃ visṛṣṭiṃ yo veda cākṣuṣasya carācaram / prajāvānāyuṣastīrṇaḥ svargaloke mahīyate
55 ॥ एवं सर्गः समाख्यातश्चाक्षुषस्य समासतः । इत्येते षट् निसर्गाश्च क्रान्ता मन्वन्तरात्मकाः
55 // evaṃ sargaḥ samākhyātaścākṣuṣasya samāsataḥ / ityete ṣaṭ nisargāśca krāntā manvantarātmakāḥ
56 ॥ स्वायंभुवाद्याः संक्षेपाच्चाशुषान्ता यथाक्रमम् । एते सर्गा यथा प्राज्ञैः प्रोक्ता ये द्विजसत्तमाः
56 // svāyaṃbhuvādyāḥ saṃkṣepāccāśuṣāntā yathākramam / ete sargā yathā prājñaiḥ proktā ye dvijasattamāḥ
57 ॥ वैवस्वतनिसर्गेण तेषां ज्ञेयस्तु विस्तरः । अन्यूनानतिरिक्तास्ते सर्वे सर्गा विवस्वतः
57 // vaivasvatanisargeṇa teṣāṃ jñeyastu vistaraḥ / anyūnānatiriktāste sarve sargā vivasvataḥ
58 ॥ आरोग्यायुः प्रमाणेभ्यो धर्मतः कामतोर्ऽथतः । एतानेव गुणानेति यः पठन्ननसूयकः
58 // ārogyāyuḥ pramāṇebhyo dharmataḥ kāmator'thataḥ / etāneva guṇāneti yaḥ paṭhannanasūyakaḥ
59 ॥ वैवस्वतस्य वक्ष्यामि सांप्रतस्य महात्मनः । समासव्यासतः सर्गं ब्रुवतो मे निबोधत
59 // vaivasvatasya vakṣyāmi sāṃpratasya mahātmanaḥ / samāsavyāsataḥ sargaṃ bruvato me nibodhata