116 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे समिद्वर्णन नामैकादशो ऽध्यायः ॥ 11॥ सूत उवाच देवाश्चपितरश्चैव अन्योन्यं नियताः स्मृताः । आथर्वणस्त्वेष विधिरित्युवाच बृहस्पतिः
116 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīye upoddhātapāde śrāddhakalpe samidvarṇana nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ // 11// sūta uvāca devāścapitaraścaiva anyonyaṃ niyatāḥ smṛtāḥ / ātharvaṇastveṣa vidhirityuvāca bṛhaspatiḥ
1 ॥ पूजयेत पितॄन्पूर्वं देवांश्च तदनन्तरम् । देवा अपि पितॄन्पूर्वमर्च्चयन्ति हि यत्नतः
1 // pūjayeta pitṝnpūrvaṃ devāṃśca tadanantaram / devā api pitṝnpūrvamarccayanti hi yatnataḥ
2 ॥ दक्षस्य दुहिता नाम्ना विश्वा नामेति विश्रुता । विश्वाख्यास्तु सुतास्तस्यां धर्मतो जज्ञिरे दश
2 // dakṣasya duhitā nāmnā viśvā nāmeti viśrutā / viśvākhyāstu sutāstasyāṃ dharmato jajñire daśa
3 ॥ प्रख्याता स्त्रिषु लोकेषु सर्वलोकनमस्कृताः । समस्तास्ते महात्मानश्चेरुरुग्रं महत्तपः
3 // prakhyātā striṣu lokeṣu sarvalokanamaskṛtāḥ / samastāste mahātmānaścerurugraṃ mahattapaḥ
4 ॥ हिमवच्छिखरे रम्ये देवर्षिगणसेविते । शुद्धेन मन्सा प्रीता ऊचुस्तान्पितरस्तदा
4 // himavacchikhare ramye devarṣigaṇasevite / śuddhena mansā prītā ūcustānpitarastadā
5 ॥ वरं वृणीध्वं प्रीताः स्म कं कामं कखामहे । एवमुक्ते तु पितृभिस्तदा त्रैलोक्यभावनः
5 // varaṃ vṛṇīdhvaṃ prītāḥ sma kaṃ kāmaṃ kakhāmahe / evamukte tu pitṛbhistadā trailokyabhāvanaḥ
6 ॥ ब्रह्मोवाच महातेजास्तपसा तैस्तु तोषितः । प्रीतो ऽस्मि तपसानेन कं कामं करवाणि वः
6 // brahmovāca mahātejāstapasā taistu toṣitaḥ / prīto 'smi tapasānena kaṃ kāmaṃ karavāṇi vaḥ
7 ॥ एवमुक्तास्तदा विश्वे ब्रह्मणा विश्वकर्मणा । ऊचुस्ते सहिताः सर्वे ब्रह्माणां लोकभावनम्
7 // evamuktāstadā viśve brahmaṇā viśvakarmaṇā / ūcuste sahitāḥ sarve brahmāṇāṃ lokabhāvanam
8 ॥ श्राद्धे ऽस्माकं भवेदंशो ह्येष नः काङ्क्षितो वरः । प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा तान्वै त्रिदशपूजितः
8 // śrāddhe 'smākaṃ bhavedaṃśo hyeṣa naḥ kāṅkṣito varaḥ / pratyuvāca tato brahmā tānvai tridaśapūjitaḥ
9 ॥ भविष्यत्येवमेवं तु काङ्क्षितो वो वरस्तु यः । पितृभिश्च तथेत्युक्तमेवमेतन्न संशयः
9 // bhaviṣyatyevamevaṃ tu kāṅkṣito vo varastu yaḥ / pitṛbhiśca tathetyuktamevametanna saṃśayaḥ
10 ॥ सहस्माभिस्तु भोक्तव्यं यत्किं चिद्दृश्यते त्विह । अस्माकं कल्पिते श्राद्धे युष्मानप्राशनं हि वै
10 // sahasmābhistu bhoktavyaṃ yatkiṃ ciddṛśyate tviha / asmākaṃ kalpite śrāddhe yuṣmānaprāśanaṃ hi vai
11 ॥ भविष्यति मनुष्येषु सत्यमे तद्ब्रुवामहे । माल्यैर्गन्धैस्तथान्नेन युष्मानग्रे ऽर्च्चयिष्यति ।1 12.12॥ अग्रे दत्त्वा तु युष्माकमस्माकं दास्यते ततः । विसर्जनमथास्माकं पूर्वं पश्चात्तु दैवतम्
11 // bhaviṣyati manuṣyeṣu satyame tadbruvāmahe / mālyairgandhaistathānnena yuṣmānagre 'rccayiṣyati /1 12.12// agre dattvā tu yuṣmākamasmākaṃ dāsyate tataḥ / visarjanamathāsmākaṃ pūrvaṃ paścāttu daivatam
13 ॥ रक्षणं चैव श्राद्धस्य आतिथ्यस्य विधिद्वयम् । भूतानां देवतानां च पितॄणां चैव कर्मणि
13 // rakṣaṇaṃ caiva śrāddhasya ātithyasya vidhidvayam / bhūtānāṃ devatānāṃ ca pitṝṇāṃ caiva karmaṇi
14 ॥ एवं कृते सम्यगेतत्सर्वमेव भविष्यति । एवं दत्त्वा वरं तेषां ब्रह्मा पितृगणैः सह
14 // evaṃ kṛte samyagetatsarvameva bhaviṣyati / evaṃ dattvā varaṃ teṣāṃ brahmā pitṛgaṇaiḥ saha
15 ॥ क्षमानुग्रहकृद्देवः संचकार यथोदितम् । वेदे पञ्च महायज्ञा नराणां समुदाहृताः
15 // kṣamānugrahakṛddevaḥ saṃcakāra yathoditam / vede pañca mahāyajñā narāṇāṃ samudāhṛtāḥ
16 ॥ एतान्पञ्च महायज्ञान्निर्वपेत्सततं नरः । यत्र स्थास्यन्ति दातारस्तत्स्थानं वै निबोधत
16 // etānpañca mahāyajñānnirvapetsatataṃ naraḥ / yatra sthāsyanti dātārastatsthānaṃ vai nibodhata
17 ॥ निर्भयं विरजस्कं च निःशोकं निर्व्यथक्लमम् । ब्राह्मं स्थानमवाप्नोति सर्वलोकपुरस्कृतम्
17 // nirbhayaṃ virajaskaṃ ca niḥśokaṃ nirvyathaklamam / brāhmaṃ sthānamavāpnoti sarvalokapuraskṛtam
18 ॥ शूद्रेणापि च कर्त्तव्याः पञ्चैते मन्त्रवर्जिताः । अतो ऽन्यथा तु यो भुङ्क्ते स ऋणं नित्यमश्नुते
18 // śūdreṇāpi ca karttavyāḥ pañcaite mantravarjitāḥ / ato 'nyathā tu yo bhuṅkte sa ṛṇaṃ nityamaśnute
19 ॥ ऋणं भुङ्क्ते स पापात्मा यः पचेदात्मकारणात् । तस्मान्निर्वर्तयेत्पञ्च महायज्ञान्सदा बुधः
19 // ṛṇaṃ bhuṅkte sa pāpātmā yaḥ pacedātmakāraṇāt / tasmānnirvartayetpañca mahāyajñānsadā budhaḥ
20 ॥ उदक्पूर्वे बलिं कुर्यादुदकान्ते तथैव च । बलिं सुविहितं कुर्या दुच्चैरुच्चतरं क्षिपेत्
20 // udakpūrve baliṃ kuryādudakānte tathaiva ca / baliṃ suvihitaṃ kuryā duccairuccataraṃ kṣipet
21 ॥ परशृङ्गं गवां मूत्रं बलिं सूत्रं समुत्क्षिपेत् । तन्निवेद्यो भवेत्पिण्डः पितॄणां यस्तु जीवति
21 // paraśṛṅgaṃ gavāṃ mūtraṃ baliṃ sūtraṃ samutkṣipet / tannivedyo bhavetpiṇḍaḥ pitṝṇāṃ yastu jīvati
22 ॥ इष्टेनान्नेन भक्ष्यैश्च भोजयेच्च यथाविधि । निवेद्यं केचिदिच्छन्ति जीवन्त्यपि हि यत्नतः
22 // iṣṭenānnena bhakṣyaiśca bhojayecca yathāvidhi / nivedyaṃ kecidicchanti jīvantyapi hi yatnataḥ
23 ॥ देवदेवा महात्मानो ह्येते पितर इत्युत । इच्छन्ति केचिदाचार्यः पश्चात्पिण्डनिवेदनम्
23 // devadevā mahātmāno hyete pitara ityuta / icchanti kecidācāryaḥ paścātpiṇḍanivedanam
24 ॥ पूजनं चैव विप्रणां पूर्वमेवेह नित्यशः । तद्धिधर्मार्थकुशलो नेत्युवाच बृहस्मतिः
24 // pūjanaṃ caiva vipraṇāṃ pūrvameveha nityaśaḥ / taddhidharmārthakuśalo netyuvāca bṛhasmatiḥ
25 ॥ पूर्वं निवेदयेत्पिण्डान्पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत् । योगात्मानो महात्मानः पितरो योग संभवाः
25 // pūrvaṃ nivedayetpiṇḍānpaścādviprāṃśca bhojayet / yogātmāno mahātmānaḥ pitaro yoga saṃbhavāḥ
26 ॥ सोममाप्याययन्त्येते पितरो योगसंस्थिताः । तस्माद्दद्याच्छुचिः पिण्डान्योगेभ्यस्तत्परायणः
26 // somamāpyāyayantyete pitaro yogasaṃsthitāḥ / tasmāddadyācchuciḥ piṇḍānyogebhyastatparāyaṇaḥ
27 ॥ पितॄणां हि भवेदेतत्साक्षादिव हुतं हविः । ब्रह्मणानां सहस्रस्य योगस्थं ग्रासयेद्यदि
27 // pitṝṇāṃ hi bhavedetatsākṣādiva hutaṃ haviḥ / brahmaṇānāṃ sahasrasya yogasthaṃ grāsayedyadi
28 ॥ यजमानं च भोक्तॄंश् च नौरिवाम्भसि तारयेत् । असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानता
28 // yajamānaṃ ca bhoktṝṃś ca naurivāmbhasi tārayet / asatāṃ pragraho yatra satāṃ caiva vimānatā
29 ॥ दण्डो दैवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः । इत्वा मम सधर्माणं बालिशं यस्तु भोजयेत्
29 // daṇḍo daivakṛtastatra sadyaḥ patati dāruṇaḥ / itvā mama sadharmāṇaṃ bāliśaṃ yastu bhojayet
30 ॥ आदिकर्म समुत्सृज्य दाता तत्र विनश्यति । पिण्डमग्नौ सदा दद्यद्भोगार्थी प्रथमं नरः
30 // ādikarma samutsṛjya dātā tatra vinaśyati / piṇḍamagnau sadā dadyadbhogārthī prathamaṃ naraḥ
31 ॥ दद्यात्प्रजार्थी यत्नेन मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् । उत्तमां कान्तिमन्विच्छन्गोषु नित्यं प्रयच्छति
31 // dadyātprajārthī yatnena madhyamaṃ mantrapūrvakam / uttamāṃ kāntimanvicchangoṣu nityaṃ prayacchati
32 ॥ प्रज्ञां चैव यशः कीर्त्तिमप्सु वै संप्रयच्छति । प्रार्थयन्दीर्घामायुश्च वायसेभ्यः प्रयच्छति
32 // prajñāṃ caiva yaśaḥ kīrttimapsu vai saṃprayacchati / prārthayandīrghāmāyuśca vāyasebhyaḥ prayacchati
33 ॥ सोकुमार्यमथान्विच्छन्कुक्कुटेभ्यः प्रयच्छति । एवमेतत्समुद्दिष्टं पिण्डनिर्वपणे फलम्
33 // sokumāryamathānvicchankukkuṭebhyaḥ prayacchati / evametatsamuddiṣṭaṃ piṇḍanirvapaṇe phalam
34 ॥ आकाशे गमयेद्वापि अप्सु वा दक्षिणामुखः । पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिग्भेवेत्
34 // ākāśe gamayedvāpi apsu vā dakṣiṇāmukhaḥ / pitṝṇāṃ sthānamākāśaṃ dakṣiṇā caiva digbhevet
35 ॥ एके विप्राः पुनः प्राहुः पिण्डोद्धरणमग्रतः । अनुज्ञातस्तु तैर्विप्रैः कामसुद्ध्रियतामित्
35 // eke viprāḥ punaḥ prāhuḥ piṇḍoddharaṇamagrataḥ / anujñātastu tairvipraiḥ kāmasuddhriyatāmit
36 ॥ पुष्पाणां च फलानां च भक्ष्याणामन्नतस्तथा । अग्रमुद्धृत्य सर्वेषां जुहुयाद्धव्यवाहने
36 // puṣpāṇāṃ ca phalānāṃ ca bhakṣyāṇāmannatastathā / agramuddhṛtya sarveṣāṃ juhuyāddhavyavāhane
37 ॥ भङ्यमन्नं तथा पेयं मूलानि च फलानि च । हुत्वाग्नौ च ततः पिण्डान्निर्वपेद्दक्षिणा मुखः
37 // bhaṅyamannaṃ tathā peyaṃ mūlāni ca phalāni ca / hutvāgnau ca tataḥ piṇḍānnirvapeddakṣiṇā mukhaḥ
38 ॥ वैवस्वताय सोमाय हुत्वा पिण्डान्निवेद्य च । उदकान्नयनं कृत्वा पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत्
38 // vaivasvatāya somāya hutvā piṇḍānnivedya ca / udakānnayanaṃ kṛtvā paścādviprāṃśca bhojayet
39 ॥ अनुपूर्वं ततो विप्रान्भक्ष्यैरन्नैश्च शक्तितः । स्निग्धैरुष्णैः सुगन्धैश्च तर्पयेत्तान्रसैरपि
39 // anupūrvaṃ tato viprānbhakṣyairannaiśca śaktitaḥ / snigdhairuṣṇaiḥ sugandhaiśca tarpayettānrasairapi
40 ॥ एकाग्रः पर्युपासीनः प्रयतः प्राञ्जलिः स्थितः । तत्परः श्रद्दधानश्च कामानाप्नोति मानवः
40 // ekāgraḥ paryupāsīnaḥ prayataḥ prāñjaliḥ sthitaḥ / tatparaḥ śraddadhānaśca kāmānāpnoti mānavaḥ
41 ॥ अक्षुद्रत्वं कृतज्ञत्वं दाक्षिण्यं संस्कृतं वचः । तपो यज्ञांश्च दानं च प्रयच्छन्ति पितामहाः
41 // akṣudratvaṃ kṛtajñatvaṃ dākṣiṇyaṃ saṃskṛtaṃ vacaḥ / tapo yajñāṃśca dānaṃ ca prayacchanti pitāmahāḥ
42 ॥ अतः परं विधिं सौम्यं भुक्तवत्सु द्विजातिषु । आनुपूर्व्येण विहितं तन्मे निगदतः शृणु
42 // ataḥ paraṃ vidhiṃ saumyaṃ bhuktavatsu dvijātiṣu / ānupūrvyeṇa vihitaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu
43 ॥ प्रोक्ष्य भूमिमथोद्धृत्य पूर्वं पितृपरायणः । ततो ऽन्निविकिरं कुर्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा
43 // prokṣya bhūmimathoddhṛtya pūrvaṃ pitṛparāyaṇaḥ / tato 'nnivikiraṃ kuryādvidhidṛṣṭena karmaṇā
44 ॥ स्वधा वाच्य ततो विप्रान् विधिवद्भूरितक्षिणान् । अन्नशेषमनुज्ञाप्य सत्कृत्य द्विजसत्तमान्
44 // svadhā vācya tato viprān vidhivadbhūritakṣiṇān / annaśeṣamanujñāpya satkṛtya dvijasattamān
45 ॥ प्राञ्जलिः प्रयतश्चैव अनुगम्य विसर्जयेत्
45 // prāñjaliḥ prayataścaiva anugamya visarjayet