66 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे मानससृष्टिवर्णनं नामाष्टमो ऽध्यायः सूत उवाच रुद्रं धर्मं मनश्चैव रुचिं चैवाकृतिं तथा । पञ्च कर्तॄन् हि स तदा मनसा व्यसृजत्प्रभुः
66 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde mānasasṛṣṭivarṇanaṃ nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca rudraṃ dharmaṃ manaścaiva ruciṃ caivākṛtiṃ tathā / pañca kartṝn hi sa tadā manasā vyasṛjatprabhuḥ
1 ॥ एते महाभुजाः सर्वे प्रजानां स्थितिहेतवः । औषधीः प्रतिसंधत्ते रुद्रः क्षीणः पुनः पुनः
1 // ete mahābhujāḥ sarve prajānāṃ sthitihetavaḥ / auṣadhīḥ pratisaṃdhatte rudraḥ kṣīṇaḥ punaḥ punaḥ
2 ॥ प्राप्तौषधिफलैर्देवः सम्यगिष्टः फलार्थिभिः । त्रिभिरेव कपालैस्तु त्र्यंबकैरोषधीक्षये
2 // prāptauṣadhiphalairdevaḥ samyagiṣṭaḥ phalārthibhiḥ / tribhireva kapālaistu tryaṃbakairoṣadhīkṣaye
3 ॥ इज्यते मुनिभिर्यस्मात्तस्मात्त्त्र्यंबक उच्यते । गायत्रीं चैव त्रिष्टुप् च जगती चैव ताः स्मृताः
3 // ijyate munibhiryasmāttasmātttryaṃbaka ucyate / gāyatrīṃ caiva triṣṭup ca jagatī caiva tāḥ smṛtāḥ
4 ॥ अंबिकानां मया प्रोक्ता योनयः स्वनस्पतेः । ताभिरेकत्वभूता भिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः
4 // aṃbikānāṃ mayā proktā yonayaḥ svanaspateḥ / tābhirekatvabhūtā bhistrividhābhiḥ svavīryataḥ
5 ॥ त्रिसाधनः पुरोडाशस्त्रिकपालस्ततः स्मृतः । त्र्यंबकः स पुरोडाशस्तेनेह त्र्यंबकःस्मृतः
5 // trisādhanaḥ puroḍāśastrikapālastataḥ smṛtaḥ / tryaṃbakaḥ sa puroḍāśasteneha tryaṃbakaḥsmṛtaḥ
6 ॥ धत्ते धर्मः प्रजाः सर्वा मनो ज्ञानकरं स्मृतम् । आकृतिः सुरुचे रूपं रुचिः श्रद्धाकरः स्मृतः
6 // dhatte dharmaḥ prajāḥ sarvā mano jñānakaraṃ smṛtam / ākṛtiḥ suruce rūpaṃ ruciḥ śraddhākaraḥ smṛtaḥ
7 ॥ एवमेते प्रजापालाः प्रजानां स्थितिहेतवः । अथास्य सृजतः सर्गं प्रजानां परिवृद्धये
7 // evamete prajāpālāḥ prajānāṃ sthitihetavaḥ / athāsya sṛjataḥ sargaṃ prajānāṃ parivṛddhaye
8 ॥ न व्यवर्द्धत ताः सृष्टाः प्रजाः केनापि हेतुना । ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगा मिनीम्
8 // na vyavarddhata tāḥ sṛṣṭāḥ prajāḥ kenāpi hetunā / tataḥ sa vidadhe buddhimarthaniścayagā minīm
9 ॥ अथात्मनि समद्राक्षीत्तमोमात्रां तु चारिणीम् । रजः सत्त्वं परित्यज्य वर्तमानां स्वकर्मतः
9 // athātmani samadrākṣīttamomātrāṃ tu cāriṇīm / rajaḥ sattvaṃ parityajya vartamānāṃ svakarmataḥ
10 ॥ ततः स तेन दुखेनशुचं चक्रे जगत्पतिः । तमश्च व्यनुदत्पश्चाद् रजसातु समावृणोत्
10 // tataḥ sa tena dukhenaśucaṃ cakre jagatpatiḥ / tamaśca vyanudatpaścād rajasātu samāvṛṇot
11 ॥ तत्तमः प्रतिनुत्तं वै मिथुनं संप्रसूयत । अधर्माचरणा त्तस्य हिंसा शोको व्यजायत
11 // tattamaḥ pratinuttaṃ vai mithunaṃ saṃprasūyata / adharmācaraṇā ttasya hiṃsā śoko vyajāyata
12 ॥ ततस्तस्मिन्समुद्भूते मिथुने वरणात्मके । ततः स भगवानासीत् प्रीतश्चैतं हि शिश्रिये
12 // tatastasminsamudbhūte mithune varaṇātmake / tataḥ sa bhagavānāsīt prītaścaitaṃ hi śiśriye
13 ॥ एवं प्रीतात्मनस्तस्य स्वदेहार्द्धाद्विनिःसृता । नारी परमकल्याणी सर्वभूतमनोहरा
13 // evaṃ prītātmanastasya svadehārddhādviniḥsṛtā / nārī paramakalyāṇī sarvabhūtamanoharā
14 ॥ सा हि कामात्मना सृष्टा प्रकृतेः सा सुरूपिणी । शतरूपेति सा प्रोक्ता सा प्रोक्तैव पुनः पुनः
14 // sā hi kāmātmanā sṛṣṭā prakṛteḥ sā surūpiṇī / śatarūpeti sā proktā sā proktaiva punaḥ punaḥ
15 ॥ ततः प्रजाः समुद्भूता यथा प्रोक्ता मया पुरा । प्रक्रियायां यथा तुभ्यं त्रेतामध्ये महात्मनः
15 // tataḥ prajāḥ samudbhūtā yathā proktā mayā purā / prakriyāyāṃ yathā tubhyaṃ tretāmadhye mahātmanaḥ
16 ॥ यदा प्रजास्तु ताः सृष्टा न व्यवद्धत धीमतः । ततो ऽन्यान्मानसान्पुत्रानात्मनः सदृशो ऽसृजत
16 // yadā prajāstu tāḥ sṛṣṭā na vyavaddhata dhīmataḥ / tato 'nyānmānasānputrānātmanaḥ sadṛśo 'sṛjata
17 ॥ भृग्वङ्गिरोमरीचींश्च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । दक्षमत्रिं वसिष्ठं च निर्ममे मानसान्सुतान्
17 // bhṛgvaṅgiromarīcīṃśca pulastyaṃ pulahaṃ kratum / dakṣamatriṃ vasiṣṭhaṃ ca nirmame mānasānsutān
18 ॥ नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः । ब्रह्मा यतात्मकानां तु सर्वेषामात्मयोनिनाम्
18 // nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ / brahmā yatātmakānāṃ tu sarveṣāmātmayoninām
19 ॥ ततो ऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा धर्मं भूतसुखावहम् । प्रजापतिं रुचिं चैव पूर्वेषामेव पूर्वजौ
19 // tato 'sṛjatpunarbrahmā dharmaṃ bhūtasukhāvaham / prajāpatiṃ ruciṃ caiva pūrveṣāmeva pūrvajau
20 ॥ बुद्धितः ससृजे धर्मं सर्वभूतसुखावहम् । मनसस्तु रुचिर्नाम जज्ञे जो ऽव्यक्तजन्मनः
20 // buddhitaḥ sasṛje dharmaṃ sarvabhūtasukhāvaham / manasastu rucirnāma jajñe jo 'vyaktajanmanaḥ
21 ॥ भृगुस्तु त्दृदयाज्जज्ञे ऋषिः साललयोनिनः । प्राणाद्दक्षं सृजन्ब्रह्मा चक्षुर्भ्यां तु मरीचिनम्
21 // bhṛgustu tdṛdayājjajñe ṛṣiḥ sālalayoninaḥ / prāṇāddakṣaṃ sṛjanbrahmā cakṣurbhyāṃ tu marīcinam
22 ॥ अभिमानात्मकं रुद्रं निर्ममे नीललोहितम् । शिरसोंगिरसं चैव श्रोत्रादत्रिं तथैव च
22 // abhimānātmakaṃ rudraṃ nirmame nīlalohitam / śirasoṃgirasaṃ caiva śrotrādatriṃ tathaiva ca
23 ॥ पुलस्त्यं च तथोदानाद्व्यानाच्च पुलहं पुनः । समानजो वसिष्ठश्च ह्यपानान्निर्ममे क्रतुम्
23 // pulastyaṃ ca tathodānādvyānācca pulahaṃ punaḥ / samānajo vasiṣṭhaśca hyapānānnirmame kratum
24 ॥ इत्येते ब्रह्मणः पुत्राः प्रजादौ द्वादश स्मृताः । धर्मस्तेषां प्रथमजो देवतानां स्मृतस्तु वै
24 // ityete brahmaṇaḥ putrāḥ prajādau dvādaśa smṛtāḥ / dharmasteṣāṃ prathamajo devatānāṃ smṛtastu vai
25 ॥ भृग्वादयस्तु ये सृष्टास्ते वै ब्रह्मर्षयः स्मृताः । गृहमेधिपुराणास्ते धर्मस्तैः प्राक् प्रवर्त्तितः
25 // bhṛgvādayastu ye sṛṣṭāste vai brahmarṣayaḥ smṛtāḥ / gṛhamedhipurāṇāste dharmastaiḥ prāk pravarttitaḥ
26 ॥ द्वादशैते प्रसूयन्ते प्रजाः कल्पे पुनः पुनः । तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगुणान्विताः
26 // dvādaśaite prasūyante prajāḥ kalpe punaḥ punaḥ / teṣāṃ dvādaśa te vaṃśā divyā devaguṇānvitāḥ
27 ॥ क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः । यदा तैरिह सृष्टैस्तु धर्म्माद्यैश्च महर्षिभिः
27 // kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhiralaṅkṛtāḥ / yadā tairiha sṛṣṭaistu dharmmādyaiśca maharṣibhiḥ
28 ॥ सृज्यमानाः प्रजाश्चैव न व्यवर्द्धन्त धीमतः । तमोमात्रावृतः सो ऽभूच्छोकप्रतिहतश्च वै
28 // sṛjyamānāḥ prajāścaiva na vyavarddhanta dhīmataḥ / tamomātrāvṛtaḥ so 'bhūcchokapratihataśca vai
29 ॥ यथाऽवृतः स वै ब्रह्मा तमोमात्रा तु सा पुनः । पुत्राणां च तमोमात्रा अपरा निःसृताभवत्
29 // yathā'vṛtaḥ sa vai brahmā tamomātrā tu sā punaḥ / putrāṇāṃ ca tamomātrā aparā niḥsṛtābhavat
30 ॥ प्रतिस्रोतात्मको ऽधर्मो हिंसा चैवाशुभात्मिका । ततः प्रतिहते तस्य प्रतीते वरणात्मके
30 // pratisrotātmako 'dharmo hiṃsā caivāśubhātmikā / tataḥ pratihate tasya pratīte varaṇātmake
31 ॥ स्वां तनुं स तदा ब्रह्मा समपोहत भास्वराम् । द्विधा कृत्वा स्वकं देहमर्द्धेन पुरुषो ऽभवत्
31 // svāṃ tanuṃ sa tadā brahmā samapohata bhāsvarām / dvidhā kṛtvā svakaṃ dehamarddhena puruṣo 'bhavat
32 ॥ अर्धेन नारी सा तस्य शतरूपा व्यजायत । प्रकृतिर्भूतधात्री सा कामाद्वै सृजतः प्रभोः
32 // ardhena nārī sā tasya śatarūpā vyajāyata / prakṛtirbhūtadhātrī sā kāmādvai sṛjataḥ prabhoḥ
33 ॥ सा दिवं पृथिवीं चैव महिम्ना व्याप्य सुस्थिता । ब्रह्माणः सा तनुः पूर्वा दिवमावृत्य तिष्टतः
33 // sā divaṃ pṛthivīṃ caiva mahimnā vyāpya susthitā / brahmāṇaḥ sā tanuḥ pūrvā divamāvṛtya tiṣṭataḥ
34 ॥ या त्वर्द्धा सृज्यते नारी शतरूपा व्यजायत । सा देवी नियुतं तप्त्वा तपः परम दुश्चरम्
34 // yā tvarddhā sṛjyate nārī śatarūpā vyajāyata / sā devī niyutaṃ taptvā tapaḥ parama duścaram
35 ॥ भर्त्तारं दीप्तयशसं पुरुषं प्रत्यपद्यत । स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते
35 // bharttāraṃ dīptayaśasaṃ puruṣaṃ pratyapadyata / sa vai svāyaṃbhuvaḥ pūrvaṃ puruṣo manurucyate
36 ॥ तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरमिहोच्यते । लब्ध्वा तु पुरुषः पत्नीं शतरूपामयोनिजाम्
36 // tasyaikasaptatiyugaṃ manvantaramihocyate / labdhvā tu puruṣaḥ patnīṃ śatarūpāmayonijām
37 ॥ तया स रमते सार्द्धं तस्मात्सा रतिरुच्यते । प्रथमः संप्रयोगः स कल्पादौ समवर्त्तत
37 // tayā sa ramate sārddhaṃ tasmātsā ratirucyate / prathamaḥ saṃprayogaḥ sa kalpādau samavarttata
38 ॥ विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽभवत्पुरुषो विराट् । सम्राट् सशतरूपस्तु वैराजस्तु मनुः स्मृतः
38 // virājamasṛjadbrahmā so 'bhavatpuruṣo virāṭ / samrāṭ saśatarūpastu vairājastu manuḥ smṛtaḥ
39 ॥ स वैराजः प्रजासर्गं ससर्ज पुरुषो मनुः । वैराजात्पुरुषाद्वीरौ शतरूपा व्यजायत
39 // sa vairājaḥ prajāsargaṃ sasarja puruṣo manuḥ / vairājātpuruṣādvīrau śatarūpā vyajāyata
40 ॥ प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ । कन्ये द्वे सुमहाभागे याभ्यां जाता इमाः प्रजाः
40 // priyavratottānapādau putrau putravatāṃ varau / kanye dve sumahābhāge yābhyāṃ jātā imāḥ prajāḥ
41 ॥ देवी नाम्ना तथाकूलिः प्रसूतिश्चैव ते शुभे । स्वायंभुवः प्रसूतिं तु दक्षाय व्यसृजत्प्रभुः
41 // devī nāmnā tathākūliḥ prasūtiścaiva te śubhe / svāyaṃbhuvaḥ prasūtiṃ tu dakṣāya vyasṛjatprabhuḥ
42 ॥ रुचेः प्रजापतेश्चैव आकूतिं प्रत्य पादयत् । आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम्
42 // ruceḥ prajāpateścaiva ākūtiṃ pratya pādayat / ākūtyāṃ mithunaṃ jajñe mānasasya ruceḥ śubham
43 ॥ यज्ञश्च दक्षिणा चैव यमलौ तौ बभूवतुः । यज्ञस्य दक्षिणायां च पुत्रा द्वादश जज्ञिरे
43 // yajñaśca dakṣiṇā caiva yamalau tau babhūvatuḥ / yajñasya dakṣiṇāyāṃ ca putrā dvādaśa jajñire
44 ॥ यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवेतरे । यमस्य पुत्रा यज्ञस्य तस्माद्यामास्तु ते स्मृताः
44 // yāmā iti samākhyātā devāḥ svāyaṃbhuvetare / yamasya putrā yajñasya tasmādyāmāstu te smṛtāḥ
45 ॥ अजिताश्चैव शुक्राश्च द्वौ गणौ ब्रह्मणः स्मृतौ । यामाः पूर्वं परिक्रान्ता येषां संज्ञा दिवौकसः
45 // ajitāścaiva śukrāśca dvau gaṇau brahmaṇaḥ smṛtau / yāmāḥ pūrvaṃ parikrāntā yeṣāṃ saṃjñā divaukasaḥ
46 ॥ स्वायंभूव सुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः । तस्यां कन्याश्चतुर्विंशद्दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः
46 // svāyaṃbhūva sutāyāṃ tu prasūtyāṃ lokamātaraḥ / tasyāṃ kanyāścaturviṃśaddakṣastvajanayatprabhuḥ
47 ॥ सर्वास्ताश्च महाभागाः सर्वाः कमललोचनाः । योगपत्न्यश्च ताः सर्वाः सर्वास्ता योगमातरः
47 // sarvāstāśca mahābhāgāḥ sarvāḥ kamalalocanāḥ / yogapatnyaśca tāḥ sarvāḥ sarvāstā yogamātaraḥ
48 ॥ सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा विश्वस्य मातरः । श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया
48 // sarvāśca brahmavādinyaḥ sarvā viśvasya mātaraḥ / śraddhā lakṣmīrdhṛtistuṣṭiḥ puṣṭirmedhā tathā kriyā
49 ॥ बुद्धिर्लज्जा वसुः शान्तिः सिद्धिः कीर्त्तिस्त्रयोदश । पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः
49 // buddhirlajjā vasuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrttistrayodaśa / patnyarthaṃ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ
50 ॥ द्वाराण्येतानि चैवास्य विहितानि स्वयंभुवा । यान्याः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः
50 // dvārāṇyetāni caivāsya vihitāni svayaṃbhuvā / yānyāḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ
51 ॥ सती ख्यातिश्च संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा । सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
51 // satī khyātiśca saṃbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā / sannatiścānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā
52 ॥ तास्तदा प्रत्यगृह्णन्त पुनरन्ये महार्षयः । रुद्रो भृगुर्मरीचिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः
52 // tāstadā pratyagṛhṇanta punaranye mahārṣayaḥ / rudro bhṛgurmarīciśca aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ
53 ॥ पुलस्त्यो ऽत्रिर्वसिष्ठश्च पितरो ऽग्रिस्तथैव च । सतीं भवाय प्रायच्छत्ख्यातिं च भृगवे तथा
53 // pulastyo 'trirvasiṣṭhaśca pitaro 'gristathaiva ca / satīṃ bhavāya prāyacchatkhyātiṃ ca bhṛgave tathā
54 ॥ मरीचये तु संभूतिं स्मृतिमङ्गिरसे ददौ । प्रीतिं चैव पुलस्त्याय क्षमां वै पुलहाय च
54 // marīcaye tu saṃbhūtiṃ smṛtimaṅgirase dadau / prītiṃ caiva pulastyāya kṣamāṃ vai pulahāya ca
55 ॥ क्रतवे संततिं नाम अनसूयां तथात्रये । ऊर्जां ददौ वसिष्ठाय स्वाहां चैवाग्नये ददौ
55 // kratave saṃtatiṃ nāma anasūyāṃ tathātraye / ūrjāṃ dadau vasiṣṭhāya svāhāṃ caivāgnaye dadau
56 ॥ स्वधां चैव पितृभ्यस्तु तास्वपत्यानि मे शृणु । एताः सर्वा महाभागाः प्रजास्त्वनुसृताः स्थिताः
56 // svadhāṃ caiva pitṛbhyastu tāsvapatyāni me śṛṇu / etāḥ sarvā mahābhāgāḥ prajāstvanusṛtāḥ sthitāḥ
57 ॥ मन्वन्तरेषु सर्वेषु यावदाभूतसंप्लवम् । श्रद्धा कामं प्रजज्ञे ऽथ दर्पो लक्ष्मी सुतः स्मृतः
57 // manvantareṣu sarveṣu yāvadābhūtasaṃplavam / śraddhā kāmaṃ prajajñe 'tha darpo lakṣmī sutaḥ smṛtaḥ
58 ॥ धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्ट्याः संतोष उच्यते । पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा
58 // dhṛtyāstu niyamaḥ putrastuṣṭyāḥ saṃtoṣa ucyate / puṣṭyā lābhaḥ sutaścāpi medhāputraḥ śrutastathā
59 ॥ क्रियायास्तनयौ प्रोक्तौ दमश्च शम एव च । बुद्धेर्बोधः सुतश्चापि अप्रमादश्च तावुभौ
59 // kriyāyāstanayau proktau damaśca śama eva ca / buddherbodhaḥ sutaścāpi apramādaśca tāvubhau
60 ॥ लज्जाया विनयः पुत्रो व्यवसायो वसोः सुतः । क्षेमः शान्तेः सुतश्चापि सुखं सिद्धेर्व्यजायत
60 // lajjāyā vinayaḥ putro vyavasāyo vasoḥ sutaḥ / kṣemaḥ śānteḥ sutaścāpi sukhaṃ siddhervyajāyata
61 ॥ यशः कीर्तेः सुतश्चापि इत्येते धर्मसूनवः । कामस्य तु सुतो हर्षो देव्यां सिद्ध्यां व्यजायत
61 // yaśaḥ kīrteḥ sutaścāpi ityete dharmasūnavaḥ / kāmasya tu suto harṣo devyāṃ siddhyāṃ vyajāyata
62 ॥ इत्येष वै सुखोदर्कः सर्गो धर्मस्य सात्त्विकः । जज्ञे हिंसा त्वधर्माद्वै निकृतिं चानृतं च ते
62 // ityeṣa vai sukhodarkaḥ sargo dharmasya sāttvikaḥ / jajñe hiṃsā tvadharmādvai nikṛtiṃ cānṛtaṃ ca te
63 ॥ निकृत्यनृतयोर्जज्ञ भयं नरक एव च । माया च वेदना चापि मिथुनद्वयमेतयोः
63 // nikṛtyanṛtayorjajña bhayaṃ naraka eva ca / māyā ca vedanā cāpi mithunadvayametayoḥ
64 ॥ मयाज्जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् । वेदनायां ततश्चापि जेज्ञ दुःखं तु रौरवात्
64 // mayājjajñe 'tha vai māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam / vedanāyāṃ tataścāpi jejña duḥkhaṃ tu rauravāt
65 ॥ मृत्योर्व्याधिर्जराशोकक्रोधासूया विजज्ञिरे । दुःखोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः
65 // mṛtyorvyādhirjarāśokakrodhāsūyā vijajñire / duḥkhottarāḥ smṛtā hyete sarve cādharmalakṣaṇāḥ
66 ॥ तेषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ह्यनिधनाः स्मृताः । इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनिया मकः
66 // teṣāṃ bhāryāsti putro vā sarve hyanidhanāḥ smṛtāḥ / ityeṣa tāmasaḥ sargo jajñe dharmaniyā makaḥ
67 ॥ प्रजाः सृचेति व्यादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः । सो ऽभिध्याय सतीं भार्यां निर्ममे चात्मसंभवान्
67 // prajāḥ sṛceti vyādiṣṭo brahmaṇā nīlalohitaḥ / so 'bhidhyāya satīṃ bhāryāṃ nirmame cātmasaṃbhavān
68 ॥ नाधिकान्न च हीनास्तान्मानसानात्मना समान् । सहस्रं च सहस्राणामसृजत्कृत्तिवाससः
68 // nādhikānna ca hīnāstānmānasānātmanā samān / sahasraṃ ca sahasrāṇāmasṛjatkṛttivāsasaḥ
69 ॥ तुल्यानेवात्मना सर्वान् रूपतेजोबल श्रुतैः । पिङ्गलान्सनिषङ्गांश्च कपर्दी नीललोहितान्
69 // tulyānevātmanā sarvān rūpatejobala śrutaiḥ / piṅgalānsaniṣaṅgāṃśca kapardī nīlalohitān
70 ॥ विशिखान्हीनकेशांश्च दृष्टिघ्नास्तान्कपालिनः । महारूपान्विरूपांश्च विश्वरूपाश्च रूपिणः
70 // viśikhānhīnakeśāṃśca dṛṣṭighnāstānkapālinaḥ / mahārūpānvirūpāṃśca viśvarūpāśca rūpiṇaḥ
71 ॥ रथिनो वर्मिणश्चैव धन्विनो ऽथ वरूथिनः । सहस्रशतबाहूंश्च दिव्यभौमान्तरिक्षगान्
71 // rathino varmiṇaścaiva dhanvino 'tha varūthinaḥ / sahasraśatabāhūṃśca divyabhaumāntarikṣagān
72 ॥ स्थूल शीर्षानष्टदंष्ट्रान् द्विजिह्वांस्तु त्रिलोचनान् । अन्नादान्पिशितादांश्च आज्यपान्सोमपोस्तथा
72 // sthūla śīrṣānaṣṭadaṃṣṭrān dvijihvāṃstu trilocanān / annādānpiśitādāṃśca ājyapānsomapostathā
73 ॥ अतिमेढ्रोग्रकायांश्च शितिकण्ठोग्रमन्युकान् । सनिषङ्गतनुत्रांश्च धन्विनो ह्यसिचर्मिणः
73 // atimeḍhrograkāyāṃśca śitikaṇṭhogramanyukān / saniṣaṅgatanutrāṃśca dhanvino hyasicarmiṇaḥ
74 ॥ आसीनान् धावतश्चापि जृंभतश्चाप्यधिष्ठितान् । अधीयानाश्च जपतो युञ्जतो ध्यायतस्तथा
74 // āsīnān dhāvataścāpi jṛṃbhataścāpyadhiṣṭhitān / adhīyānāśca japato yuñjato dhyāyatastathā
75 ॥ ज्वलतो वर्षतश्चैव द्योतमानान्प्रधूपितान् । बुद्धान्बुद्धतमांश्चैव ब्रह्मस्वान् ब्रह्मदर्शिनः
75 // jvalato varṣataścaiva dyotamānānpradhūpitān / buddhānbuddhatamāṃścaiva brahmasvān brahmadarśinaḥ
76 ॥ नीलग्रीवान्सहस्राक्षान् सर्वांश्चैव क्षमाचरान् । अदृश्यान्सर्वभूतानां महायोगान्महौजसः
76 // nīlagrīvānsahasrākṣān sarvāṃścaiva kṣamācarān / adṛśyānsarvabhūtānāṃ mahāyogānmahaujasaḥ
77 ॥ रुदतो द्रवतश्चैव एवं युक्तान्सहस्रशः । अयातयामान् सृजतं रुद्रमेतान्सुरोत्तमान्
77 // rudato dravataścaiva evaṃ yuktānsahasraśaḥ / ayātayāmān sṛjataṃ rudrametānsurottamān
78 ॥ दृष्ट्वा ब्रह्माब्रवीदेनं मास्राक्षीरीदृशीः प्रजाः । न स्रष्टव्यात्मन स्तल्या प्रजा नैवाधिका तथा
78 // dṛṣṭvā brahmābravīdenaṃ māsrākṣīrīdṛśīḥ prajāḥ / na sraṣṭavyātmana stalyā prajā naivādhikā tathā
79 ॥ अन्याः सृजस्व भद्रं ते प्रजास्त्वं मृत्युसंयुताः । नारभन्ते हि कर्माणि प्रजा विगतमृत्यवः
79 // anyāḥ sṛjasva bhadraṃ te prajāstvaṃ mṛtyusaṃyutāḥ / nārabhante hi karmāṇi prajā vigatamṛtyavaḥ
80 ॥ एवसुक्तो ऽब्रवीदेनं नाहं मृत्युजरान्विताः । प्रजाः स्रक्ष्यामि भद्रं ते स्थितो ऽहं त्वं सृज प्रभो
80 // evasukto 'bravīdenaṃ nāhaṃ mṛtyujarānvitāḥ / prajāḥ srakṣyāmi bhadraṃ te sthito 'haṃ tvaṃ sṛja prabho
81 ॥ एते ये वै मया सृष्टा विरूपा नीललोहिताः । सहस्रं हि सहस्राणामात्मनो मम निःसृताः
81 // ete ye vai mayā sṛṣṭā virūpā nīlalohitāḥ / sahasraṃ hi sahasrāṇāmātmano mama niḥsṛtāḥ
82 ॥ एते देवा भविष्यन्ति रुद्रा नाम महाबलाः । पृथिव्यामन्तरिक्षे च रुद्राण्यस्ताः परिश्रुताः
82 // ete devā bhaviṣyanti rudrā nāma mahābalāḥ / pṛthivyāmantarikṣe ca rudrāṇyastāḥ pariśrutāḥ
83 ॥ शतरुद्रे समाम्नाता भविष्यन्तीह यज्ञियाः । यज्ञभाजो भविष्यन्ति सर्वे देवगणैः सह
83 // śatarudre samāmnātā bhaviṣyantīha yajñiyāḥ / yajñabhājo bhaviṣyanti sarve devagaṇaiḥ saha
84 ॥ मन्वन्तरेषु ये देवा भविष्यन्तीह छन्दजाः । तैः सार्द्धमिज्यमानास्ते स्थास्यन्तीहायुगक्षयात्
84 // manvantareṣu ye devā bhaviṣyantīha chandajāḥ / taiḥ sārddhamijyamānāste sthāsyantīhāyugakṣayāt
85 ॥ एवमुक्तस्ततो ब्रह्मा महादेवेन स प्रभुः । प्रत्युवाच तथा भीमं त्दृष्यमाणः प्रजापतिः
85 // evamuktastato brahmā mahādevena sa prabhuḥ / pratyuvāca tathā bhīmaṃ tdṛṣyamāṇaḥ prajāpatiḥ
86 ॥ एवं भवतु भद्रं ते यथा ते व्यात्दृतं प्रभो । ब्रह्मणा समनु ज्ञाते ततः सर्वमभूत्किल
86 // evaṃ bhavatu bhadraṃ te yathā te vyātdṛtaṃ prabho / brahmaṇā samanu jñāte tataḥ sarvamabhūtkila
87 ॥ ततः प्रभृति देवः स न प्रासूयत वै प्रजाः । ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्
87 // tataḥ prabhṛti devaḥ sa na prāsūyata vai prajāḥ / ūrdhvaretāḥ sthitaḥ sthāṇuryāvadābhūtasaṃplavam
88 ॥ यस्मात्प्रोक्तं स्थितो ऽस्मीति तस्मात्स्थाणुर्बुधैः स्मृतः । ज्ञानं तपश्च सत्यं च ह्यैश्वर्यं धर्म एव च
88 // yasmātproktaṃ sthito 'smīti tasmātsthāṇurbudhaiḥ smṛtaḥ / jñānaṃ tapaśca satyaṃ ca hyaiśvaryaṃ dharma eva ca
89 ॥ वैराग्यमात्मसंबोधः कृत्स्नान्येतानि शङ्करे । सर्वान्देवानृषींश्चैव समेतानसुरैः सह
89 // vairāgyamātmasaṃbodhaḥ kṛtsnānyetāni śaṅkare / sarvāndevānṛṣīṃścaiva sametānasuraiḥ saha
90 ॥ अत्येति तेजसा देवो महादेवस्ततः स्मृतः । अत्येति देवा नैश्वर्याद्वलेन च महासुरान्
90 // atyeti tejasā devo mahādevastataḥ smṛtaḥ / atyeti devā naiśvaryādvalena ca mahāsurān
91 ॥ ज्ञानेन च मुनीन्सर्वान्योगाद्भूतानि सर्वशः । एवमेव महादेवः सर्वदेवनमस्कृतः । प्रजामनु द्यामां सृष्ट्वा सर्गादुपरराम ह
91 // jñānena ca munīnsarvānyogādbhūtāni sarvaśaḥ / evameva mahādevaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ / prajāmanu dyāmāṃ sṛṣṭvā sargādupararāma ha