34 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापदे लोककल्पनं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीसूत उवाच आपो ऽग्रे सर्वगा आसन्नेनसिमन्पृथिवीतले । शान्तवातैः प्रलीने ऽस्मिन्न प्राज्ञायत किञ्चन
34 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpade lokakalpanaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ śrīsūta uvāca āpo 'gre sarvagā āsannenasimanpṛthivītale / śāntavātaiḥ pralīne 'sminna prājñāyata kiñcana
1 ॥ एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे । विभुर्भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्
1 // ekārṇave tadā tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame / vibhurbhavati sa brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt
2 ॥ सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः । ब्रह्म नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा
2 // sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo hyatīndriyaḥ / brahma nārāyaṇākhyastu suṣvāpa salile tadā
3 ॥ सत्त्वोद्रेकान्निषिद्धस्तु शून्यं लोकमवैक्षत । इमं चोदाहरन्त्यत्रर् श्लोकं नारायणं प्रति
3 // sattvodrekānniṣiddhastu śūnyaṃ lokamavaikṣata / imaṃ codāharantyatrar ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati
4 ॥ आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयन तस्य ताःप्रोक्तास्तेन नारायणः स्मृतः
4 // āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ / ayana tasya tāḥproktāstena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ
5 ॥ तुल्य युगसहस्रस्य वसन्कालमुपास्यतः । स्वर्णपत्रेप्रकुरुते ब्रह्मत्वादर्शकारणात्
5 // tulya yugasahasrasya vasankālamupāsyataḥ / svarṇapatreprakurute brahmatvādarśakāraṇāt
6 ॥ ब्रह्म तु सलिले तस्मिन्नवाग् भूत्वा तदा चरन् । निशायामिव खद्योतः प्रापृट्काले ततस्ततः
6 // brahma tu salile tasminnavāg bhūtvā tadā caran / niśāyāmiva khadyotaḥ prāpṛṭkāle tatastataḥ
7 ॥ ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गते महत् । अनुमानादसंमूढो भूमेरद्धरणं प्रति
7 // tatastu salile tasmin vijñāyāntargate mahat / anumānādasaṃmūḍho bhūmeraddharaṇaṃ prati
8 ॥ ओङ्काराषृतनुं त्वन्यां कल्पादिषु यथा पुरा । ततो महात्मा मनसा दिव्यरूपम चिन्तयत्
8 // oṅkārāṣṛtanuṃ tvanyāṃ kalpādiṣu yathā purā / tato mahātmā manasā divyarūpama cintayat
9 ॥ सलिले ऽवप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स समचिन्तयत् । किं तु रूपमहं कृत्वा सलिलादुद्धरे महीम्
9 // salile 'vaplutāṃ bhūmiṃ dṛṣṭvā sa samacintayat / kiṃ tu rūpamahaṃ kṛtvā salilāduddhare mahīm
10 ॥ जलक्रीडासमुचितं वाराहं रूपमस्मरत् । उदृश्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम्
10 // jalakrīḍāsamucitaṃ vārāhaṃ rūpamasmarat / udṛśyaṃ sarvabhūtānāṃ vāṅmayaṃ brahmasaṃjñitam
11 ॥ दशयोजनविस्तीर्णमायतंशतयोजनम् । नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम्
11 // daśayojanavistīrṇamāyataṃśatayojanam / nīlameghapratīkāśaṃ meghastanitaniḥsvanam
12 ॥ महापर्वतवर्ष्माणं श्वेततीक्ष्णोग्रदंष्ट्रिणाम् । विद्युदग्निप्रतिकाशमादित्यसमतेजसम्
12 // mahāparvatavarṣmāṇaṃ śvetatīkṣṇogradaṃṣṭriṇām / vidyudagnipratikāśamādityasamatejasam
13 ॥ पीनवृत्तायतस्कन्धं विष्णुविक्रमगामि च । पीनोन्नतकटीदेशं वृषलक्षणपूजितम्
13 // pīnavṛttāyataskandhaṃ viṣṇuvikramagāmi ca / pīnonnatakaṭīdeśaṃ vṛṣalakṣaṇapūjitam
14 ॥ आस्थाय रूपमतुलं वाराहममितं हरिः । पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्
14 // āsthāya rūpamatulaṃ vārāhamamitaṃ hariḥ / pṛthivyuddharaṇārthāya praviveśa rasātalam
15 ॥ दीक्षासमाप्तीष्टिदंष्ट्रःक्रतुदन्तो जुहूसुखः । अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः
15 // dīkṣāsamāptīṣṭidaṃṣṭraḥkratudanto juhūsukhaḥ / agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ
16 ॥ वेदस्कन्धो हविर्गन्धिर्हव्यकव्यादिवेगवान् । प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिरन्वितः
16 // vedaskandho havirgandhirhavyakavyādivegavān / prāgvaṃśakāyo dyutimān nānādīkṣābhiranvitaḥ
17 ॥ दक्षिणा त्दृदयो योगी श्रद्धासत्त्वमयो विभुः । उपाकर्मरुचिश्चैव प्रवर्ग्यावर्तभूषणः
17 // dakṣiṇā tdṛdayo yogī śraddhāsattvamayo vibhuḥ / upākarmaruciścaiva pravargyāvartabhūṣaṇaḥ
18 ॥ नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः । मायापत्नीसहायो वै गिरिशृङ्गमिवोच्छ्रयः
18 // nānāchandogatipatho guhyopaniṣadāsanaḥ / māyāpatnīsahāyo vai giriśṛṅgamivocchrayaḥ
19 ॥ अहोरात्रेक्षणाधरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः । आज्यगन्धः स्रुवस्तुण्डः सामघोषस्वनो महान्
19 // ahorātrekṣaṇādharo vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ / ājyagandhaḥ sruvastuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān
20 ॥ सत्यधर्ममयः श्रीमान् कर्मविक्रमसत्कृतः । प्रायश्चित्तनखो घोरः पशुजानुर्महामखः
20 // satyadharmamayaḥ śrīmān karmavikramasatkṛtaḥ / prāyaścittanakho ghoraḥ paśujānurmahāmakhaḥ
21 ॥ उद्गातात्रो होमलिङ्गः फलबीजमहोषधीः । वाद्यन्तरात्मसत्रस्य नास्मिकासो मशोणितः
21 // udgātātro homaliṅgaḥ phalabījamahoṣadhīḥ / vādyantarātmasatrasya nāsmikāso maśoṇitaḥ
22 ॥ भक्ता यज्ञवराहान्ताश्चापः संप्राविशत्पुनः । अग्निसंछादितां भूमिं समामिच्छन्प्रजापतिम्
22 // bhaktā yajñavarāhāntāścāpaḥ saṃprāviśatpunaḥ / agnisaṃchāditāṃ bhūmiṃ samāmicchanprajāpatim
23 ॥ उपगम्या जुहावैता मद्यश्चाद्यसमन्यसत् । मामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च । पृथक् तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन्
23 // upagamyā juhāvaitā madyaścādyasamanyasat / māmudrāśca samudreṣu nādeyāśca nadīṣu ca / pṛthak tāstu samīkṛtya pṛthivyāṃ so 'cinodgirīn
24 ॥ प्राक्सर्गे दह्यमानास्तु तदा संवर्तकाग्निना । देनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः
24 // prāksarge dahyamānāstu tadā saṃvartakāgninā / denāgninā vilīnāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ
25 ॥ सत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुना यत्तु संहिताः । निषिक्ता यत्रयत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत्
25 // satyādekārṇave tasmin vāyunā yattu saṃhitāḥ / niṣiktā yatrayatrāsaṃstatratatrācalo 'bhavat
26 ॥ ततस्तेषु प्रकीर्णेषु लोकोदधिगिरींस्तथा । विश्वकर्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः
26 // tatasteṣu prakīrṇeṣu lokodadhigirīṃstathā / viśvakarmā vibhajate kalpādiṣu punaḥ punaḥ
27 ॥ ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्वताम् । भूराद्यांश्चतुरो लोकान्पुनःपुनरकल्पयत्
27 // sasamudrāmimāṃ pṛthvīṃ saptadvīpāṃ saparvatām / bhūrādyāṃścaturo lokānpunaḥpunarakalpayat
28 ॥ लाकान्प्रकल्पयित्वा च प्रजासर्ग ससर्ज ह । ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवाम् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः
28 // lākānprakalpayitvā ca prajāsarga sasarja ha / brahmā svayaṃbhūrbhagavām sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ
29 ॥ ससर्ज सृष्टं तद्रूपं कल्पादिषु यथा पुरा । तस्याभिध्यायतः सर्गं तदा वै बुद्धिपूर्वकम्
29 // sasarja sṛṣṭaṃ tadrūpaṃ kalpādiṣu yathā purā / tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tadā vai buddhipūrvakam
30 ॥ प्रधानसमकाले च प्रादुर्भूतस्तमो मयः । तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः
30 // pradhānasamakāle ca prādurbhūtastamo mayaḥ / tamo moho mahāmohastāmisro hyandhasaṃjñitaḥ
31 ॥ अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः । पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायत साभिमानिनः
31 // avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ / pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyata sābhimāninaḥ
32 ॥ सर्वतस्तमसा चैव बीजकुंभलतावृताः । बहिरन्तश्चाप्रकाशस्तथानिःसंज्ञ एव च
32 // sarvatastamasā caiva bījakuṃbhalatāvṛtāḥ / bahirantaścāprakāśastathāniḥsaṃjña eva ca
33 ॥ यस्मात्तेषां कृता बुद्धिर् दुःखानि करणानि च । तस्माच्च संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः
33 // yasmātteṣāṃ kṛtā buddhir duḥkhāni karaṇāni ca / tasmācca saṃvṛtātmāno nagā mukhyāḥ prakīrtitāḥ
34 ॥ मुख्यसर्गे तदोद्भूतं दृष्ट्वा ब्रह्मात्मसंभवः । अप्रती तमनाः सोथ तदोत्पत्तिममन्यत
34 // mukhyasarge tadodbhūtaṃ dṛṣṭvā brahmātmasaṃbhavaḥ / apratī tamanāḥ sotha tadotpattimamanyata
35 ॥ तस्याभिध्यायतश्चान्यस्तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत । यस्मात्तिर्यग्विवर्त्तेत तिर्यकस्रोतस्ततः स्मृतः
35 // tasyābhidhyāyataścānyastiryaksroto 'bhyavartata / yasmāttiryagvivartteta tiryakasrotastataḥ smṛtaḥ
36 ॥ तमोबहुत्वात्ते सर्वे ह्यज्ञानबहुलाः स्मृताः । उत्पाद्यग्राहिमश्चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः
36 // tamobahutvātte sarve hyajñānabahulāḥ smṛtāḥ / utpādyagrāhimaścaiva te 'jñāne jñānamāninaḥ
37 ॥ अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविंशद्द्विधात्मिकाः । एकादशन्द्रियविधा नवधात्मादयस्तथा
37 // ahaṅkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviṃśaddvidhātmikāḥ / ekādaśandriyavidhā navadhātmādayastathā
38 ॥ अष्टौ तु तारकाद्याश्च तेषां शक्तिवधाः स्मृताः । अन्तः प्रकाशास्ते सर्वे आवृताश्च बहिः पुनः
38 // aṣṭau tu tārakādyāśca teṣāṃ śaktivadhāḥ smṛtāḥ / antaḥ prakāśāste sarve āvṛtāśca bahiḥ punaḥ
39 ॥ तिर्यक् स्रोतस उच्यन्ते वश्यात्मानस्त्रिसंज्ञकाः
39 // tiryak srotasa ucyante vaśyātmānastrisaṃjñakāḥ
40 ॥ तिर्यक् स्रोतस्तु सृष्ट्वा वै द्वितीयं विश्वमीश्वरः । अभिप्रायमथोद्भूतं दृष्ट्वा सर्गं तथाविधम्
40 // tiryak srotastu sṛṣṭvā vai dvitīyaṃ viśvamīśvaraḥ / abhiprāyamathodbhūtaṃ dṛṣṭvā sargaṃ tathāvidham
41 ॥ तस्याभिध्यायतो योन्त्यः सात्त्विकः समजायत । ऊर्द्धस्रोतस्तृतीयस्तु तद्वै चोर्द्धं व्यवस्थितम्
41 // tasyābhidhyāyato yontyaḥ sāttvikaḥ samajāyata / ūrddhasrotastṛtīyastu tadvai corddhaṃ vyavasthitam
42 ॥ यस्मादूर्द्धं न्यवर्तन्त तदूर्द्धस्रोतसंज्ञकम् । ताः सुखं प्रीतिबहुला बहिरन्तश्च वावृताः
42 // yasmādūrddhaṃ nyavartanta tadūrddhasrotasaṃjñakam / tāḥ sukhaṃ prītibahulā bahirantaśca vāvṛtāḥ
43 ॥ प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्द्धस्रोतःप्रजाः स्मृताः । नवधातादयस्ते वै तुष्टात्मानो बुधाः स्मृताः
43 // prakāśā bahirantaśca ūrddhasrotaḥprajāḥ smṛtāḥ / navadhātādayaste vai tuṣṭātmāno budhāḥ smṛtāḥ
44 ॥ ऊर्द्धस्रोत स्तुतीयो यः स्मृतः सर्वः सदैविकः । ऊर्द्धस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु स तदा प्रभुः
44 // ūrddhasrota stutīyo yaḥ smṛtaḥ sarvaḥ sadaivikaḥ / ūrddhasrotaḥsu sṛṣṭeṣu deveṣu sa tadā prabhuḥ
45 ॥ प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततो ऽन्यं नाभिमन्यत । सर्गमन्यं सिमृक्षुस्तं साधकं पुनरीश्वरः
45 // prītimānabhavadbrahmā tato 'nyaṃ nābhimanyata / sargamanyaṃ simṛkṣustaṃ sādhakaṃ punarīśvaraḥ
46 ॥ तस्याभिध्यायतः सर्गं सत्याभिध्यायिनस्तदा । प्रादुर्बभौ भौतसर्गः सोर्वाक् स्रोतस्तु साधकः
46 // tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ satyābhidhyāyinastadā / prādurbabhau bhautasargaḥ sorvāk srotastu sādhakaḥ
47 ॥ यस्मात्तेर्वाक्प्रवर्तन्ते ततोर्वाकूस्रोतसस्तु ते । ते च प्रकाशबहुलास्तमस्पृष्टरजोधिकाः
47 // yasmāttervākpravartante tatorvākūsrotasastu te / te ca prakāśabahulāstamaspṛṣṭarajodhikāḥ
48 ॥ तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिमः । प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते
48 // tasmātte duḥkhabahulā bhūyobhūyaśca kārimaḥ / prakāśā bahirantaśca manuṣyāḥ sādhakāśca te
49 ॥ लक्षणैर्नारकाद्यैस्तैरष्टधा च व्यवस्थिताः । सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वैः सह धर्मिणः
49 // lakṣaṇairnārakādyaistairaṣṭadhā ca vyavasthitāḥ / siddhātmāno manuṣyāste gandharvaiḥ saha dharmiṇaḥ
50 ॥ पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गश्चतुर्द्धा स व्यवस्थितः । विपर्ययेण शक्त्या च सिद्ध मुख्यास्तथैव च
50 // pañcamo 'nugrahaḥ sargaścaturddhā sa vyavasthitaḥ / viparyayeṇa śaktyā ca siddha mukhyāstathaiva ca
51 ॥ निवृत्ता वर्तमानाश्च प्रजायन्ते पुनःपुनः । भूतादिकानां सत्त्वानां षष्ठः सर्गः स उच्यते
51 // nivṛttā vartamānāśca prajāyante punaḥpunaḥ / bhūtādikānāṃ sattvānāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ sa ucyate
52 ॥ स्वादनाश्चाप्यशीलाश्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते । प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः
52 // svādanāścāpyaśīlāśca jñeyā bhūtādikāśca te / prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ
53 ॥ तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूत सर्गः स उच्यते । वैकारिकस्तृतीयस्तु चैद्रियः सर्ग उच्यते
53 // tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūta sargaḥ sa ucyate / vaikārikastṛtīyastu caidriyaḥ sarga ucyate
54 ॥ इत्येत प्राकृताः सर्गा उत्पन्ना बुद्धिपूर्वकाः । मुख्यसर्गश्च तुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः
54 // ityeta prākṛtāḥ sargā utpannā buddhipūrvakāḥ / mukhyasargaśca turthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ
55 ॥ तिर्यक्स्रोतःससर्गस्तु तैर्यग्योन्यस्तु पञ्चमः । तथोर्द्धस्रोतसां सर्गः षष्ठो देवत उच्यते
55 // tiryaksrotaḥsasargastu tairyagyonyastu pañcamaḥ / tathorddhasrotasāṃ sargaḥ ṣaṣṭho devata ucyate
56 ॥ तत्रोर्द्धस्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः । अष्टमोनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः
56 // tatrorddhasrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ / aṣṭamonugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasaśca saḥ
57 ॥ पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताद्यास्त्रयः स्मृताः । प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः
57 // pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtādyāstrayaḥ smṛtāḥ / prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ
58 ॥ प्रकृता बुद्धिपूर्वास्तु त्रयः सर्गास्तु वैकृताः । दुद्धिबुर्वाः प्रवर्तेयुस्तद्वर्गा ब्राह्मणास्तु वै
58 // prakṛtā buddhipūrvāstu trayaḥ sargāstu vaikṛtāḥ / duddhiburvāḥ pravarteyustadvargā brāhmaṇāstu vai
59 ॥ विस्तराच्च यथा सर्वे कीर्त्यमानं निबोधत । चतुर्द्धा च स्थितस्सो ऽपि सर्वभूतेषु कृत्स्नशः
59 // vistarācca yathā sarve kīrtyamānaṃ nibodhata / caturddhā ca sthitasso 'pi sarvabhūteṣu kṛtsnaśaḥ
60 ॥ विपर्ययोण शत्त्या च बुद्ध्या सिद्ध्या तथैव च । स्थावरेषु विपर्यासस्तिर्यग्योनिषु शक्तितः
60 // viparyayoṇa śattyā ca buddhyā siddhyā tathaiva ca / sthāvareṣu viparyāsastiryagyoniṣu śaktitaḥ
61 ॥ सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु पुष्टिर्देवेषु कृत्स्नशः । अथो ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्
61 // siddhātmāno manuṣyāstu puṣṭirdeveṣu kṛtsnaśaḥ / atho sasarja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān
62 ॥ वैवर्त्येन तु ज्ञानेन निवृत्तास्ते महौ जसः । संबुद्ध्य चैव नामाथो अपवृत्तास्त्रयस्तु ते
62 // vaivartyena tu jñānena nivṛttāste mahau jasaḥ / saṃbuddhya caiva nāmātho apavṛttāstrayastu te
63 ॥ असृष्ट्वैव प्रजासर्गंप्रतिसर्गं ततस्ततः । ब्रह्मा तेषु व्यरक्तेषु ततो ऽन्यान्सा धकान्सृजन्
63 // asṛṣṭvaiva prajāsargaṃpratisargaṃ tatastataḥ / brahmā teṣu vyarakteṣu tato 'nyānsā dhakānsṛjan
64 ॥ स्थानाभिमानिनो देवाः पुनर्ब्रह्मानुशासनम् । अभूतसृष्ट्यवस्था चे स्थानिनस्तान्निबोध मे
64 // sthānābhimānino devāḥ punarbrahmānuśāsanam / abhūtasṛṣṭyavasthā ce sthāninastānnibodha me
65 ॥ आपो ऽग्निः पृथिवी वायुरन्तरिक्षो दिवं तथा । स्वर्गो दिशः समुद्राश्च नद्यश्चैव वनस्पतीन्
65 // āpo 'gniḥ pṛthivī vāyurantarikṣo divaṃ tathā / svargo diśaḥ samudrāśca nadyaścaiva vanaspatīn
66 ॥ औषधीनां तथात्मानो ह्यात्मनो वृक्षवीरुधाम् । लताः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ताः संधिरात्र्यहाः
66 // auṣadhīnāṃ tathātmāno hyātmano vṛkṣavīrudhām / latāḥ kāṣṭhāḥ kalāścaiva muhūrtāḥ saṃdhirātryahāḥ
67 ॥ अर्द्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगानि च । स्थाने स्रोतःस्वभीमानाः स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः
67 // arddhamāsāśca māsāśca ayanābdayugāni ca / sthāne srotaḥsvabhīmānāḥ sthānākhyāścaiva te smṛtāḥ
68 ॥ स्थानात्मनः स सृष्ट्वा तु ततो ऽन्यान्स तदासृजत् । देवांश्चैव पितॄंश्चैव यौरिमा वर्द्धिताः प्रजाः
68 // sthānātmanaḥ sa sṛṣṭvā tu tato 'nyānsa tadāsṛjat / devāṃścaiva pitṝṃścaiva yaurimā varddhitāḥ prajāḥ
69 ॥ भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । दक्षो ऽत्रिश्च वसिष्ठश्च सासृजन्नव मानसान्
69 // bhṛgvaṅgirā marīciśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ / dakṣo 'triśca vasiṣṭhaśca sāsṛjannava mānasān
70 ॥ नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः । ब्रह्मा यथात्मकानां तु सर्वेषां ब्रह्मयोगिनाम्
70 // nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ / brahmā yathātmakānāṃ tu sarveṣāṃ brahmayoginām
71 ॥ ततो ऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा रुद्रं रोषत्मसंभवम् । संकल्पं चैव धर्म च सर्वेषामेव पर्वतौ
71 // tato 'sṛjatpunarbrahmā rudraṃ roṣatmasaṃbhavam / saṃkalpaṃ caiva dharma ca sarveṣāmeva parvatau
72 ॥ सो ऽसृजद्व्यवसायं तु ब्रह्मा भूतं सुखात्मकम् । संकल्पाच्चैव संकल्पो जज्ञे सो ऽव्यक्तयोनिनः
72 // so 'sṛjadvyavasāyaṃ tu brahmā bhūtaṃ sukhātmakam / saṃkalpāccaiva saṃkalpo jajñe so 'vyaktayoninaḥ
73 ॥ प्राणाद्दक्षो ऽसृजद्वाचं चक्षुर्भ्यां च मरीचिनम् । भृगुश्च हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलयोनिनः
73 // prāṇāddakṣo 'sṛjadvācaṃ cakṣurbhyāṃ ca marīcinam / bhṛguśca hṛdayājjajñe ṛṣiḥ salilayoninaḥ
74 ॥ शिरसश्चाङ्गिराश्चैव श्रोत्रादत्रिस्तथैव च । पुलस्त्यश्च तथोदानाद्व्यानात्तु पुलहस्तथा
74 // śirasaścāṅgirāścaiva śrotrādatristathaiva ca / pulastyaśca tathodānādvyānāttu pulahastathā
75 ॥ समानतो वसिष्ठश्च ह्यपानान्निर्ममे क्रतुम् । इत्येते ब्रह्मणः श्रेष्ठाः पुत्रा वै द्वादश स्मृताः
75 // samānato vasiṣṭhaśca hyapānānnirmame kratum / ityete brahmaṇaḥ śreṣṭhāḥ putrā vai dvādaśa smṛtāḥ
76 ॥ धर्मादयः प्रथमजा विज्ञेया ब्रह्ममः स्मृताः । भृग्वादयस्तु ये सृष्टा न च ते ब्रह्मवादिनः
76 // dharmādayaḥ prathamajā vijñeyā brahmamaḥ smṛtāḥ / bhṛgvādayastu ye sṛṣṭā na ca te brahmavādinaḥ
77 ॥ गृहमेधिपुराणास्ते विज्ञेया ब्रह्मणः सुताः । द्वादशैते प्रसूयन्ते सह रूद्रेण च द्विजाः
77 // gṛhamedhipurāṇāste vijñeyā brahmaṇaḥ sutāḥ / dvādaśaite prasūyante saha rūdreṇa ca dvijāḥ
78 ॥ क्रतुः सनत्कुमारश्च द्वावेतावूर्द्धरेतसौ । पूर्वोत्पत्तौ पुरा ह्येतौ सर्वेषामपि पूर्वजौ
78 // kratuḥ sanatkumāraśca dvāvetāvūrddharetasau / pūrvotpattau purā hyetau sarveṣāmapi pūrvajau
79 ॥ व्यतीतौ सप्तमे कल्पे पुराणौ लोकसाधकौ । विरजेते ऽत्र वै लोके तेजसाक्षिप्य चात्मनः
79 // vyatītau saptame kalpe purāṇau lokasādhakau / virajete 'tra vai loke tejasākṣipya cātmanaḥ
80 ॥ तापुभौ योगधर्माणावारोप्यात्मानमात्मना । प्रजाधर्मं च कामं च वर्तयेते महौजसौ
80 // tāpubhau yogadharmāṇāvāropyātmānamātmanā / prajādharmaṃ ca kāmaṃ ca vartayete mahaujasau
81 ॥ यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमार इति चोच्यते । ततः सनत्कुमारेति नाम तस्य प्रतिष्ठितम्
81 // yathotpannastathaiveha kumāra iti cocyate / tataḥ sanatkumāreti nāma tasya pratiṣṭhitam
82 ॥ तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगाणान्विताः । क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः
82 // teṣāṃ dvādaśa te vaṃśā divyā devagāṇānvitāḥ / kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhiralaṅkṛtāḥ
83 ॥ प्राणजांस्तु स दृष्ट्वा वै ब्रह्मा द्वादश सात्त्विकान् । ततो ऽसुरान्पितॄन्देवान्मनुष्यांश्चासृजत्प्रभुः
83 // prāṇajāṃstu sa dṛṣṭvā vai brahmā dvādaśa sāttvikān / tato 'surānpitṝndevānmanuṣyāṃścāsṛjatprabhuḥ
84 ॥ मुखाद्देवानजनयत् पितॄंश्चैवाथ वक्षसः । प्रजननान्मनुष्यान्वै जघनान्निर्ममे ऽसुरान्
84 // mukhāddevānajanayat pitṝṃścaivātha vakṣasaḥ / prajananānmanuṣyānvai jaghanānnirmame 'surān
85 ॥ नक्तं सृजन्पुनर्ब्रह्मा ज्योत्स्नाया मानुषात्मनः । सुधायाश्च पितॄंश्चैव देवदेवः ससर्जह
85 // naktaṃ sṛjanpunarbrahmā jyotsnāyā mānuṣātmanaḥ / sudhāyāśca pitṝṃścaiva devadevaḥ sasarjaha
86 ॥ मुख्यामुख्यान् मृजन्देवानसुरांश्च ततः पुनः । सनसश्च मनुष्यांश्च पितृवन्महतः पितॄन्
86 // mukhyāmukhyān mṛjandevānasurāṃśca tataḥ punaḥ / sanasaśca manuṣyāṃśca pitṛvanmahataḥ pitṝn
87 ॥ विद्युतो ऽशनिमेघांश्च लोहितेन्द्रधनूंषि च । ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये
87 // vidyuto 'śanimeghāṃśca lohitendradhanūṃṣi ca / ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye
88 ॥ उच्चावचानि भूतानि महसस्तस्य जज्ञिरे । ब्रह्मणस्तु प्रजासर्गं देवार्षिपितृमानवम्
88 // uccāvacāni bhūtāni mahasastasya jajñire / brahmaṇastu prajāsargaṃ devārṣipitṛmānavam
89 ॥ पुनः सृजति भूतानि चराणि स्थावराणि च । यक्षान्पिशाचान् गन्धर्वान्सर्वशो ऽप्सरसस्तथा
89 // punaḥ sṛjati bhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca / yakṣānpiśācān gandharvānsarvaśo 'psarasastathā
90 ॥ नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान् । अव्ययं वा व्ययञ्चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्
90 // narakinnararakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgoragān / avyayaṃ vā vyayañcaiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam
91 ॥ तेषां ते यान्ति कर्माणि प्राक् सृष्टानि स्वयंभुवा । तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः
91 // teṣāṃ te yānti karmāṇi prāk sṛṣṭāni svayaṃbhuvā / tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ
92 ॥ हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मौं कृताकृते । तेषामेव पृथक् सूतमविभक्तं त्रयं विदुः
92 // hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmauṃ kṛtākṛte / teṣāmeva pṛthak sūtamavibhaktaṃ trayaṃ viduḥ
93 ॥ एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे तथा । कर्म स्वविषयं प्राहुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः
93 // etadevaṃ ca naivaṃ ca na cobhe nānubhe tathā / karma svaviṣayaṃ prāhuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ
94 ॥ नामात्मपञ्चभूतानां कृतानां च प्रपञ्चताम् । दिवशब्देन पञ्चैते निर्ममे समहेश्वरः
94 // nāmātmapañcabhūtānāṃ kṛtānāṃ ca prapañcatām / divaśabdena pañcaite nirmame samaheśvaraḥ
95 ॥ आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु सृष्टयः । शर्वर्यां न प्रसूयन्ते पुनस्तेभ्योदधत्प्रभुः
95 // ārṣāṇi caiva nāmāni yāśca deveṣu sṛṣṭayaḥ / śarvaryāṃ na prasūyante punastebhyodadhatprabhuḥ
96 ॥ इत्येवं कारणाद्भूतो लोकसर्गः स्वयंभुवः । महदाद्या विशेषान्ता विकाराः प्राकृताः स्वयम्
96 // ityevaṃ kāraṇādbhūto lokasargaḥ svayaṃbhuvaḥ / mahadādyā viśeṣāntā vikārāḥ prākṛtāḥ svayam
97 ॥ चन्द्रसूर्यप्रभो लोको ग्रहनक्षत्रमण्डितः । नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च सहस्रशः
97 // candrasūryaprabho loko grahanakṣatramaṇḍitaḥ / nadībhiśca samudraiśca parvataiśca sahasraśaḥ
98 ॥ पुरैश्च विविधै रम्यैः स्फीतैर्जनपदैस्तथा । अस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित्
98 // puraiśca vividhai ramyaiḥ sphītairjanapadaistathā / asmin brahmavane 'vyakto brahmā carati sarvavit
99 ॥ अव्यक्तबीजप्रभवस्तस्यैवानुग्रहे स्थितः । बुद्धिस्कन्धमयश्चैव इन्द्रियान्तरकोटरः
99 // avyaktabījaprabhavastasyaivānugrahe sthitaḥ / buddhiskandhamayaścaiva indriyāntarakoṭaraḥ
100 ॥ महाभूतप्रकाशश्च विशेषैः पत्रवांस्तु सः । धर्माधर्मसुपुष्पस्तु सुखदुःखफलोदयः
100 // mahābhūtaprakāśaśca viśeṣaiḥ patravāṃstu saḥ / dharmādharmasupuṣpastu sukhaduḥkhaphalodayaḥ
101 ॥ आजीवः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः । एतद्ब्रह्मवनं चैव ब्रह्मवृक्षस्य तस्य तत्
101 // ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ brahmavṛkṣaḥ sanātanaḥ / etadbrahmavanaṃ caiva brahmavṛkṣasya tasya tat
102 ॥ अव्यक्तं कारणं यत्र नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिंमायां चैवाहुस्तत्त्वचिन्तकाः
102 // avyaktaṃ kāraṇaṃ yatra nityaṃ sadasadātmakam / pradhānaṃ prakṛtiṃmāyāṃ caivāhustattvacintakāḥ
103 ॥ इत्येषो ऽनुग्रहःमर्गो ब्रह्मनैमित्तिकः स्मृतः । अबुद्धिपूर्वकाः सर्गा ब्रह्मणः प्राकृतास्त्रयः
103 // ityeṣo 'nugrahaḥmargo brahmanaimittikaḥ smṛtaḥ / abuddhipūrvakāḥ sargā brahmaṇaḥ prākṛtāstrayaḥ
104 ॥ सुख्यादयस्तु षट् सर्गा वैकृता बुद्धिपूर्वकाः । वैकल्पात्संप्रवर्तन्ते ब्रह्मणस्तेभिमन्यवः
104 // sukhyādayastu ṣaṭ sargā vaikṛtā buddhipūrvakāḥ / vaikalpātsaṃpravartante brahmaṇastebhimanyavaḥ
105 ॥ इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश्च नव स्मृताः । सर्गाः परस्परोत्पन्नाः कारणं तु बुधैः स्मृतम्
105 // ityete prākṛtāścaiva vaikṛtāśca nava smṛtāḥ / sargāḥ parasparotpannāḥ kāraṇaṃ tu budhaiḥ smṛtam
106 ॥ मूर्द्धानं वै यस्य वेदा वदन्ति वियन्नाभिश्चन्द्रसूर्यौं च नेत्रे । दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता
106 // mūrddhānaṃ vai yasya vedā vadanti viyannābhiścandrasūryauṃ ca netre / diśaḥ śrotre viddhi pādau kṣitiṃ ca so 'cintyātmā sarvabhūtapraṇetā
107 ॥ वक्त्राद्यस्य ब्राह्मणाः संप्रसूता वक्षसश्चैव क्षत्रियाः पूर्वभागे । वैश्या ऊरुभ्यां यस्य पद्भ्यां च शूद्राःसर्वेवर्णा गात्रतः संप्रसूताः
107 // vaktrādyasya brāhmaṇāḥ saṃprasūtā vakṣasaścaiva kṣatriyāḥ pūrvabhāge / vaiśyā ūrubhyāṃ yasya padbhyāṃ ca śūdrāḥsarvevarṇā gātrataḥ saṃprasūtāḥ
108 ॥ नारायणात्परोव्यक्तादण्डमव्यक्तसंज्ञितम् । अण्डजस्तु स्वयं ब्रह्मा लोकास्तेन कृताः स्वयम्
108 // nārāyaṇātparovyaktādaṇḍamavyaktasaṃjñitam / aṇḍajastu svayaṃ brahmā lokāstena kṛtāḥ svayam
109 ॥ तत्र कल्पान् दशस्थित्वा सत्यं गच्छन्ति ते पुनः । ते लोका ब्रह्मलोकं वै अपरावर्तिनीं गतिम्
109 // tatra kalpān daśasthitvā satyaṃ gacchanti te punaḥ / te lokā brahmalokaṃ vai aparāvartinīṃ gatim
110 ॥ आधिपत्यं विना ते वै ऐश्वर्येण तु तत्समाः । भवन्ति ब्रह्मणा तुल्या रूपेण विषयेण च
110 // ādhipatyaṃ vinā te vai aiśvaryeṇa tu tatsamāḥ / bhavanti brahmaṇā tulyā rūpeṇa viṣayeṇa ca
111 ॥ तत्र ते ह्यवतिष्ठन्ते प्रीतियुक्ताः स्वसंयुताः । अवश्यंभाविनार्थेन प्राकृतं तनुते स्वयम्
111 // tatra te hyavatiṣṭhante prītiyuktāḥ svasaṃyutāḥ / avaśyaṃbhāvinārthena prākṛtaṃ tanute svayam
112 ॥ नानात्वनाभिसंबध्यास्तदा तत्कालभाविताः । स्वपतो ऽबुद्धिपूर्व हि बोधो भवति वै यथा
112 // nānātvanābhisaṃbadhyāstadā tatkālabhāvitāḥ / svapato 'buddhipūrva hi bodho bhavati vai yathā
113 ॥ तत्कालभाविते तेषां तथा ज्ञानं प्रवर्त्तते । प्रत्याहारैस्तु भेदानां तेषां हि न तु शुष्मिणाम्
113 // tatkālabhāvite teṣāṃ tathā jñānaṃ pravarttate / pratyāhāraistu bhedānāṃ teṣāṃ hi na tu śuṣmiṇām
114 ॥ तैश्व सार्धं प्रवर्तन्ते कार्याणि कारणानि च । नानात्वदर्शिनां तेषां ब्रह्मलोकनिवासिनाम्
114 // taiśva sārdhaṃ pravartante kāryāṇi kāraṇāni ca / nānātvadarśināṃ teṣāṃ brahmalokanivāsinām
115 ॥ विनिवृत्तविकाराणां स्वेन धर्मेण तिष्ठताम् । तुल्यलक्षण सिद्धास्तु शुभात्मानो निरञ्जनाः
115 // vinivṛttavikārāṇāṃ svena dharmeṇa tiṣṭhatām / tulyalakṣaṇa siddhāstu śubhātmāno nirañjanāḥ
116 ॥ प्राकृते करणोपेताः स्वात्मन्येव व्यवस्थिताः । प्रस्थापयित्वा चात्मानं प्रकृतिस्त्वेष तत्तवतः
116 // prākṛte karaṇopetāḥ svātmanyeva vyavasthitāḥ / prasthāpayitvā cātmānaṃ prakṛtistveṣa tattavataḥ
117 ॥ पुरुषान्यबहुत्वेन प्रतीता न प्रवर्तते । प्रवर्तते पुनः सर्गस्तेषां साकारणात्मनाम्
117 // puruṣānyabahutvena pratītā na pravartate / pravartate punaḥ sargasteṣāṃ sākāraṇātmanām
118 ॥ संयोगः प्रकृतिर्ज्ञेया यक्तानां तत्त्वदर्शिनाम् । तत्रोपवर्गिणी तेषामपुनर्भारगामिनाम्
118 // saṃyogaḥ prakṛtirjñeyā yaktānāṃ tattvadarśinām / tatropavargiṇī teṣāmapunarbhāragāminām
119 ॥ अभावतः पुनः सत्यं शान्तानामर्चिषामिव । ततरतेषु गतेषूर्द्धं त्रैलोक्यात्तु मुदात्मसु
119 // abhāvataḥ punaḥ satyaṃ śāntānāmarciṣāmiva / tatarateṣu gateṣūrddhaṃ trailokyāttu mudātmasu
120 ॥ ते सार्द्धं चैर्महर्ल्लोकस्तदानासादितस्तु वै । तच्छिष्या ये ह तिष्ठन्ति कल्पदाह उपस्थिते
120 // te sārddhaṃ cairmaharllokastadānāsāditastu vai / tacchiṣyā ye ha tiṣṭhanti kalpadāha upasthite
121 ॥ गन्धर्वाद्याः पिशाचाश्चमानुषा ब्रह्मणादयः । पशवः पक्षिणश्चैव स्थावराः ससरीसृपाः
121 // gandharvādyāḥ piśācāścamānuṣā brahmaṇādayaḥ / paśavaḥ pakṣiṇaścaiva sthāvarāḥ sasarīsṛpāḥ
122 ॥ तिष्ठत्सुतेषु तत्कालं पृथिवीतलवसिषु । सहस्रंयत्तु रश्मीनां सूर्यस्येह विनश्यति
122 // tiṣṭhatsuteṣu tatkālaṃ pṛthivītalavasiṣu / sahasraṃyattu raśmīnāṃ sūryasyeha vinaśyati
123 ॥ ते सप्त रश्मयो भूत्वा एकैको जायते रविः । क्रमेण शतमानास्ते त्रींल्लोकान्प्रदहन्त्युत
123 // te sapta raśmayo bhūtvā ekaiko jāyate raviḥ / krameṇa śatamānāste trīṃllokānpradahantyuta
124 ॥ जङ्गमान्स्थावरांश्चैव नदीः सर्वाश्च पर्वतान् । शुष्के पूर्वमनावृष्ट्या चैस्तैशचैव प्रतापिताः
124 // jaṅgamānsthāvarāṃścaiva nadīḥ sarvāśca parvatān / śuṣke pūrvamanāvṛṣṭyā caistaiśacaiva pratāpitāḥ
125 ॥ तदा ते विवशाः सर्वे निर्दग्धाः सूर्यरश्मिभिः । जङ्गमाः स्थावराश्चैव धर्माधर्मादिकास्तु वै
125 // tadā te vivaśāḥ sarve nirdagdhāḥ sūryaraśmibhiḥ / jaṅgamāḥ sthāvarāścaiva dharmādharmādikāstu vai
126 ॥ दग्धदेहास्तदा ते तु धूतपापा युगात्यये । ख्यातातपा विनिर्मुक्ताः शुभया चातिबन्धया
126 // dagdhadehāstadā te tu dhūtapāpā yugātyaye / khyātātapā vinirmuktāḥ śubhayā cātibandhayā
127 ॥ ततस्ते ह्युपपद्यन्ते तुल्यरूपैर्जनैर्जनाः । उषित्वा रजनीं ते च ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
127 // tataste hyupapadyante tulyarūpairjanairjanāḥ / uṣitvā rajanīṃ te ca brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ
128 ॥ पुनः सर्गे भवन्तीह मानस्यो ब्रह्मणः प्रजाः । ततस्तेषु प्रपन्नेषु जनैस्त्रैलोक्यवासिषु
128 // punaḥ sarge bhavantīha mānasyo brahmaṇaḥ prajāḥ / tatasteṣu prapanneṣu janaistrailokyavāsiṣu
129 ॥ निर्दग्धेषु च लोकेषु तदा सूर्यैस्तु सप्तभिः । वृष्ट्या क्षितौ प्लावितायां विजनेष्वर्णवेषु वा
129 // nirdagdheṣu ca lokeṣu tadā sūryaistu saptabhiḥ / vṛṣṭyā kṣitau plāvitāyāṃ vijaneṣvarṇaveṣu vā
130 ॥ समुद्राश्चैव मेघाश्च आपश्चैवाथ पार्थिवाः । शरमाणा व्रजन्त्येव सलिलाख्यास्तथाचलाः
130 // samudrāścaiva meghāśca āpaścaivātha pārthivāḥ / śaramāṇā vrajantyeva salilākhyāstathācalāḥ
131 ॥ आगतागतिकं चैव यदा तु सलिलं बहु । संछाद्येमां स्थितां भूमिमर्णवाख्यं तदाभवत
131 // āgatāgatikaṃ caiva yadā tu salilaṃ bahu / saṃchādyemāṃ sthitāṃ bhūmimarṇavākhyaṃ tadābhavata
132 ॥ आभाति यस्माच्चाभासाद्भाशब्दः कान्तिदीप्तिषु । स सर्वः समनुप्राप्ता मासां भाभ्यो विभाव्यते
132 // ābhāti yasmāccābhāsādbhāśabdaḥ kāntidīptiṣu / sa sarvaḥ samanuprāptā māsāṃ bhābhyo vibhāvyate
133 ॥ तदन्तस्तनुते यस्मात्सर्वां पृथ्वीं समततः । धातुस्तनोति विस्तारं ततोपतनवः स्मृताः
133 // tadantastanute yasmātsarvāṃ pṛthvīṃ samatataḥ / dhātustanoti vistāraṃ tatopatanavaḥ smṛtāḥ
134 ॥ शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते । एकार्णवे भवन्त्यापो न शीर्णास्तेन ता नराः
134 // śāra ityeva śīrṇe tu nānārtho dhātu rucyate / ekārṇave bhavantyāpo na śīrṇāstena tā narāḥ
135 ॥ तस्मिन् युगसहस्रान्ते संस्थिते ब्रह्मणो ऽहनि । तावत्कालं रजन्यां च वर्तन्त्यां सलिलात्मनः
135 // tasmin yugasahasrānte saṃsthite brahmaṇo 'hani / tāvatkālaṃ rajanyāṃ ca vartantyāṃ salilātmanaḥ
136 ॥ ततस्ते सलिले तस्मिन् नष्टाग्नौ पृथिवीतले । प्रशान्तवाते ऽन्धकारे निरालोके समन्ततः
136 // tataste salile tasmin naṣṭāgnau pṛthivītale / praśāntavāte 'ndhakāre nirāloke samantataḥ
137 ॥ येनैवाधिष्ठितं हीदं ब्रह्मणः पुरुषः प्रभुः । विभागमस्य लोकस्य प्रकर्तुं पुनरैच्छत
137 // yenaivādhiṣṭhitaṃ hīdaṃ brahmaṇaḥ puruṣaḥ prabhuḥ / vibhāgamasya lokasya prakartuṃ punaraicchata
138 ॥ शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते । एकर्णवे ततस्तस्मिन्नष्टे स्थावर जङ्गमे । तदा भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्
138 // śāra ityeva śīrṇe tu nānārtho dhātu rucyate / ekarṇave tatastasminnaṣṭe sthāvara jaṅgame / tadā bhavati sa brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt
139 ॥ सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः । ब्रह्मा नारायणा ख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा
139 // sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo hyatīndriyaḥ / brahmā nārāyaṇā khyastu suṣvāpa salile tadā
140 ॥ सत्त्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु स शून्यं लोकमैक्षत । अनेनाद्येन पादेन पुराणं परिकीर्तितम्
140 // sattvodrekātprabuddhastu sa śūnyaṃ lokamaikṣata / anenādyena pādena purāṇaṃ parikīrtitam