77 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये अनुषङ्गापादे कल्पमन्वन्तराख्यानवर्णनं नाम षष्ठो ऽध्यायः सूत उवाच तुल्यं युगसहस्रं वै नैशं कालमुपास्य सः । शर्वर्यंते प्रकुरुते ब्रह्मा तूत्सर्गकारणात्
77 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye anuṣaṅgāpāde kalpamanvantarākhyānavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ sūta uvāca tulyaṃ yugasahasraṃ vai naiśaṃ kālamupāsya saḥ / śarvaryaṃte prakurute brahmā tūtsargakāraṇāt
1 ॥ ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा तदाचरत् । अन्धकारार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावरजंगमे
1 // brahmā tu salile tasmin vāyurbhūtvā tadācarat / andhakārārṇave tasminnaṣṭe sthāvarajaṃgame
2 ॥ जलेन समनुप्लाव्य सर्वतः पृथिवीतले । प्रविभागेन भूतेषु सत्यमात्रे स्थितेषु वा
2 // jalena samanuplāvya sarvataḥ pṛthivītale / pravibhāgena bhūteṣu satyamātre sthiteṣu vā
3 ॥ निशयामिव खद्योतः प्रावृट् काले ततस्तदा । तदा कामेन तरसामन्यामानःस्वयं धिया
3 // niśayāmiva khadyotaḥ prāvṛṭ kāle tatastadā / tadā kāmena tarasāmanyāmānaḥsvayaṃ dhiyā
4 ॥ सोप्युपायं प्रतिष्ठायां मार्गमाणस्तदा भुवम् । ततस्तु सलिले तस्मिन् ज्ञात्वा त्वन्तर्गतो महीम्
4 // sopyupāyaṃ pratiṣṭhāyāṃ mārgamāṇastadā bhuvam / tatastu salile tasmin jñātvā tvantargato mahīm
5 ॥ अन्धमन्यतमं बुद्धा भूमेरुद्धरणक्षमः । चकार तं तु देवो ऽथ पूर्वकल्पादिषु स्मृतः
5 // andhamanyatamaṃ buddhā bhūmeruddharaṇakṣamaḥ / cakāra taṃ tu devo 'tha pūrvakalpādiṣu smṛtaḥ
6 ॥ सत्यं रूपं वराहस्य कृत्वाभो ऽनुप्रविश्य च । अद्भिः संछादितामिच्छन् पृथिवीं स प्रजापतिः
6 // satyaṃ rūpaṃ varāhasya kṛtvābho 'nupraviśya ca / adbhiḥ saṃchāditāmicchan pṛthivīṃ sa prajāpatiḥ
7 ॥ उद्धृत्योर्वीमथ न्यस्ता सापत्यांतामतिन्यसत् । सामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च
7 // uddhṛtyorvīmatha nyastā sāpatyāṃtāmatinyasat / sāmudrāśca samudreṣu nādeyāśca nadīṣu ca
8 ॥ पृथक्तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन् । प्राक्सर्गे दह्यमाने तु पुरा संवर्त काग्निना
8 // pṛthaktāstu samīkṛtya pṛthivyāṃ so 'cinodgirīn / prāksarge dahyamāne tu purā saṃvarta kāgninā
9 ॥ तेनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः । शैल्यादेकार्णवे तस्मिन्वायुना ये तु संहिताः
9 // tenāgninā vilīnāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ / śailyādekārṇave tasminvāyunā ye tu saṃhitāḥ
10 ॥ निषिक्ता यत्र यत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत् । स्कन्धाचलत्वादचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः
10 // niṣiktā yatra yatrāsaṃstatratatrācalo 'bhavat / skandhācalatvādacalāḥ parvabhiḥ parvatāḥ smṛtāḥ
11 ॥ गिरयो हि निगीर्णत्वादयनात्तु शिलोच्चयाः । तत स्तावासमुद्धृत्य क्षितिमंतर्जलात्प्रभुः
11 // girayo hi nigīrṇatvādayanāttu śiloccayāḥ / tata stāvāsamuddhṛtya kṣitimaṃtarjalātprabhuḥ
12 ॥ सप्तसप्त तु वर्षाणि तस्या द्वीपेषु सप्तसु । विषमाणि समीकृत्य शिलाभिरभितो गिरीन्
12 // saptasapta tu varṣāṇi tasyā dvīpeṣu saptasu / viṣamāṇi samīkṛtya śilābhirabhito girīn
13 ॥ द्वीपेषु तेषु वर्षाणि चत्वारिंशत्तथैव तु । तावंतः पर्वताश्चैव वर्षांते समवस्थिताः
13 // dvīpeṣu teṣu varṣāṇi catvāriṃśattathaiva tu / tāvaṃtaḥ parvatāścaiva varṣāṃte samavasthitāḥ
14 ॥ स्वर्गादौ कांतिविष्टास्ते स्वभावेनैव नान्यथा । सप्तद्वीपा समुद्राश्च अन्योन्यस्यानुमंडलम्
14 // svargādau kāṃtiviṣṭāste svabhāvenaiva nānyathā / saptadvīpā samudrāśca anyonyasyānumaṃḍalam
15 ॥ सन्निविष्टाः स्वभावेन समावृत्य परस्परम् । भूराद्याश्चतुरो लोकाश्चंद्रादित्यौ ग्रहैः सह
15 // sanniviṣṭāḥ svabhāvena samāvṛtya parasparam / bhūrādyāścaturo lokāścaṃdrādityau grahaiḥ saha
16 ॥ पूर्ववन्निर्ममे ब्रह्मा स्थावराणीह सर्वशः । कल्पस्य चास्य ब्रह्मा चासृजद्यः स्थानिनः सुरान्
16 // pūrvavannirmame brahmā sthāvarāṇīha sarvaśaḥ / kalpasya cāsya brahmā cāsṛjadyaḥ sthāninaḥ surān
17 ॥ आपोग्निं पृथिवीं वायुमंतरिक्षं दिवं तथा । स्वर्गं दिशः समुद्रांश्च नदीः सर्वांस्तु पर्वतान्
17 // āpogniṃ pṛthivīṃ vāyumaṃtarikṣaṃ divaṃ tathā / svargaṃ diśaḥ samudrāṃśca nadīḥ sarvāṃstu parvatān
18 ॥ ओषधीनामात्मनश्च आत्मनो वृक्षवीरुधाम् । लवकाष्ठाः कलाश्चैव मुहुर्त्तान्संधिरात्र्यहान्
18 // oṣadhīnāmātmanaśca ātmano vṛkṣavīrudhām / lavakāṣṭhāḥ kalāścaiva muhurttānsaṃdhirātryahān
19 ॥ अर्द्धमासांश्च मासांश्च अयनाब्दान् युगानि च । स्थानाभिमानिनश्चैव स्थानानिच पृथक्पृथक्
19 // arddhamāsāṃśca māsāṃśca ayanābdān yugāni ca / sthānābhimāninaścaiva sthānānica pṛthakpṛthak
20 ॥ स्थानात्मनस्तु सृष्ट्वा च युगावस्था विनिर्ममे । कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं चैव तथा युगम्
20 // sthānātmanastu sṛṣṭvā ca yugāvasthā vinirmame / kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca tiṣyaṃ caiva tathā yugam
21 ॥ कल्पस्यादौ कृतयुगे प्रथमं सो ऽसृजत्प्रजाः । प्रागुक्ताश्च मया तुभ्यं पूर्व्वे कल्पे प्रजास्तु ताः
21 // kalpasyādau kṛtayuge prathamaṃ so 'sṛjatprajāḥ / prāguktāśca mayā tubhyaṃ pūrvve kalpe prajāstu tāḥ
22 ॥ तस्मिन्संवर्त माने तु कल्पे दग्धास्तदग्निना । अप्राप्तायास्तपोलोकं पृथिव्यां याः समासत
22 // tasminsaṃvarta māne tu kalpe dagdhāstadagninā / aprāptāyāstapolokaṃ pṛthivyāṃ yāḥ samāsata
23 ॥ आवर्तन्ते पुनः सर्गे वीक्षार्थं ता भवन्ति हि । वीक्ष्यार्थं ताः स्थितास्तत्र पुनः सर्गस्य कारणात्
23 // āvartante punaḥ sarge vīkṣārthaṃ tā bhavanti hi / vīkṣyārthaṃ tāḥ sthitāstatra punaḥ sargasya kāraṇāt
24 ॥ ततस्ताः सृज्यमानास्तु सन्तानार्थं भवन्ति हि । धर्म्मार्थ काममोक्षाणामिह ताः साधिताः स्मृताः
24 // tatastāḥ sṛjyamānāstu santānārthaṃ bhavanti hi / dharmmārtha kāmamokṣāṇāmiha tāḥ sādhitāḥ smṛtāḥ
25 ॥ देवाश्च पितरश्चैव क्रमशो मानवास्तथा । ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्पुरा
25 // devāśca pitaraścaiva kramaśo mānavāstathā / tataste tapasā yuktāḥ sthānānyāpūrayanpurā
26 ॥ ब्राह्मणो मनवस्ते वै सिद्धात्मानो भवन्ति हि । आसंगद्वेषयुक्तेन कर्मणा ते दिवं गताः
26 // brāhmaṇo manavaste vai siddhātmāno bhavanti hi / āsaṃgadveṣayuktena karmaṇā te divaṃ gatāḥ
27 ॥ आवर्तमानास्ते देहे संभवन्ति युगे युगे । स्वकर्म्मफलशेषेण ख्याताश्चैव तदात्मकाः
27 // āvartamānāste dehe saṃbhavanti yuge yuge / svakarmmaphalaśeṣeṇa khyātāścaiva tadātmakāḥ
28 ॥ संभवन्ति जने लोकाः कल्पागमनिबन्धनाः । अप्सु यः कारणं तेषां बोधयन्कर्म्मणा तु सः
28 // saṃbhavanti jane lokāḥ kalpāgamanibandhanāḥ / apsu yaḥ kāraṇaṃ teṣāṃ bodhayankarmmaṇā tu saḥ
29 ॥ कर्म्मभिस्तैस्तु जायन्ते जनलोकाच्छुभाशुभैः । गृह्णन्ति ते शरीराणि नानारूपाणि योनिषु
29 // karmmabhistaistu jāyante janalokācchubhāśubhaiḥ / gṛhṇanti te śarīrāṇi nānārūpāṇi yoniṣu
30 ॥ देवाद्याः स्थावरांतास्तु आपद्यन्ते परस्परम् । तेषां मेध्यानि कर्म्माणि प्रायशः प्रतिपेदिरे
30 // devādyāḥ sthāvarāṃtāstu āpadyante parasparam / teṣāṃ medhyāni karmmāṇi prāyaśaḥ pratipedire
31 ॥ तस्माद्यन्नांमरूपाणि तान्येव प्रतिपेदिरे । पुनः पुनस्ते कल्पेषु जायन्ते नामरूपेणः
31 // tasmādyannāṃmarūpāṇi tānyeva pratipedire / punaḥ punaste kalpeṣu jāyante nāmarūpeṇaḥ
32 ॥ ततः सर्गो ह्युपसृष्टिं सिसृक्षोर्ब्रह्मणस्तु वै । ताः प्रजा ध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा
32 // tataḥ sargo hyupasṛṣṭiṃ sisṛkṣorbrahmaṇastu vai / tāḥ prajā dhyāyatastasya satyābhidhyāyinastadā
33 ॥ मिथुनानां सहस्रं तु मुखात्समभवत्किल । जनास्ते ह्युपपद्यन्ते सत्त्वोद्रिक्ताः सुतेजसः
33 // mithunānāṃ sahasraṃ tu mukhātsamabhavatkila / janāste hyupapadyante sattvodriktāḥ sutejasaḥ
34 ॥ चक्षुषो ऽन्यत्सहस्रं तु मिथुनानां ससर्ज्ज ह । ते सर्वे रजसोद्रिक्ताः शुष्मिणश्चाप्यमर्षिणः
34 // cakṣuṣo 'nyatsahasraṃ tu mithunānāṃ sasarjja ha / te sarve rajasodriktāḥ śuṣmiṇaścāpyamarṣiṇaḥ
35 ॥ सहस्रमन्यदसृजद् बाहूनामसतां पुनः । रजस्तमोभ्यासुद्धिक्ता गृहशीलास्ततः स्मृताः
35 // sahasramanyadasṛjad bāhūnāmasatāṃ punaḥ / rajastamobhyāsuddhiktā gṛhaśīlāstataḥ smṛtāḥ
36 ॥ आयुषोंऽते प्रसूयंते मिथुनान्येव वासकृत् । कूटकाकूटकाश्चैव उत्पद्यंते मुमूर्षुणाम्
36 // āyuṣoṃ'te prasūyaṃte mithunānyeva vāsakṛt / kūṭakākūṭakāścaiva utpadyaṃte mumūrṣuṇām
37 ॥ कुतः कुलमथोत्पाद्य ताः शरीराणि तत्यजुः । ततः प्रभृति कल्पे ऽस्मिन्मैथुनानां च संभवः
37 // kutaḥ kulamathotpādya tāḥ śarīrāṇi tatyajuḥ / tataḥ prabhṛti kalpe 'sminmaithunānāṃ ca saṃbhavaḥ
38 ॥ ध्यानेन मनसा तासां प्रजानां जायते कृते । शब्दादिविषयः शुद्धः प्रत्येकं पञ्चलक्षणम्
38 // dhyānena manasā tāsāṃ prajānāṃ jāyate kṛte / śabdādiviṣayaḥ śuddhaḥ pratyekaṃ pañcalakṣaṇam
39 ॥ इत्येवं मानसैर्भावैः प्रेष्ठं तिष्ठंति चाप्रजाः । तथान्वयास्तु संभूता यैरिदं पूरितं जगत्
39 // ityevaṃ mānasairbhāvaiḥ preṣṭhaṃ tiṣṭhaṃti cāprajāḥ / tathānvayāstu saṃbhūtā yairidaṃ pūritaṃ jagat
40 ॥ सरित्सरःसमुद्रांश्च सेवंते पर्वतानपि । तदा ता ह्यल्पसंतोषायुद्धे तस्मिंश्चरंति वै
40 // saritsaraḥsamudrāṃśca sevaṃte parvatānapi / tadā tā hyalpasaṃtoṣāyuddhe tasmiṃścaraṃti vai
41 ॥ पृथ्वी रसवती नाम आहारं व्याहरंति च । ताः प्रजाः कामचारिण्यो मानसीं सिद्धिमिच्छतः
41 // pṛthvī rasavatī nāma āhāraṃ vyāharaṃti ca / tāḥ prajāḥ kāmacāriṇyo mānasīṃ siddhimicchataḥ
42 ॥ तुल्यमायुः सुखं रूपं तासामासीत्कृते युगे । धर्माधर्मौं तदा न स्तः कल्पादौ प्रथमे युगे
42 // tulyamāyuḥ sukhaṃ rūpaṃ tāsāmāsītkṛte yuge / dharmādharmauṃ tadā na staḥ kalpādau prathame yuge
43 ॥ स्वेनस्वेनाधि कारेण जज्ञिरे तु युगेयुगे । चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां दिव्यसंख्यया
43 // svenasvenādhi kāreṇa jajñire tu yugeyuge / catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ divyasaṃkhyayā
44 ॥ आदौ कृतयुगं प्राहुः संध्यांशौ च चतुःशतौ । ततः सहस्रशस्तास्तु प्रजासु प्रथितास्विह
44 // ādau kṛtayugaṃ prāhuḥ saṃdhyāṃśau ca catuḥśatau / tataḥ sahasraśastāstu prajāsu prathitāsviha
45 ॥ न तासां प्रतिघातो ऽस्ति न द्वंद्वं नापि च क्रमः । पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेताश्रयास्तु ताः
45 // na tāsāṃ pratighāto 'sti na dvaṃdvaṃ nāpi ca kramaḥ / parvatodadhivāsinyo hyaniketāśrayāstu tāḥ
46 ॥ विशोकाः सत्त्वबहुला एकांतसुखिनः प्रजाः । ताश्शश्वत् कामचरिण्यो नित्यं मुदितमानसाः
46 // viśokāḥ sattvabahulā ekāṃtasukhinaḥ prajāḥ / tāśśaśvat kāmacariṇyo nityaṃ muditamānasāḥ
47 ॥ पशवः पक्षिणश्चैव न तदासन्सरीसृपाः । नोद्विजा नोत्कटाश्चैव धर्मस्य प्रक्रिया तु सा
47 // paśavaḥ pakṣiṇaścaiva na tadāsansarīsṛpāḥ / nodvijā notkaṭāścaiva dharmasya prakriyā tu sā
48 ॥ समूल फलपुष्पाणि वर्त्तनाय त्वशेषतः । सर्वैकान्तसुखः कालो नात्यर्थं ह्युष्णशीतलः
48 // samūla phalapuṣpāṇi varttanāya tvaśeṣataḥ / sarvaikāntasukhaḥ kālo nātyarthaṃ hyuṣṇaśītalaḥ
49 ॥ मनो ऽभिलषितः काम स्तासां सर्वत्र सर्वदा । उत्तिष्ठंति पृथिव्यां वै तेषां ध्यानै रसातलात्
49 // mano 'bhilaṣitaḥ kāma stāsāṃ sarvatra sarvadā / uttiṣṭhaṃti pṛthivyāṃ vai teṣāṃ dhyānai rasātalāt
50 ॥ बलवर्णकरी तेषां जरारोगप्रणाशिनी । असंस्कार्यैः शरीरैस्तु प्रजास्ताः स्थिरयौवनाः
50 // balavarṇakarī teṣāṃ jarārogapraṇāśinī / asaṃskāryaiḥ śarīraistu prajāstāḥ sthirayauvanāḥ
51 ॥ तासां विना तु संकल्पाज्जायंते सिथुनात्प्रजाः । समं जन्म च रूपं च प्रीयंते चैव ताः समाः
51 // tāsāṃ vinā tu saṃkalpājjāyaṃte sithunātprajāḥ / samaṃ janma ca rūpaṃ ca prīyaṃte caiva tāḥ samāḥ
52 ॥ तदा सत्यमलोभश्च संतुष्टिश्च च सुखं दमः । निर्विशेषाश्च ताः सर्वा रूपायुःशिल्पचेष्टितैः
52 // tadā satyamalobhaśca saṃtuṣṭiśca ca sukhaṃ damaḥ / nirviśeṣāśca tāḥ sarvā rūpāyuḥśilpaceṣṭitaiḥ
53 ॥ अबुद्धिपूर्विका पृत्तिः प्रजानां भवति स्वयम् । अप्रवृत्तिः कृतद्वारे कर्मणः शुभपापयोः
53 // abuddhipūrvikā pṛttiḥ prajānāṃ bhavati svayam / apravṛttiḥ kṛtadvāre karmaṇaḥ śubhapāpayoḥ
54 ॥ वर्णाश्रमव्यवस्थाश्च न तदासन्न तत्कराः । अनिच्छाद्वेषयुक्तास्ता वर्त्तयन्ति परस्परम्
54 // varṇāśramavyavasthāśca na tadāsanna tatkarāḥ / anicchādveṣayuktāstā varttayanti parasparam
55 ॥ तुल्यरूपायुषः सर्वा अधमोत्तमवर्जिताः । सुखप्राया विशोकाश्च उत्पद्यंते कृते युगे
55 // tulyarūpāyuṣaḥ sarvā adhamottamavarjitāḥ / sukhaprāyā viśokāśca utpadyaṃte kṛte yuge
56 ॥ लाभालाभौ न वा स्यातां मित्रामित्रौ प्रियाप्रियौ । मनसा विषयस्तासां निरीहाणां प्रवर्तते
56 // lābhālābhau na vā syātāṃ mitrāmitrau priyāpriyau / manasā viṣayastāsāṃ nirīhāṇāṃ pravartate
57 ॥ नाति हिंसति वान्योन्यं नानुगृङ्णंति वै तदा
57 // nāti hiṃsati vānyonyaṃ nānugṛṅṇaṃti vai tadā
58 ॥ ज्ञानं परं कृतयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते । पवृत्तं द्वापरे युद्धं स्तेयमेव कलौ युगे
58 // jñānaṃ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ yajña ucyate / pavṛttaṃ dvāpare yuddhaṃ steyameva kalau yuge
59 ॥ सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं तु रजस्तमः । कलिस्तमस्तु विज्ञेयं गुणवृत्तं गुमेषु तत्
59 // sattvaṃ kṛtaṃ rajastretā dvāparaṃ tu rajastamaḥ / kalistamastu vijñeyaṃ guṇavṛttaṃ gumeṣu tat
60 ॥ कालः कृतयुगे त्वेष तस्य सन्ध्यां निबोधत । चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्
60 // kālaḥ kṛtayuge tveṣa tasya sandhyāṃ nibodhata / catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam
61 ॥ साध्यांशौ तस्य दिव्यानि शतान्यष्टौ तु संख्यया । चत्वार्यैव सहस्राणि वर्षाणां मोनुषाणि तु
61 // sādhyāṃśau tasya divyāni śatānyaṣṭau tu saṃkhyayā / catvāryaiva sahasrāṇi varṣāṇāṃ monuṣāṇi tu
62 ॥ तदा तासु भवंत्याशु नोत्क्रोशाच्च विपर्ययाः । ततः कृत्युगे तस्मिन् ससंध्यांशे गते तदा
62 // tadā tāsu bhavaṃtyāśu notkrośācca viparyayāḥ / tataḥ kṛtyuge tasmin sasaṃdhyāṃśe gate tadā
63 ॥ पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वशः । सन्ध्यायास्तु व्यतीतायाः सांध्यः कालो युगस्य सः
63 // pādāvaśiṣṭo bhavati yugadharmastu sarvaśaḥ / sandhyāyāstu vyatītāyāḥ sāṃdhyaḥ kālo yugasya saḥ
64 ॥ पादमिश्रावशिष्टेन संध्याधर्मे पुनः पुनः । एवं कृतयुगे तस्मिन्निश्शेषेंतर्दधे तदा
64 // pādamiśrāvaśiṣṭena saṃdhyādharme punaḥ punaḥ / evaṃ kṛtayuge tasminniśśeṣeṃtardadhe tadā
65 ॥ तस्यां च सन्धौ नष्टायां मानसी चाभवत्प्रजा । सिद्धिरन्ययुगे तस्मिंस्त्रेताख्ये ऽनंतरे कृतात्
65 // tasyāṃ ca sandhau naṣṭāyāṃ mānasī cābhavatprajā / siddhiranyayuge tasmiṃstretākhye 'naṃtare kṛtāt
66 ॥ सर्गादौ या मयाष्टौ तु मानस्यो वै प्रकीर्तिताः । अष्टौ ताः क्रमयोगेन सिद्धयो यांति संक्षयम्
66 // sargādau yā mayāṣṭau tu mānasyo vai prakīrtitāḥ / aṣṭau tāḥ kramayogena siddhayo yāṃti saṃkṣayam
67 ॥ कल्पादौ मानसी ह्येका सिद्धिर्भवति सा कृते । मन्वंतरेषु सर्वेषु चतुर्युगविभागशः
67 // kalpādau mānasī hyekā siddhirbhavati sā kṛte / manvaṃtareṣu sarveṣu caturyugavibhāgaśaḥ
68 ॥ वर्णाश्रमाचारकृतः कर्मसिद्ध्युद्भवः कृतः । संध्या कृतस्य पादेन संक्षेपेण वशात्ततः
68 // varṇāśramācārakṛtaḥ karmasiddhyudbhavaḥ kṛtaḥ / saṃdhyā kṛtasya pādena saṃkṣepeṇa vaśāttataḥ
69 ॥ कृतसंध्यांशका ह्येते त्रीनादाय परस्परम् । हीयंते युगधर्मास्ते तपःश्रुतबलायुषः
69 // kṛtasaṃdhyāṃśakā hyete trīnādāya parasparam / hīyaṃte yugadharmāste tapaḥśrutabalāyuṣaḥ
70 ॥ कृते कृताशे ऽतीते तु वभूव तदनन्तरम् । त्रेतायुगसमुत्पत्तिः सांशा च ऋषिसत्तमाः
70 // kṛte kṛtāśe 'tīte tu vabhūva tadanantaram / tretāyugasamutpattiḥ sāṃśā ca ṛṣisattamāḥ
71 ॥ तस्मिन् क्षीणे कृतांशे वै तासु शिष्टासु सप्तसु । कल्पादौ संप्रवृत्तायास्त्रेतायाः प्रसुखे तदा
71 // tasmin kṣīṇe kṛtāṃśe vai tāsu śiṣṭāsu saptasu / kalpādau saṃpravṛttāyāstretāyāḥ prasukhe tadā
72 ॥ प्रणश्यति तदा सिद्धिः कालयोगेन नान्यथा । तस्यां सिद्धौ प्रनष्टायामन्या सिद्धिरजायत
72 // praṇaśyati tadā siddhiḥ kālayogena nānyathā / tasyāṃ siddhau pranaṣṭāyāmanyā siddhirajāyata
73 ॥ अपांशौ तौ प्रतिगतौ तदा मेघात्माना तु वै । मेघेभ्यः स्तनयितृभ्यः प्रवृत्तं पृष्टिसर्जनम्
73 // apāṃśau tau pratigatau tadā meghātmānā tu vai / meghebhyaḥ stanayitṛbhyaḥ pravṛttaṃ pṛṣṭisarjanam
74 ॥ सकृदेव तया वृष्ट्या संसिद्धे पृषिवीतले । प्रजा आसंस्ततस्तासां वृक्षश्च गृह संज्ञिताः
74 // sakṛdeva tayā vṛṣṭyā saṃsiddhe pṛṣivītale / prajā āsaṃstatastāsāṃ vṛkṣaśca gṛha saṃjñitāḥ
75 ॥ सर्वः प्रत्युपभोगस्तु तासां तेभ्यो व्यजायत । वर्त्तयंतेस्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः
75 // sarvaḥ pratyupabhogastu tāsāṃ tebhyo vyajāyata / varttayaṃtesma tebhyastāstretāyugamukhe prajāḥ
76 ॥ ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात् । संगलोलात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्
76 // tataḥ kālena mahatā tāsāmeva viparyayāt / saṃgalolātmako bhāvastadā hyākasmiko 'bhavat
77 ॥ यत्तद्भवति नारीणां जीवितांते तदार्तवम् । तदा तद्वै न भवति पुनर्युगबलेन तु
77 // yattadbhavati nārīṇāṃ jīvitāṃte tadārtavam / tadā tadvai na bhavati punaryugabalena tu
78 ॥ तासां पुनः प्रवृत्तं तन्मासिमासि तदार्तवम् । ततस्तेनैव योगेन वर्त्तते मैथुनं तदा
78 // tāsāṃ punaḥ pravṛttaṃ tanmāsimāsi tadārtavam / tatastenaiva yogena varttate maithunaṃ tadā
79 ॥ तेषां तत्का लभावित्वान्मासिमास्युपगच्छताम् । अकाले चार्तवोत्पत्त्या गर्भोत्पत्तिस्तदाभवत्
79 // teṣāṃ tatkā labhāvitvānmāsimāsyupagacchatām / akāle cārtavotpattyā garbhotpattistadābhavat
80 ॥ विपर्ययेण तेषां तु तेन तत्काल भाविता । प्रणश्यंति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः
80 // viparyayeṇa teṣāṃ tu tena tatkāla bhāvitā / praṇaśyaṃti tataḥ sarve vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ
81 ॥ ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रांता व्याकुलेन्द्रियाः । अभिध्यायंति ताः सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा
81 // tatasteṣu pranaṣṭeṣu vibhrāṃtā vyākulendriyāḥ / abhidhyāyaṃti tāḥ siddhiṃ satyābhidhyāyinastadā
82 ॥ प्रादुर्बभूवुस्तेषां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः । वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च
82 // prādurbabhūvusteṣāṃ tu vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ / vastrāṇi ca prasūyaṃte phalānyābharaṇāni ca
83 ॥ तथैव जायते तेषां गन्धर्वाणां रसान्वितम् । आन्वीक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु
83 // tathaiva jāyate teṣāṃ gandharvāṇāṃ rasānvitam / ānvīkṣikaṃ mahāvīryaṃ puṭake puṭake madhu
84 ॥ तेन ता वर्त्तयन्ति स्ममुखे त्रेतायुगस्य वै । त्दृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजास्ता विगतज्वराः
84 // tena tā varttayanti smamukhe tretāyugasya vai / tdṛṣṭapuṣṭāstayā siddhyā prajāstā vigatajvarāḥ
85 ॥ ततः कालांतरेप्येवं पुनर्लोभावृताः प्रजाः । वृक्षांस्ताः पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्
85 // tataḥ kālāṃtarepyevaṃ punarlobhāvṛtāḥ prajāḥ / vṛkṣāṃstāḥ paryagṛhṇaṃta madhu vā mākṣikaṃ balāt
86 ॥ तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै । प्रनष्टा प्रभुणा सार्द्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्
86 // tāsāṃ tenāpacāreṇa punarlobhakṛtena vai / pranaṣṭā prabhuṇā sārddhaṃ kalpavṛkṣāḥ kvacitkvacit
87 ॥ तस्यामेवाल्पशिष्टायां सिद्ध्यां कालवशात्तदा । वर्त्तंते चानया तासां द्वंद्वान्यत्युत्थितानि तु
87 // tasyāmevālpaśiṣṭāyāṃ siddhyāṃ kālavaśāttadā / varttaṃte cānayā tāsāṃ dvaṃdvānyatyutthitāni tu
88 ॥ शीतवातातपास्तीव्रास्ततस्ता दुःखिता भृशम् । द्वंद्वैस्तैः पीड्यमानास्तु चुक्रुशुरावृणानि वा
88 // śītavātātapāstīvrāstatastā duḥkhitā bhṛśam / dvaṃdvaistaiḥ pīḍyamānāstu cukruśurāvṛṇāni vā
89 ॥ कृत्वा द्वन्द्वप्रतीयातं निकेतानि विचेतसः । पूर्व निकामचारास्ते ह्यनिकेता यथाभवन्
89 // kṛtvā dvandvapratīyātaṃ niketāni vicetasaḥ / pūrva nikāmacārāste hyaniketā yathābhavan
90 ॥ यथायोगं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन्पुरा । मधुधुन्वत्सु निष्ठेषु पर्वतेषु नदीषु च
90 // yathāyogaṃ yathāprīti niketeṣvavasanpurā / madhudhunvatsu niṣṭheṣu parvateṣu nadīṣu ca
91 ॥ संश्रयंति च दुर्गाणि धन्वपावर्तमौदकम् । यथाजोषं यथाकामं समेषु विषमेषु च
91 // saṃśrayaṃti ca durgāṇi dhanvapāvartamaudakam / yathājoṣaṃ yathākāmaṃ sameṣu viṣameṣu ca
92 ॥ आरब्धास्तान्निकेतान्वै कर्तुं शीतोष्णवारणात् । ततस्तान्निर्मयामासुः खेटानि च पुराणि च
92 // ārabdhāstānniketānvai kartuṃ śītoṣṇavāraṇāt / tatastānnirmayāmāsuḥ kheṭāni ca purāṇi ca
93 ॥ ग्रामांश्चैव यथाभागं तथैव नगराणि च । तेषामायामविष्कंभाः सन्निवेशांतराणि च
93 // grāmāṃścaiva yathābhāgaṃ tathaiva nagarāṇi ca / teṣāmāyāmaviṣkaṃbhāḥ sanniveśāṃtarāṇi ca
94 ॥ चक्रुस्तदा यथाज्ञानं मीत्वामीत्वात्मनोगुलैः । मानार्थानि प्रमाणानि तदा प्रभृति चक्रिरे
94 // cakrustadā yathājñānaṃ mītvāmītvātmanogulaiḥ / mānārthāni pramāṇāni tadā prabhṛti cakrire
95 ॥ ययांगुलप्रदेशांस्त्रीन्हस्तः किष्कुं धनूंषि च । दश त्वंगुलपर्वाणि प्रादेश इति संज्ञितः
95 // yayāṃgulapradeśāṃstrīnhastaḥ kiṣkuṃ dhanūṃṣi ca / daśa tvaṃgulaparvāṇi prādeśa iti saṃjñitaḥ
96 ॥ अंगुष्ठस्य प्रदेशिन्या व्यासप्रादेश उच्यते । तालः स्मृतो मध्यमया गोकर्णश्चाप्यनामया
96 // aṃguṣṭhasya pradeśinyā vyāsaprādeśa ucyate / tālaḥ smṛto madhyamayā gokarṇaścāpyanāmayā
97 ॥ कनिष्ठया वितस्तिस्तु द्वादशांगुल उच्यते । रत्निरंगुलपर्वाणि संख्यया त्वेकविशतिः
97 // kaniṣṭhayā vitastistu dvādaśāṃgula ucyate / ratniraṃgulaparvāṇi saṃkhyayā tvekaviśatiḥ
98 ॥ चत्वारि विंशतिश्चैव हस्तः स्यादंगुलानि तु । किष्कुः स्मृतो द्विरत्निस्तु द्विचत्वारिंशदंगुलः
98 // catvāri viṃśatiścaiva hastaḥ syādaṃgulāni tu / kiṣkuḥ smṛto dviratnistu dvicatvāriṃśadaṃgulaḥ
99 ॥ चतुर्हस्तो धनुर्द्दंडो नालिका युगमेव च । धनुःसहस्त्रे द्वे तत्र गव्यूतिस्तौः कृता तदा
99 // caturhasto dhanurddaṃḍo nālikā yugameva ca / dhanuḥsahastre dve tatra gavyūtistauḥ kṛtā tadā
100 ॥ अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनं तैर्विभावितम् । एतेन योजनेनेह सन्निवेशास्ततः कृताः
100 // aṣṭau dhanuḥsahasrāṇi yojanaṃ tairvibhāvitam / etena yojaneneha sanniveśāstataḥ kṛtāḥ
101 ॥ चतुर्णामथ दुर्गाणां स्वयमुत्थानि त्रीणि च । चतुर्थ कृतिमं दुग तस्य वक्ष्यामि निर्णयम्
101 // caturṇāmatha durgāṇāṃ svayamutthāni trīṇi ca / caturtha kṛtimaṃ duga tasya vakṣyāmi nirṇayam
102 ॥ सोत्सेधरंध्रप्राकारं सर्वतः खातकावृतम् । रुचकः प्रतिकद्वारं कुमारीपुरमेव च
102 // sotsedharaṃdhraprākāraṃ sarvataḥ khātakāvṛtam / rucakaḥ pratikadvāraṃ kumārīpurameva ca
103 ॥ द्विहस्तः स्रोतसां श्रेष्ठं कुमारीपुरमञ्चतान् । हस्तस्रोतो दशश्रेष्ठो नवहस्तोष्ट एव च
103 // dvihastaḥ srotasāṃ śreṣṭhaṃ kumārīpuramañcatān / hastasroto daśaśreṣṭho navahastoṣṭa eva ca
104 ॥ खेटानां च पुराणां च ग्रामाणां चैव सर्वशः । त्रिविधानां च दुर्गाणां पर्वतोदकधन्विनाम्
104 // kheṭānāṃ ca purāṇāṃ ca grāmāṇāṃ caiva sarvaśaḥ / trividhānāṃ ca durgāṇāṃ parvatodakadhanvinām
105 ॥ कृत्रिमाणां च दुर्गाणां विष्कम्भायाममेव च । योजनादर्द्धविष्कम्भमष्टभागाधिकायतम्
105 // kṛtrimāṇāṃ ca durgāṇāṃ viṣkambhāyāmameva ca / yojanādarddhaviṣkambhamaṣṭabhāgādhikāyatam
106 ॥ परमार्द्धार्द्धमायामं प्रागुदक्प्लवनं पुरम् । छिन्नकर्णविकर्णं च व्यजनाकृतिसंस्थितम्
106 // paramārddhārddhamāyāmaṃ prāgudakplavanaṃ puram / chinnakarṇavikarṇaṃ ca vyajanākṛtisaṃsthitam
107 ॥ वृत्तं वज्रं च दीर्घ च नगरं न प्रशस्यते । चतुरस्रयुतं दिव्यं प्रशस्तं तैः पुरं कृतम्
107 // vṛttaṃ vajraṃ ca dīrgha ca nagaraṃ na praśasyate / caturasrayutaṃ divyaṃ praśastaṃ taiḥ puraṃ kṛtam
108 ॥ चतुर्विंशत्परं ह्रस्वं वास्तु वाष्टशतं परम् । अत्र मध्यं प्रशंसंति ह्रस्वं काष्ठविवर्ज्जितम्
108 // caturviṃśatparaṃ hrasvaṃ vāstu vāṣṭaśataṃ param / atra madhyaṃ praśaṃsaṃti hrasvaṃ kāṣṭhavivarjjitam
109 ॥ अथ किष्कुशतान्यष्टौ प्राहुर्मुख्यं निवेशनम् । नगरादर्द्धविषकंभः खेटं पानं तदूर्द्धतः
109 // atha kiṣkuśatānyaṣṭau prāhurmukhyaṃ niveśanam / nagarādarddhaviṣakaṃbhaḥ kheṭaṃ pānaṃ tadūrddhataḥ
110 ॥ नगराद्योजनं खेटं खेटाद्गामोर्द्धयोजनम् । द्विक्रोशः परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्द्धनुः
110 // nagarādyojanaṃ kheṭaṃ kheṭādgāmorddhayojanam / dvikrośaḥ paramā sīmā kṣetrasīmā caturddhanuḥ
111 ॥ विंशद्धनूंषि विस्तीर्णो दिशां मार्गस्तु तैः कृतः । विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु
111 // viṃśaddhanūṃṣi vistīrṇo diśāṃ mārgastu taiḥ kṛtaḥ / viṃśaddhanurgrāmamārgaḥ sīmāmārgo daśaiva tu
112 ॥ धनूंषि दश विस्तीर्णः श्रीमान् राजपथः कृतः । नृवाजिरथनागानामसंबाधस्तु संचरः
112 // dhanūṃṣi daśa vistīrṇaḥ śrīmān rājapathaḥ kṛtaḥ / nṛvājirathanāgānāmasaṃbādhastu saṃcaraḥ
113 ॥ धनूंषि चापि चत्वारि शाखारथ्याश्च तैर्मिताः । त्रिका रथ्योपरथ्याः स्युर्द्विका श्चाप्युपरत्यकाः
113 // dhanūṃṣi cāpi catvāri śākhārathyāśca tairmitāḥ / trikā rathyoparathyāḥ syurdvikā ścāpyuparatyakāḥ
114 ॥ जंघापथश्चतुष्पादस्त्रिपदं च गृहांतरम् । धृतिमार्गस्तूर्द्धषष्ठं क्रमशः पदिकः स्मृतः
114 // jaṃghāpathaścatuṣpādastripadaṃ ca gṛhāṃtaram / dhṛtimārgastūrddhaṣaṣṭhaṃ kramaśaḥ padikaḥ smṛtaḥ
115 ॥ अवस्कारपरीवारः पादमात्रं समंततः । कृतेषु तेषु स्थानेषु पुनर्गेहगृहाणि वै
115 // avaskāraparīvāraḥ pādamātraṃ samaṃtataḥ / kṛteṣu teṣu sthāneṣu punargehagṛhāṇi vai
116 ॥ यथा ते पूर्वमासंश्च वृक्षास्तु गृह संस्थिताः । तथा कर्तुं समारब्धाश्चिंतयित्वा पुनः पुनः
116 // yathā te pūrvamāsaṃśca vṛkṣāstu gṛha saṃsthitāḥ / tathā kartuṃ samārabdhāściṃtayitvā punaḥ punaḥ
117 ॥ वृक्षस्यार्वाग्गताः शाखा इतश्चैवापरा गताः । अत ऊर्द्ध गताश्चान्या एवं तिर्यग्गताः परा
117 // vṛkṣasyārvāggatāḥ śākhā itaścaivāparā gatāḥ / ata ūrddha gatāścānyā evaṃ tiryaggatāḥ parā
118 ॥ बुद्ध्यान्विष्य यथान्यायं वृक्षशाखा गता यथा । यथा कृतास्तु तैः शाखास्त स्माच्छालास्तु ताः स्मृताः
118 // buddhyānviṣya yathānyāyaṃ vṛkṣaśākhā gatā yathā / yathā kṛtāstu taiḥ śākhāsta smācchālāstu tāḥ smṛtāḥ
119 ॥ एवं प्रसिद्धाः शाखाभ्यः शालोश्चैव गृहाणि च । तस्मात्ताश्च स्मृताः शालाः शालात्वं तासु तत्स्मृतम्
119 // evaṃ prasiddhāḥ śākhābhyaḥ śāloścaiva gṛhāṇi ca / tasmāttāśca smṛtāḥ śālāḥ śālātvaṃ tāsu tatsmṛtam
120 ॥ प्रसीदंति यतस्तेषु ततः प्रासादसंज्ञितः । तस्माद् गृहाणि शालाश्च प्रासादाश्चैव संज्ञिता
120 // prasīdaṃti yatasteṣu tataḥ prāsādasaṃjñitaḥ / tasmād gṛhāṇi śālāśca prāsādāścaiva saṃjñitā
121 ॥ कृत्वा द्वंद्वाभिघातास्तान्त्वार्तोपायमचिंतयान् । नष्टेषु मधुना सार्द्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा
121 // kṛtvā dvaṃdvābhighātāstāntvārtopāyamaciṃtayān / naṣṭeṣu madhunā sārddhaṃ kalpavṛkṣeṣu vai tadā
122 ॥ विषादव्याकुलास्ता वै प्रजाः सृष्टास्तु दर्शिताः । ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे तदा
122 // viṣādavyākulāstā vai prajāḥ sṛṣṭāstu darśitāḥ / tataḥ prādurbabhau tāsāṃ siddhistretāyuge tadā
123 ॥ सर्वार्थसाधका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः । तासां वृष्ट्युदकानीह यानि मिष्टगतानि च
123 // sarvārthasādhakā hyanyā vṛṣṭistāsāṃ nikāmataḥ / tāsāṃ vṛṣṭyudakānīha yāni miṣṭagatāni ca
124 ॥ एवं नयः प्रवृत्तस्तु द्वितीये वृष्टिसर्जने । ये परस्तादपां स्तोकाः संपाताः पुथिवीतले
124 // evaṃ nayaḥ pravṛttastu dvitīye vṛṣṭisarjane / ye parastādapāṃ stokāḥ saṃpātāḥ puthivītale
125 ॥ अपां भूमेस्तु संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन् । पुष्पमूलफलिन्यस्तु ओषध्यस्ता हि जज्ञिरे
125 // apāṃ bhūmestu saṃyogādoṣadhyastāstadābhavan / puṣpamūlaphalinyastu oṣadhyastā hi jajñire
126 ॥ अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राभ्यारम्याश्चतुर्द्दश । ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे
126 // aphālakṛṣṭāścānuptā grābhyāramyāścaturddaśa / ṛtupuṣpaphalāścaiva vṛkṣā gulmāśca jajñire
127 ॥ प्रादुर्भूतास्तु त्रेतायां मायायामौषधस्य वा । तदौषधेन वर्तंते प्रजास्त्रेता मुखे तदा
127 // prādurbhūtāstu tretāyāṃ māyāyāmauṣadhasya vā / tadauṣadhena vartaṃte prajāstretā mukhe tadā
128 ॥ ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभस्तु सर्वदा । अवश्यभाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन च
128 // tataḥ punarabhūttāsāṃ rāgo lobhastu sarvadā / avaśyabhāvinārthena tretāyugavaśena ca
129 ॥ ततस्ते पर्यगृह्णंस्तु नदीक्षेत्राणि पर्वतान् । वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्
129 // tataste paryagṛhṇaṃstu nadīkṣetrāṇi parvatān / vṛkṣagulmauṣadhīścaiva prasahya tu yathābalam
130 ॥ सिद्धात्मानस्तु ये पूर्वं व्याख्याता वः कृते मया । ब्रह्मणो मानसास्ते वै उत्पन्ना ये जनादिह
130 // siddhātmānastu ye pūrvaṃ vyākhyātā vaḥ kṛte mayā / brahmaṇo mānasāste vai utpannā ye janādiha
131 ॥ शांता ये शुष्मिणश्चैव कर्मिणो दुःखितास्तथा । तत आवर्त्तमानास्ते त्रेतायां जज्ञिरे पुनः
131 // śāṃtā ye śuṣmiṇaścaiva karmiṇo duḥkhitāstathā / tata āvarttamānāste tretāyāṃ jajñire punaḥ
132 ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याःशूद्रा द्रोहजनास्तथा । भाविताः पूर्वजातीषु ख्यात्या ते शुभपापयोः
132 // brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥśūdrā drohajanāstathā / bhāvitāḥ pūrvajātīṣu khyātyā te śubhapāpayoḥ
133 ॥ ततस्ते प्रबला ये तु सत्यशीला अहिंसकाः । वीतलोभा जितात्मानो निवसंति स्मृतेषु वै
133 // tataste prabalā ye tu satyaśīlā ahiṃsakāḥ / vītalobhā jitātmāno nivasaṃti smṛteṣu vai
134 ॥ परिग्रहं न कुर्वंति वदंतस्तु उपस्थिताः । तेषां कर्माणि कुर्वंति तेभ्यश्चैवाबलाश्च ये
134 // parigrahaṃ na kurvaṃti vadaṃtastu upasthitāḥ / teṣāṃ karmāṇi kurvaṃti tebhyaścaivābalāśca ye
135 ॥ परिचर्यासु वर्त्तन्ते तेभ्यश्चान्ये ऽल्पतेजसः । एवं विप्रतिपन्नेषु प्रपन्नेषु परस्परम्
135 // paricaryāsu varttante tebhyaścānye 'lpatejasaḥ / evaṃ vipratipanneṣu prapanneṣu parasparam
136 ॥ तेन दोषेण वै शांता ओषध्यो नितरां तदा । प्रनष्टा गृह्यमाणा वै मुष्टिभ्यां सिकता यथा
136 // tena doṣeṇa vai śāṃtā oṣadhyo nitarāṃ tadā / pranaṣṭā gṛhyamāṇā vai muṣṭibhyāṃ sikatā yathā
137 ॥ अथास्य तु युगबलाद्गाम्यारण्याश्चतुर्द्दश । फलैर्गृह्णंति पुष्पैश्च तथा मूलैश्च ताः पुनः
137 // athāsya tu yugabalādgāmyāraṇyāścaturddaśa / phalairgṛhṇaṃti puṣpaiśca tathā mūlaiśca tāḥ punaḥ
138 ॥ ततस्तासु प्रनष्टासु विभ्रांतास्ताः प्रजास्तदा । क्षुधाविष्टास्तदा सर्वा जग्मुस्ता वै स्वयम्भुवम्
138 // tatastāsu pranaṣṭāsu vibhrāṃtāstāḥ prajāstadā / kṣudhāviṣṭāstadā sarvā jagmustā vai svayambhuvam
139 ॥ वृत्त्यर्थमभिलिप्संत्यो ह्यादौ त्रेतायुगस्य ताः । ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् ज्ञात्वा तासां मनीषितम्
139 // vṛttyarthamabhilipsaṃtyo hyādau tretāyugasya tāḥ / brahmā svayaṃbhūrbhagavān jñātvā tāsāṃ manīṣitam
140 ॥ पुष्टिप्रत्यक्षदृष्टेन दर्शनेन विचार्य सः । ग्रस्ताः पृथिव्या त्वोषध्यो ज्ञात्वा प्रत्यरूहत्पुनः
140 // puṣṭipratyakṣadṛṣṭena darśanena vicārya saḥ / grastāḥ pṛthivyā tvoṣadhyo jñātvā pratyarūhatpunaḥ
141 ॥ कृत्वा वत्सं समेरुं तु दुदोह पृथिवीमिमाम् । दुग्धेयं गौस्तदा तेन बीजानि वसुधातले
141 // kṛtvā vatsaṃ sameruṃ tu dudoha pṛthivīmimām / dugdheyaṃ gaustadā tena bījāni vasudhātale
142 ॥ जज्ञिरे तानि बीजानि ग्रामारण्यास्तु ताः प्रभुः । ओषध्यः फलपाकाताः क्षणसप्तवशास्तु ताः
142 // jajñire tāni bījāni grāmāraṇyāstu tāḥ prabhuḥ / oṣadhyaḥ phalapākātāḥ kṣaṇasaptavaśāstu tāḥ
143 ॥ व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमाश्चणकास्तिलाः । प्रियंगव उदारास्ते कोरदुष्टाः सवामकाः
143 // vrīhayaśca yavāścaiva godhūmāścaṇakāstilāḥ / priyaṃgava udārāste koraduṣṭāḥ savāmakāḥ
144 ॥ माषा मुद्गा मसूरास्तु नीवाराः सकुलत्थकाः । हरिकाश्चरकाश्चैव गमः सप्तदश स्मृताः
144 // māṣā mudgā masūrāstu nīvārāḥ sakulatthakāḥ / harikāścarakāścaiva gamaḥ saptadaśa smṛtāḥ
145 ॥ इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्याणां जातयः स्मृताः । श्यामाकाश्चैव नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः
145 // ityetā oṣadhīnāṃ tu grāmyāṇāṃ jātayaḥ smṛtāḥ / śyāmākāścaiva nīvārā jartilāḥ sagavedhukāḥ
146 ॥ कुरुविंदो वेणुयवास्ता मातीर्काटकाः स्मृताः । ग्रामारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्दश
146 // kuruviṃdo veṇuyavāstā mātīrkāṭakāḥ smṛtāḥ / grāmāraṇyāḥ smṛtā hyetā oṣadhyastu caturdaśa
147 ॥ उत्पन्नाः प्रथमस्यैता आदौ त्रेतायुगस्य ह । अफालकृष्टास्ताः सर्वा ग्राम्यारण्यश्चतुर्द्दश
147 // utpannāḥ prathamasyaitā ādau tretāyugasya ha / aphālakṛṣṭāstāḥ sarvā grāmyāraṇyaścaturddaśa
148 ॥ वृक्षगुल्मलतावल्ल्यो वीरुधस्तृणजातयः । मूलैः फलैश्च रोहैश्चगृह्णन्पुष्टाश्च यत्फलम्
148 // vṛkṣagulmalatāvallyo vīrudhastṛṇajātayaḥ / mūlaiḥ phalaiśca rohaiścagṛhṇanpuṣṭāśca yatphalam
149 ॥ पृथ्वी दुग्धा तु बीजानि यानि पूर्वं स्वयंभुवा । ऋतुपुष्पफलास्ता वै ओषध्यो जज्ञिरे त्विह
149 // pṛthvī dugdhā tu bījāni yāni pūrvaṃ svayaṃbhuvā / ṛtupuṣpaphalāstā vai oṣadhyo jajñire tviha
150 ॥ यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्रथंतीह याः पुनः । ततस्तासां च पृत्त्यर्थै वार्तोपायं चकार ह
150 // yadā prasṛṣṭā oṣadhyo na prathaṃtīha yāḥ punaḥ / tatastāsāṃ ca pṛttyarthai vārtopāyaṃ cakāra ha
151 ॥ तासां स्वयंभूर्भगवान् हस्तसिद्धिं स्वकर्मजाम् । ततः प्रभृति चौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे
151 // tāsāṃ svayaṃbhūrbhagavān hastasiddhiṃ svakarmajām / tataḥ prabhṛti cauṣadhyaḥ kṛṣṭapacyāstu jajñire
152 ॥ संसिद्धकायो वार्तायां ततस्तासां प्रजापतिः । मर्यादां स्थापयामास ययारक्षत्परस्परम्
152 // saṃsiddhakāyo vārtāyāṃ tatastāsāṃ prajāpatiḥ / maryādāṃ sthāpayāmāsa yayārakṣatparasparam
153 ॥ ये वै परिग्रहीतारस्तासामासन्बलीयसः । इतरेषां कृतत्राणान् स्थापयामास क्षत्रियान्
153 // ye vai parigrahītārastāsāmāsanbalīyasaḥ / itareṣāṃ kṛtatrāṇān sthāpayāmāsa kṣatriyān
154 ॥ उपतिष्ठंति तावंतो यावन्तो निर्मितास्तथा । सत्यं बूत यथाभूतं ध्रुवं वो ब्रह्मणास्तु ताः
154 // upatiṣṭhaṃti tāvaṃto yāvanto nirmitāstathā / satyaṃ būta yathābhūtaṃ dhruvaṃ vo brahmaṇāstu tāḥ
155 ॥ ये चान्ये ह्यबलास्तेषां संरक्षाकर्म्मणि स्थिताः । क्रीतानि नाशयंति स्म पृथिव्यां ते व्यवस्थिताः
155 // ye cānye hyabalāsteṣāṃ saṃrakṣākarmmaṇi sthitāḥ / krītāni nāśayaṃti sma pṛthivyāṃ te vyavasthitāḥ
156 ॥ वैश्यानित्येव तानाहुः कीनाशान्वृत्तिसाधकान् । सेवंतश्च द्रवंतश्च परिचर्यासु ये रताः
156 // vaiśyānityeva tānāhuḥ kīnāśānvṛttisādhakān / sevaṃtaśca dravaṃtaśca paricaryāsu ye ratāḥ
157 ॥ निस्तेजसो ऽल्पवीर्याश्च शूद्रांस्तानब्रवीच्च सः । तेषां कर्माणि धर्मांश्च ब्रह्मा तु व्यदधात्प्रभुः
157 // nistejaso 'lpavīryāśca śūdrāṃstānabravīcca saḥ / teṣāṃ karmāṇi dharmāṃśca brahmā tu vyadadhātprabhuḥ
158 ॥ संस्थित्यां तु कृतायां हि यातुर्वर्ण्यस्य तेन वै । पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्म्मं तं नान्वपालयन्
158 // saṃsthityāṃ tu kṛtāyāṃ hi yāturvarṇyasya tena vai / punaḥ prajāstu tā mohāddharmmaṃ taṃ nānvapālayan
159 ॥ वर्णधर्मैश्च जीवंत्यो व्यरुद्ध्यंत परस्परम् । ब्रह्मा बुद्धा तु तत्सर्वं याथातथ्येन स प्रभुः
159 // varṇadharmaiśca jīvaṃtyo vyaruddhyaṃta parasparam / brahmā buddhā tu tatsarvaṃ yāthātathyena sa prabhuḥ
160 ॥ क्षत्रियाणां बलं दंडं युद्धमाजीव्यमादिशत् । याजनाध्यापने ब्रह्मा तथा दानप्रतिग्रहम्
160 // kṣatriyāṇāṃ balaṃ daṃḍaṃ yuddhamājīvyamādiśat / yājanādhyāpane brahmā tathā dānapratigraham
161 ॥ ब्राह्मणानां विभुस्तेषां कर्माण्येता न्यथादिशत् । पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृषिं चैव विशां ददौ
161 // brāhmaṇānāṃ vibhusteṣāṃ karmāṇyetā nyathādiśat / pāśupālyaṃ ca vāṇijyaṃ kṛṣiṃ caiva viśāṃ dadau
162 ॥ शिल्पाजीवभृतां चैव शूद्राणां व्यदधात्पुनः । सामान्यानि च कर्माणि ब्रह्मक्षत्रविशां पुनः
162 // śilpājīvabhṛtāṃ caiva śūdrāṇāṃ vyadadhātpunaḥ / sāmānyāni ca karmāṇi brahmakṣatraviśāṃ punaḥ
163 ॥ यजनाध्यापने दानं सामान्यानीतरेषु च । कर्माजीवं तु वै दत्त्वा तेषामिह परस्परम्
163 // yajanādhyāpane dānaṃ sāmānyānītareṣu ca / karmājīvaṃ tu vai dattvā teṣāmiha parasparam
164 ॥ तेषां लोकांतरे मूर्ध्नि स्थानानि विदधे पुनः । प्राजापत्यं द्विजातीनां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्
164 // teṣāṃ lokāṃtare mūrdhni sthānāni vidadhe punaḥ / prājāpatyaṃ dvijātīnāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām
165 ॥ स्थानमैद्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् । वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वस्वकर्मोपजीविनाम्
165 // sthānamaidraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām / vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svasvakarmopajīvinām
166 ॥ गांधर्वं शूद्रजातीनां परिचर्ये च तिष्ठताम् । स्थानान्येतानि वर्णानां योग्याचारवतां सताम्
166 // gāṃdharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricarye ca tiṣṭhatām / sthānānyetāni varṇānāṃ yogyācāravatāṃ satām
167 ॥ संस्थित्यां सुकृतायां वै चातुर्वर्ण्यस्य तस्य तत् । वर्णास्तु दंडभयतः स्वेस्वे वर्ण्ये व्यवस्थिताः । ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास ह्याश्रमान्
167 // saṃsthityāṃ sukṛtāyāṃ vai cāturvarṇyasya tasya tat / varṇāstu daṃḍabhayataḥ svesve varṇye vyavasthitāḥ / tataḥ sthiteṣu varṇeṣu sthāpayāmāsa hyāśramān
168 ॥ गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा । आश्रमाश्चतुरो ह्येतान्पूर्ववत्स्थापयन्प्रभुः
168 // gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho yatistathā / āśramāścaturo hyetānpūrvavatsthāpayanprabhuḥ
169 ॥ वर्णकर्माणि ये केचित्तेषामिह चतुर्भवः । कृतकर्म्म कृतावासा आश्रमादुपभुञ्जते
169 // varṇakarmāṇi ye kecitteṣāmiha caturbhavaḥ / kṛtakarmma kṛtāvāsā āśramādupabhuñjate
170 ॥ ब्रह्मा तान्स्थापयामास आश्रमान् भ्रामतामतः । निर्द्दिदेश ततस्तेषां ब्रह्मा धर्मान्प्रभा षते
170 // brahmā tānsthāpayāmāsa āśramān bhrāmatāmataḥ / nirddideśa tatasteṣāṃ brahmā dharmānprabhā ṣate
171 ॥ प्रस्थानानि तु तेषां च यमान्सनियमांस्तथा । चतुर्वर्णात्मकः पूर्वं गृहस्थस्याश्रमः स्थितः
171 // prasthānāni tu teṣāṃ ca yamānsaniyamāṃstathā / caturvarṇātmakaḥ pūrvaṃ gṛhasthasyāśramaḥ sthitaḥ
172 ॥ त्रयाणा माश्रमाणां च वृत्तियोनीति चैव हि । यथाक्रमं च वक्ष्यामि व्रतैश्च नियमैस्तथा
172 // trayāṇā māśramāṇāṃ ca vṛttiyonīti caiva hi / yathākramaṃ ca vakṣyāmi vrataiśca niyamaistathā
173 ॥ दाराग्नयश्चातिथय इष्टाः श्राद्धक्रियाः प्रजाः । इत्येष वै गृहस्थस्य समासाद्धर्मसंग्रहः
173 // dārāgnayaścātithaya iṣṭāḥ śrāddhakriyāḥ prajāḥ / ityeṣa vai gṛhasthasya samāsāddharmasaṃgrahaḥ
174 ॥ ढंडी च मेखली चैव अधःशायी तथाजिनी । गुरुशुश्रूषणं भैक्ष्यंविद्यार्थी ब्रह्मचारिणः
174 // ḍhaṃḍī ca mekhalī caiva adhaḥśāyī tathājinī / guruśuśrūṣaṇaṃ bhaikṣyaṃvidyārthī brahmacāriṇaḥ
175 ॥ चीरपत्राजिनानि स्युर्वनमूलफलौषधैः । उभे संध्ये वगाहश्च होमश्चारण्यवासिनाम्
175 // cīrapatrājināni syurvanamūlaphalauṣadhaiḥ / ubhe saṃdhye vagāhaśca homaścāraṇyavāsinām
176 ॥ विपन्नमुसले भैक्ष्यमास्तेयं शौचमेव च । अप्रमादो ऽव्यवायश्च दया भूतेषु च क्षमा
176 // vipannamusale bhaikṣyamāsteyaṃ śaucameva ca / apramādo 'vyavāyaśca dayā bhūteṣu ca kṣamā
177 ॥ श्रवणं गुरुशुश्रूषा सत्यं च दशमं स्मृतम् । दशलक्षणको ह्येष धर्मः प्रोक्तः स्वयंभूवा
177 // śravaṇaṃ guruśuśrūṣā satyaṃ ca daśamaṃ smṛtam / daśalakṣaṇako hyeṣa dharmaḥ proktaḥ svayaṃbhūvā
178 ॥ भिक्षोर्व्रतानि पंचात्र भैक्ष्यवेदव्रतानि च । तेषां स्थानान्यशुष्मिं च संस्थिताना मचष्ट सः
178 // bhikṣorvratāni paṃcātra bhaikṣyavedavratāni ca / teṣāṃ sthānānyaśuṣmiṃ ca saṃsthitānā macaṣṭa saḥ
179 ॥ अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् । स्मृतं तेषां तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्
179 // aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāmūrdhvaretasām / smṛtaṃ teṣāṃ tu yat sthānaṃ tadeva guruvāsinām
180 ॥ सप्तर्षीणा तु यत्स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् । प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणःक्षयम्
180 // saptarṣīṇā tu yatsthānaṃ smṛtaṃ tadvai vanaukasām / prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ nyāsināṃ brahmaṇaḥkṣayam
181 ॥ योगिनामकृतं स्थानं तानाजित्बा न विद्यते । स्थानान्याश्रमिणस्तानि ब्रह्मस्थानस्थितानि तु
181 // yogināmakṛtaṃ sthānaṃ tānājitbā na vidyate / sthānānyāśramiṇastāni brahmasthānasthitāni tu
182 ॥ चत्वार एव पंथानो देवयानानि निर्मिताः । पंथानः पितृयानास्तु समृताश्चत्वार एव ते
182 // catvāra eva paṃthāno devayānāni nirmitāḥ / paṃthānaḥ pitṛyānāstu samṛtāścatvāra eva te
183 ॥ ब्रह्मणां लोकतन्त्रेण आद्ये मन्वन्तरे पुरा । पंथानो देवयाना ये तेषां द्वारं रंविः स्मृतः । तथैव पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते
183 // brahmaṇāṃ lokatantreṇa ādye manvantare purā / paṃthāno devayānā ye teṣāṃ dvāraṃ raṃviḥ smṛtaḥ / tathaiva pitṛyānānāṃ candramā dvāramucyate
184 ॥ एवं वर्णाश्रमाणां च प्रविभागे कृते तदा । यदा प्रजा ना वर्द्धंत वर्णधर्मसमासिकाः
184 // evaṃ varṇāśramāṇāṃ ca pravibhāge kṛte tadā / yadā prajā nā varddhaṃta varṇadharmasamāsikāḥ
185 ॥ ततो ऽन्यां मानसीं स्वां वै त्रेतामध्ये ऽसृजत्प्रजाः । आत्मनस्तु शरीरेभ्यस्तुल्याश्चैवात्मना तु ताः
185 // tato 'nyāṃ mānasīṃ svāṃ vai tretāmadhye 'sṛjatprajāḥ / ātmanastu śarīrebhyastulyāścaivātmanā tu tāḥ
186 ॥ तस्मिस्त्रेतायुगे त्वाद्ये मध्यं प्राप्ते क्रमेण तु । ततो ऽन्यां मानसीं सो ऽथ प्रजाः स्रष्टुं प्रचक्रमे
186 // tasmistretāyuge tvādye madhyaṃ prāpte krameṇa tu / tato 'nyāṃ mānasīṃ so 'tha prajāḥ sraṣṭuṃ pracakrame
187 ॥ ततः सत्त्वरजोद्रिक्ताः प्रजाः सह्यसृजत्प्रभुः । धर्मार्थकाममोक्षाणां वार्त्तानां साधकाश्च याः
187 // tataḥ sattvarajodriktāḥ prajāḥ sahyasṛjatprabhuḥ / dharmārthakāmamokṣāṇāṃ vārttānāṃ sādhakāśca yāḥ
188 ॥ देवाश्च पितरश्चैव ऋषयो मनवस्तथा । युगानुरूपा धर्मेण यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः
188 // devāśca pitaraścaiva ṛṣayo manavastathā / yugānurūpā dharmeṇa yairimā varddhitāḥ prajāḥ
189 ॥ उपस्थिते तदा तस्मिन् सृष्टिवर्गे स्वयंभुवः । अभिध्याय प्रजा ब्रह्मा नानावीर्याः स्वमानसीः
189 // upasthite tadā tasmin sṛṣṭivarge svayaṃbhuvaḥ / abhidhyāya prajā brahmā nānāvīryāḥ svamānasīḥ
190 ॥ पूर्वोक्ता या मया तुभ्यं जनानीकं समाश्रिताः । कल्पे ऽतीते पुराण्यासीद्देवाद्यास्तु प्रजा इह
190 // pūrvoktā yā mayā tubhyaṃ janānīkaṃ samāśritāḥ / kalpe 'tīte purāṇyāsīddevādyāstu prajā iha
191 ॥ ध्यायतस्तस्य तानीह संभूत्यर्थमुपस्तिताः । मन्वंतरक्रमेणेह कनिष्ठाः प्रथमेन ताः
191 // dhyāyatastasya tānīha saṃbhūtyarthamupastitāḥ / manvaṃtarakrameṇeha kaniṣṭhāḥ prathamena tāḥ
192 ॥ ख्यातास्तु वंश्यैरेतैस्तु पूर्वं यैरिह भाविताः । कुशलाकुशलैः कंदैरक्षीणैस्तैस्तदा युताः
192 // khyātāstu vaṃśyairetaistu pūrvaṃ yairiha bhāvitāḥ / kuśalākuśalaiḥ kaṃdairakṣīṇaistaistadā yutāḥ
193 ॥ तत्कर्मफलदोषेण ह्युपबाधाः प्रजज्ञिरे । देवासुरपितॄंश्चैव यक्षैर्गन्धर्वमानुषैः
193 // tatkarmaphaladoṣeṇa hyupabādhāḥ prajajñire / devāsurapitṝṃścaiva yakṣairgandharvamānuṣaiḥ
194 ॥ राक्षसैस्तु पिशाचैस्तैः पशुपक्षिसरीसृपैः । वृक्षनारककीटाद्यैस्तैस्तैः सर्वैरुपस्थिताः । आहारार्थं प्रजानां वै विदात्मानो विनिर्ममे
194 // rākṣasaistu piśācaistaiḥ paśupakṣisarīsṛpaiḥ / vṛkṣanārakakīṭādyaistaistaiḥ sarvairupasthitāḥ / āhārārthaṃ prajānāṃ vai vidātmāno vinirmame