46 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे द्वादशो ऽध्यायः ॥ 12॥ बृहस्पतिरुवाच सकृदभ्यर्चिताः प्रीता भवन्ति पितरो ऽव्ययाः । योगात्मानो महात्मानो विपाप्मानो महौजसः
46 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīye upoddhātapāde śrāddhakalpe dvādaśo 'dhyāyaḥ // 12// bṛhaspatiruvāca sakṛdabhyarcitāḥ prītā bhavanti pitaro 'vyayāḥ / yogātmāno mahātmāno vipāpmāno mahaujasaḥ
1 ॥ प्रेत्य च स्वर्गलोकाय कामैश्च बहुलं भुवि । येषु वाप्यनुगृह्णन्ति मोक्षप्राप्तिः क्रमेण तु
1 // pretya ca svargalokāya kāmaiśca bahulaṃ bhuvi / yeṣu vāpyanugṛhṇanti mokṣaprāptiḥ krameṇa tu
2 ॥ तानि वक्ष्याम्यहं सौम्य सरांसि सरितस्तथा । तीर्थानि चैव पुण्यानि देशांश्छैलांस्तथाश्रमान्
2 // tāni vakṣyāmyahaṃ saumya sarāṃsi saritastathā / tīrthāni caiva puṇyāni deśāṃśchailāṃstathāśramān
3 ॥ पुण्यो हि त्रिषु लोकेषु सदैवामरकण्टकः । पर्वतप्रवरः पुण्यः सिद्धयारणसेवितः
3 // puṇyo hi triṣu lokeṣu sadaivāmarakaṇṭakaḥ / parvatapravaraḥ puṇyaḥ siddhayāraṇasevitaḥ
4 ॥ यत्र वर्षसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । तपः सुदुश्चरं तेपे भगवानङ्गिराः पुरा
4 // yatra varṣasahasrāṇi prayutānyarbudāni ca / tapaḥ suduścaraṃ tepe bhagavānaṅgirāḥ purā
5 ॥ यत्र मृत्योर्गतिर्न्नास्ति तथैवासुररक्षसाम् । न भयं नैव चालक्ष्मीर्यावद्भूमिर्द्धरिष्यति
5 // yatra mṛtyorgatirnnāsti tathaivāsurarakṣasām / na bhayaṃ naiva cālakṣmīryāvadbhūmirddhariṣyati
6 ॥ तपसा तेजसा तस्य भ्रजते स नगोत्तमः । शृङ्गे माल्यवतो नित्यं वह्निः संवर्त्तको यथा
6 // tapasā tejasā tasya bhrajate sa nagottamaḥ / śṛṅge mālyavato nityaṃ vahniḥ saṃvarttako yathā
7 ॥ मृदवस्तु सुगन्धाश्च हेमाभाः प्रियदर्शनाः । शान्ताःकुशा इति ख्याताः परिदक्षिणनर्मदाम्
7 // mṛdavastu sugandhāśca hemābhāḥ priyadarśanāḥ / śāntāḥkuśā iti khyātāḥ paridakṣiṇanarmadām
8 ॥ दृष्टवान्स्वर्गसोपानं भगवानङ्गिराः पुरा । अग्निहोत्रे महातेजाः प्रस्तारार्थं कुशोत्तमान्
8 // dṛṣṭavānsvargasopānaṃ bhagavānaṅgirāḥ purā / agnihotre mahātejāḥ prastārārthaṃ kuśottamān
9 ॥ तेषु दर्भेषु यः पिण्डान्मरकण्टटकपर्वते । दद्यात्सकृदपि प्राज्ञस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्
9 // teṣu darbheṣu yaḥ piṇḍānmarakaṇṭaṭakaparvate / dadyātsakṛdapi prājñastasya vakṣyāmi yatphalam
10 ॥ तद्भवत्यक्षयं श्राद्धं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् । अन्तर्द्धानं च गच्छन्ति क्षेत्रमासाद्य तत्सदा
10 // tadbhavatyakṣayaṃ śrāddhaṃ pitṝṇāṃ prītivardhanam / antarddhānaṃ ca gacchanti kṣetramāsādya tatsadā
11 ॥ तत्र ज्वालासरः पुण्यं दृश्यते चापि पर्वसु । सशल्यानां च सत्त्वानां विशल्यकरणी नदी
11 // tatra jvālāsaraḥ puṇyaṃ dṛśyate cāpi parvasu / saśalyānāṃ ca sattvānāṃ viśalyakaraṇī nadī
12 ॥ प्राग्दक्षिणायतावर्त्ता वापी सा सुनगोत्तमे । कलिङ्गदेशपश्चार्द्धे शृङ्गे माल्यवतो विभोः
12 // prāgdakṣiṇāyatāvarttā vāpī sā sunagottame / kaliṅgadeśapaścārddhe śṛṅge mālyavato vibhoḥ
13 ॥ सिद्धिक्षेत्रमृषिश्रेष्ठा यदुक्तं परमं भुवि । संमतं देवदैत्यानां श्लोकं चाप्युशना जगौ
13 // siddhikṣetramṛṣiśreṣṭhā yaduktaṃ paramaṃ bhuvi / saṃmataṃ devadaityānāṃ ślokaṃ cāpyuśanā jagau
14 ॥ धन्यास्ते पुरुषा लोके ये प्राप्यामरकण्टकम् । पितॄन्संतर्पयिष्यन्तिश्राद्धे पितृपरायणाः
14 // dhanyāste puruṣā loke ye prāpyāmarakaṇṭakam / pitṝnsaṃtarpayiṣyantiśrāddhe pitṛparāyaṇāḥ
15 ॥ अल्पेन तपसा सिद्धिं गमिष्यन्ति न संशयः । सकृदेवार्चितास्तत्र स्वर्गमामरकण्टके
15 // alpena tapasā siddhiṃ gamiṣyanti na saṃśayaḥ / sakṛdevārcitāstatra svargamāmarakaṇṭake
16 ॥ महेन्द्रःपर्वतः पुण्यो रम्यः शक्रनिषेवितः । तत्रारुह्य भवेत्पूतः श्राद्धं चैव महाफलम्
16 // mahendraḥparvataḥ puṇyo ramyaḥ śakraniṣevitaḥ / tatrāruhya bhavetpūtaḥ śrāddhaṃ caiva mahāphalam
17 ॥ वैलाटशिखरे युक्त्वा दिव्यं चक्षुः प्रवर्तते । अधृष्यश्चैव भूतानां देववच्चरते महीम्
17 // vailāṭaśikhare yuktvā divyaṃ cakṣuḥ pravartate / adhṛṣyaścaiva bhūtānāṃ devavaccarate mahīm
18 ॥ सप्तगोदावरे चैव गोकर्णे च तपोवने । अश्वमेधफलं स्नात्वा तत्र दत्त्वा भवेत्ततः
18 // saptagodāvare caiva gokarṇe ca tapovane / aśvamedhaphalaṃ snātvā tatra dattvā bhavettataḥ
19 ॥ धूतपापस्थलं प्राप्य पूतः स्नात्वा भवेन्नरः । रुद्रस्तत्र तपस्तेपे देवदेवो महेश्वरः
19 // dhūtapāpasthalaṃ prāpya pūtaḥ snātvā bhavennaraḥ / rudrastatra tapastepe devadevo maheśvaraḥ
20 ॥ गोकर्णे निहितं देवैर् नास्तिकानां निदर्शनम् । अब्राह्मणस्य सावित्रीं पठतस्तु प्रणश्यति
20 // gokarṇe nihitaṃ devair nāstikānāṃ nidarśanam / abrāhmaṇasya sāvitrīṃ paṭhatastu praṇaśyati
21 ॥ देवर्षिभवने शृङ्गे सिद्धचारणसेविते । आरुह्यतं निय मवांस्ततो याति त्रिविष्टपम्
21 // devarṣibhavane śṛṅge siddhacāraṇasevite / āruhyataṃ niya mavāṃstato yāti triviṣṭapam
22 ॥ दिव्यैश्चन्दनवृक्षैश्च पादपैरुपशोभितम् । आपश्चन्दनसंयुक्ताः स्पन्देति सततं ततः
22 // divyaiścandanavṛkṣaiśca pādapairupaśobhitam / āpaścandanasaṃyuktāḥ spandeti satataṃ tataḥ
23 ॥ नदी प्रवर्तते ताभ्यस्ताम्रपर्णीति नामतः । या चन्दनमहाखण्डाद्दक्षिणं याति सागरम्
23 // nadī pravartate tābhyastāmraparṇīti nāmataḥ / yā candanamahākhaṇḍāddakṣiṇaṃ yāti sāgaram
24 ॥ नद्यास्तस्याश्च ताम्रायास्तूह्यमाना महोदधौ । शङ्खा भवन्ति शुक्त्यश्च जायते यासु मौक्तिकम्
24 // nadyāstasyāśca tāmrāyāstūhyamānā mahodadhau / śaṅkhā bhavanti śuktyaśca jāyate yāsu mauktikam
25 ॥ उदकानयनं कृत्वा शङ्खमौक्तिकसंयुतम् । आधिभिर्व्याधिभिश्चैव मुक्ता यान्त्यमरावतीम्
25 // udakānayanaṃ kṛtvā śaṅkhamauktikasaṃyutam / ādhibhirvyādhibhiścaiva muktā yāntyamarāvatīm
26 ॥ चन्दनेभ्यः प्रसूतानां शङ्खानां मौक्तिकस्य वा । पापकर्त्तॄनपि पितॄंस्तारयन्ति यथाश्रुति
26 // candanebhyaḥ prasūtānāṃ śaṅkhānāṃ mauktikasya vā / pāpakarttṝnapi pitṝṃstārayanti yathāśruti
27 ॥ चन्द्रतीर्थे कुमार्यां च कावेरीप्रभवे क्षये । श्रीपर्वतस्य तीर्थेषु वैकृते च तथा गिरौ
27 // candratīrthe kumāryāṃ ca kāverīprabhave kṣaye / śrīparvatasya tīrtheṣu vaikṛte ca tathā girau
28 ॥ एकस्था यत्र दृश्यन्ते वृक्षाह्यौशीरपर्वते । पलाशाः खदिरा बिल्वाः प्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः
28 // ekasthā yatra dṛśyante vṛkṣāhyauśīraparvate / palāśāḥ khadirā bilvāḥ plakṣāśvatthavikaṅkatāḥ
29 ॥ एवं द्विमण्डलाविद्धं विज्ञेयं द्विजसत्तमाः । अस्मिंस्त्यक्त्वा जनोंऽगाति क्षिप्रं यात्यमरावतीम्
29 // evaṃ dvimaṇḍalāviddhaṃ vijñeyaṃ dvijasattamāḥ / asmiṃstyaktvā janoṃ'gāti kṣipraṃ yātyamarāvatīm
30 ॥ श्रीपर्वतस्य तीर्थे तु वैकृते च तथा गिरौ । कर्माणि तु प्रयुक्ता नि सिद्ध्यन्ति प्रभवाप्यये
30 // śrīparvatasya tīrthe tu vaikṛte ca tathā girau / karmāṇi tu prayuktā ni siddhyanti prabhavāpyaye
31 ॥ दुष्प्रयुक्ता हि पितृषु सुप्रयोगा भवन्त्युत । पितॄणां दुहिता पुण्या नर्मदा सरितां वरा
31 // duṣprayuktā hi pitṛṣu suprayogā bhavantyuta / pitṝṇāṃ duhitā puṇyā narmadā saritāṃ varā
32 ॥ यत्र श्राद्धानि दत्तांनि ह्यक्षयाणि भवन्त्युत । माठरस्य वने पुण्ये सिद्धचारणसेविते
32 // yatra śrāddhāni dattāṃni hyakṣayāṇi bhavantyuta / māṭharasya vane puṇye siddhacāraṇasevite
33 ॥ अन्तर्द्धानेन गच्छन्ति युक्त्वा तस्मिन्महा गिरौ । विन्ध्ये चैव गिरौ पुण्ये धर्माधर्मनिदर्शनीम्
33 // antarddhānena gacchanti yuktvā tasminmahā girau / vindhye caiva girau puṇye dharmādharmanidarśanīm
34 ॥ धारां पापा न पश्यन्ति धारां पश्यन्ति साधवः । तत्र तद्दृश्यते पापं केषां चित्पापकर्मणाम्
34 // dhārāṃ pāpā na paśyanti dhārāṃ paśyanti sādhavaḥ / tatra taddṛśyate pāpaṃ keṣāṃ citpāpakarmaṇām
35 ॥ कैलासे या मतङ्गस्य वापी पापनिषूदनी । स्नात्वा तस्या दिवं यान्ति कामचारा विहङ्गमाः
35 // kailāse yā mataṅgasya vāpī pāpaniṣūdanī / snātvā tasyā divaṃ yānti kāmacārā vihaṅgamāḥ
36 ॥ शौर्पारके तथा तीर्थे पर्वते पालमञ्जरे । पाण्डुकूपे समुद्रान्ते पिण्डारकतटे तथा
36 // śaurpārake tathā tīrthe parvate pālamañjare / pāṇḍukūpe samudrānte piṇḍārakataṭe tathā
37 ॥ विमले च विपापे च संकल्पं प्राप्य चाक्षयम् । श्रीवृक्षे चित्रकूटे च जंबूमार्गे च नित्यशः
37 // vimale ca vipāpe ca saṃkalpaṃ prāpya cākṣayam / śrīvṛkṣe citrakūṭe ca jaṃbūmārge ca nityaśaḥ
38 ॥ असितस्य गिरौ पुण्ये योगाचार्यस्य धीमतः । तत्रापि श्राद्धमानन्त्यमसितायां च नित्यशः
38 // asitasya girau puṇye yogācāryasya dhīmataḥ / tatrāpi śrāddhamānantyamasitāyāṃ ca nityaśaḥ
39 ॥ पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धं तपश्चैव महाफलमा । महोदधौ प्रभासे च तद्वदेव विनिर्दिशेत्
39 // puṣkareṣvakṣayaṃ śrāddhaṃ tapaścaiva mahāphalamā / mahodadhau prabhāse ca tadvadeva vinirdiśet
40 ॥ देविकायां वृषो नाम कूपः सिद्धनिषेवितः । समुत्पतन्ति तस्यापो गवां शब्देन नित्यशः
40 // devikāyāṃ vṛṣo nāma kūpaḥ siddhaniṣevitaḥ / samutpatanti tasyāpo gavāṃ śabdena nityaśaḥ
41 ॥ योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः । दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्
41 // yogeśvaraiḥ sadā juṣṭaḥ sarvapāpabahiṣkṛtaḥ / dadyācchrāddhaṃ tu yastasmiṃstasya vakṣyāmi yatphalam
42 ॥ अक्षयं सर्वकामीयं श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन् । जातवेदः शिला तत्र साक्षादग्नेः सनातनात्
42 // akṣayaṃ sarvakāmīyaṃ śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn / jātavedaḥ śilā tatra sākṣādagneḥ sanātanāt
43 ॥ श्राद्धानि चाग्निकार्यं च तत्र कुर्यात्सदा क्षयम् । यस्त्वग्निं प्रविशेत्तत्र नाकपृष्ठे स मोदते
43 // śrāddhāni cāgnikāryaṃ ca tatra kuryātsadā kṣayam / yastvagniṃ praviśettatra nākapṛṣṭhe sa modate
44 ॥ अग्निशान्तः पुनर्जातस्तत्र दत्तं ततो ऽक्षयम् । दशाश्वमेधिके तीर्थे तीर्थे पञ्चाश्वमेधिके
44 // agniśāntaḥ punarjātastatra dattaṃ tato 'kṣayam / daśāśvamedhike tīrthe tīrthe pañcāśvamedhike
45 ॥ यथोद्दिष्टफलं तेषां क्रतूनां नात्र संशयः । ख्यातं हयशिरो नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्
45 // yathoddiṣṭaphalaṃ teṣāṃ kratūnāṃ nātra saṃśayaḥ / khyātaṃ hayaśiro nāma tīrthaṃ sadyo varapradam
46 ॥ श्राद्धं तत्र सदाक्षय्यं दाता स्वर्गे च मोदते । श्राद्धं सुंदनिसुंदे च देयं पापनिषू दनम्
46 // śrāddhaṃ tatra sadākṣayyaṃ dātā svarge ca modate / śrāddhaṃ suṃdanisuṃde ca deyaṃ pāpaniṣū danam
47 ॥ श्राद्धं तत्राक्षयं प्रोक्तं जपहोमतपांसि च । जतुङ्गे शुभे तीर्थे तर्पयेत्सततं पितॄन्
47 // śrāddhaṃ tatrākṣayaṃ proktaṃ japahomatapāṃsi ca / jatuṅge śubhe tīrthe tarpayetsatataṃ pitṝn
48 ॥ दृश्यते पर्वसु च्छाया यत्र नित्यं दिवौकसाम् । पृथिव्यामक्षयं दत्तं विरजा यत्र पादपः
48 // dṛśyate parvasu cchāyā yatra nityaṃ divaukasām / pṛthivyāmakṣayaṃ dattaṃ virajā yatra pādapaḥ
49 ॥ योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः । दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्
49 // yogeśvaraiḥ sadā juṣṭaḥ sarvapāpabahiṣkṛtaḥ / dadyācchrāddhaṃ tu yastasmiṃstasya vakṣyāmi yatphalam
50 ॥ अर्चितास्तेन वै साक्षाद्भवन्ति पितरः सदा । अस्मिंल्लोके वशी च स्यात्प्रेत्य स्वर्गे मही यते
50 // arcitāstena vai sākṣādbhavanti pitaraḥ sadā / asmiṃlloke vaśī ca syātpretya svarge mahī yate
51 ॥ प्रायशो मद्रवा पुण्या शिवो नाम ह्रदस्तथा । तत्र व्याससरः पुण्यं दिव्यो ब्रह्मह्रदस्तथा
51 // prāyaśo madravā puṇyā śivo nāma hradastathā / tatra vyāsasaraḥ puṇyaṃ divyo brahmahradastathā
52 ॥ ऊर्ज्जन्तः पर्वतः पुण्यो यत्र योगेश्वरालयः । अत्रैव चाश्रमः पुण्यो वसिष्ठस्य महात्मनः
52 // ūrjjantaḥ parvataḥ puṇyo yatra yogeśvarālayaḥ / atraiva cāśramaḥ puṇyo vasiṣṭhasya mahātmanaḥ
53 ॥ ऋग्यजुः सामशिरसः कपोताः पुष्पसाह्वयाः । आख्यान पञ्चमा वेदाः सृष्टा ह्येते स्वयंभुवा
53 // ṛgyajuḥ sāmaśirasaḥ kapotāḥ puṣpasāhvayāḥ / ākhyāna pañcamā vedāḥ sṛṣṭā hyete svayaṃbhuvā
54 ॥ गत्वैतान्मुच्यते पापद्द्विजो वह्निं समाश्रयन् । श्राद्धं चानन्त्यमेतेषु जपहोमतपांसि च
54 // gatvaitānmucyate pāpaddvijo vahniṃ samāśrayan / śrāddhaṃ cānantyameteṣu japahomatapāṃsi ca
55 ॥ पुण्डरीके महातीर्थे पुण्डरीकसमं फलम् । ब्रह्मतीर्थे महाप्राज्ञ सर्वयज्ञसमं फलम्
55 // puṇḍarīke mahātīrthe puṇḍarīkasamaṃ phalam / brahmatīrthe mahāprājña sarvayajñasamaṃ phalam
56 ॥ सिंधुसागरसंभेदे तथा पञ्चनदे क्षयम् । विरजायां तथा पुण्यं मद्रवायां च पर्वते
56 // siṃdhusāgarasaṃbhede tathā pañcanade kṣayam / virajāyāṃ tathā puṇyaṃ madravāyāṃ ca parvate
57 ॥ देयं सप्तनदे श्राद्धं मानसे वा विशेषतः । महाकूटे ह्यनन्ते च गिरौ त्रिककुदे तथा
57 // deyaṃ saptanade śrāddhaṃ mānase vā viśeṣataḥ / mahākūṭe hyanante ca girau trikakude tathā
58 ॥ संध्यायां च महानद्यां दृश्यते महादद्भुतम् । अश्रद्दधानं नाभ्येति सा चाभ्येति धृतव्रतम्
58 // saṃdhyāyāṃ ca mahānadyāṃ dṛśyate mahādadbhutam / aśraddadhānaṃ nābhyeti sā cābhyeti dhṛtavratam
59 ॥ संश्रयित्वैकमेकेन सायाह्नं प्रति नित्यशः । तस्मिन्देयं सदा श्राद्धं पितॄणामक्षयार्थिनाम्
59 // saṃśrayitvaikamekena sāyāhnaṃ prati nityaśaḥ / tasmindeyaṃ sadā śrāddhaṃ pitṝṇāmakṣayārthinām
60 ॥ कृतात्मा वाकृतात्मा च यत्र विज्ञायते नरः । स्वर्गमार्गप्रदं नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्
60 // kṛtātmā vākṛtātmā ca yatra vijñāyate naraḥ / svargamārgapradaṃ nāma tīrthaṃ sadyo varapradam
61 ॥ चीराण्युत्सृज्य यस्मिंस्तु दिवं सप्तर्षयो गाताः । अद्यापि तानि दृश्यन्ते चीराण्यंभोगतानि तु
61 // cīrāṇyutsṛjya yasmiṃstu divaṃ saptarṣayo gātāḥ / adyāpi tāni dṛśyante cīrāṇyaṃbhogatāni tu
62 ॥ स्नात्वा स्वर्गमवाप्नोति तस्मिंस्तीर्थेत्तमे नरः । ख्यातमायतनं तत्र नन्दिनः सिद्धसेवितम्
62 // snātvā svargamavāpnoti tasmiṃstīrthettame naraḥ / khyātamāyatanaṃ tatra nandinaḥ siddhasevitam
63 ॥ नन्दीश्वरस्य सा मूर्त्तिर्निराचारैर्नदृश्यते । दृश्यन्ते काञ्चना युपास्त्वर्चिषो भास्करोदये
63 // nandīśvarasya sā mūrttirnirācārairnadṛśyate / dṛśyante kāñcanā yupāstvarciṣo bhāskarodaye
64 ॥ कृत्वा प्रदक्षिणं तांस्तु गच्छन्त्यानन्दिता दिवम् । सर्वतश्च कुरुक्षेत्रं सुतीर्थं तु विशेषतः
64 // kṛtvā pradakṣiṇaṃ tāṃstu gacchantyānanditā divam / sarvataśca kurukṣetraṃ sutīrthaṃ tu viśeṣataḥ
65 ॥ पुण्यं सनत्कुमारस्य योगेशस्य महात्मनः । कीर्त्यते च तिलान्दत्त्वा पितृभ्योवै सदाक्षयम्
65 // puṇyaṃ sanatkumārasya yogeśasya mahātmanaḥ / kīrtyate ca tilāndattvā pitṛbhyovai sadākṣayam
66 ॥ उक्तमेवाक्षयं श्राद्धं धर्मराजनिषेवितम् । श्राद्धं दत्तममावास्यां विधिना च यथाक्रमम्
66 // uktamevākṣayaṃ śrāddhaṃ dharmarājaniṣevitam / śrāddhaṃ dattamamāvāsyāṃ vidhinā ca yathākramam
67 ॥ पुंसः सन्निहितायां तु कुरूक्षेत्रे विशेषतः । अर्चयित्वा पितॄंस्तत्र स पुत्रस्त्वनृणो भवेत्
67 // puṃsaḥ sannihitāyāṃ tu kurūkṣetre viśeṣataḥ / arcayitvā pitṝṃstatra sa putrastvanṛṇo bhavet
68 ॥ सरस्वत्यां विनशने प्लक्षप्रश्रवणे तथा । व्यासतीर्थे दृषद्वत्यां त्रिप्लक्षे च विशेषतः
68 // sarasvatyāṃ vinaśane plakṣapraśravaṇe tathā / vyāsatīrthe dṛṣadvatyāṃ triplakṣe ca viśeṣataḥ
69 ॥ देयमोङ्कारपवने श्राद्धमक्षयमिच्छता । शक्रावतारे गङ्गायां मैनाके च नगोत्तमे
69 // deyamoṅkārapavane śrāddhamakṣayamicchatā / śakrāvatāre gaṅgāyāṃ maināke ca nagottame
70 ॥ यमुनाप्रभवे चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते । अत्युष्णाश्चातिशीताश्च आपस्तस्मिन्निदर्शनम्
70 // yamunāprabhave caiva sarvapāpaiḥ pramucyate / atyuṣṇāścātiśītāśca āpastasminnidarśanam
71 ॥ यमस्य भगिनी पुष्या मार्त्तण्डदुहिता शुभा । तत्राक्षयं सदा श्राद्धं पितृभिः पूर्वकीर्त्तितम्
71 // yamasya bhaginī puṣyā mārttaṇḍaduhitā śubhā / tatrākṣayaṃ sadā śrāddhaṃ pitṛbhiḥ pūrvakīrttitam
72 ॥ ब्रह्मतुण्डह्रदे स्नात्वा सद्दयो भवति ब्राह्मणः । तस्मिंस्तु श्राद्धमानन्त्यं जपहोमतपांसि च
72 // brahmatuṇḍahrade snātvā saddayo bhavati brāhmaṇaḥ / tasmiṃstu śrāddhamānantyaṃ japahomatapāṃsi ca
73 ॥ स्थाणुभूतो ऽचरत्तत्र वसिष्टो वै महातपाः । अद्यापि तत्र दृश्यन्ते पादपा मणिबर्हणाः
73 // sthāṇubhūto 'carattatra vasiṣṭo vai mahātapāḥ / adyāpi tatra dṛśyante pādapā maṇibarhaṇāḥ
74 ॥ तुला तु दृश्यते तत्र धर्मान्धर्मनिधर्शिनी । यथा वै तोलितं विप्रैस्तीर्थानां फलमुत्तमम्
74 // tulā tu dṛśyate tatra dharmāndharmanidharśinī / yathā vai tolitaṃ vipraistīrthānāṃ phalamuttamam
75 ॥ पितॄणां दुहिता योगा गन्धकालीति विश्रुता । चतुर्थो ब्रह्मणस्त्वंशः पराशरकुलोद्भवः
75 // pitṝṇāṃ duhitā yogā gandhakālīti viśrutā / caturtho brahmaṇastvaṃśaḥ parāśarakulodbhavaḥ
76 ॥ व्यसिष्यति चतुर्द्धा वै वेदं धीमान्महामुनिः । महायोगं महात्मानं या व्यासं जनयिष्यति
76 // vyasiṣyati caturddhā vai vedaṃ dhīmānmahāmuniḥ / mahāyogaṃ mahātmānaṃ yā vyāsaṃ janayiṣyati
77 ॥ अच्छोदकं नामसरस्तत्राच्छोदासमुद्भवः । मत्स्ययोनौ पुनर्जाता नियोगात्कारणेन तु
77 // acchodakaṃ nāmasarastatrācchodāsamudbhavaḥ / matsyayonau punarjātā niyogātkāraṇena tu
78 ॥ तस्यास्त्वाद्याश्रमे पुण्ये पुण्यकृद्भिर्निषेविते । दत्तं सकृदपि श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम्
78 // tasyāstvādyāśrame puṇye puṇyakṛdbhirniṣevite / dattaṃ sakṛdapi śrāddhamakṣayaṃ samudāhṛtam
79 ॥ नद्यां योगसमाधानं दत्तं युगपदुद्भवेत् । कुबेरतुङ्गे पापघ्नं व्यासतीर्थेतथैव च
79 // nadyāṃ yogasamādhānaṃ dattaṃ yugapadudbhavet / kuberatuṅge pāpaghnaṃ vyāsatīrthetathaiva ca
80 ॥ पुण्यायां ब्रह्मणो वेद्यां श्राद्धमानन्त्यमिष्यते । सिद्धैस्तु सेविता नित्यं दृश्यते तु कृतात्मभिः
80 // puṇyāyāṃ brahmaṇo vedyāṃ śrāddhamānantyamiṣyate / siddhaistu sevitā nityaṃ dṛśyate tu kṛtātmabhiḥ
81 ॥ अनिवर्तनं तु नन्दायां वेद्याः प्रागुत्तरदिशि । सिद्धिक्षेत्रं सुरैर्जुष्टं यत्प्राप्य न निवर्त्तते
81 // anivartanaṃ tu nandāyāṃ vedyāḥ prāguttaradiśi / siddhikṣetraṃ surairjuṣṭaṃ yatprāpya na nivarttate
82 ॥ महालये पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता । भूतानामनुकंपार्थं नास्तिकानां निदर्शनम्
82 // mahālaye padaṃ nyastaṃ mahādevena dhīmatā / bhūtānāmanukaṃpārthaṃ nāstikānāṃ nidarśanam
83 ॥ विरजे त्वक्षयं श्राद्धं पूर्वमेव महालये । नन्दायां विरजे चैव तथैव च महालये
83 // viraje tvakṣayaṃ śrāddhaṃ pūrvameva mahālaye / nandāyāṃ viraje caiva tathaiva ca mahālaye
84 ॥ आत्मानं तारयन्तीह दशपूर्वान्दशापरान् । काकह्रदे जातिस्मर्यं सुवर्णममितौजसम्
84 // ātmānaṃ tārayantīha daśapūrvāndaśāparān / kākahrade jātismaryaṃ suvarṇamamitaujasam
85 ॥ कौमारं च सरः पुण्यं नागभोगाभिरक्षितम् । कुमारतीर्थे स्नात्वा तु त्रिदिवं याति मानवः
85 // kaumāraṃ ca saraḥ puṇyaṃ nāgabhogābhirakṣitam / kumāratīrthe snātvā tu tridivaṃ yāti mānavaḥ
86 ॥ देवालये तपस्तस्वा एकपादेन दुश्चरम् । निराहारो युगं दिव्यमुमातुङ्गो स्थितो ज्वलन्
86 // devālaye tapastasvā ekapādena duścaram / nirāhāro yugaṃ divyamumātuṅgo sthito jvalan
87 ॥ उमातुङ्गे भृगोस्तुङ्गे ब्रह्मतुङ्गे महालये । तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता
87 // umātuṅge bhṛgostuṅge brahmatuṅge mahālaye / tatra śrāddhāni deyāni nityamakṣayamicchatā
88 ॥ अक्षयं तु सदा श्राद्धं शालग्रामे समन्ततः । दुष्कृतं दृश्यते तत्र प्रत्यक्षमकृतात्मनाम्
88 // akṣayaṃ tu sadā śrāddhaṃ śālagrāme samantataḥ / duṣkṛtaṃ dṛśyate tatra pratyakṣamakṛtātmanām
89 ॥ प्रत्यदेशो ह्यशिष्टानां शिष्टानां च विशेषतः । तत्र देवह्रदः पुण्यो ब्रह्मणो नागराट् शुचिः
89 // pratyadeśo hyaśiṣṭānāṃ śiṣṭānāṃ ca viśeṣataḥ / tatra devahradaḥ puṇyo brahmaṇo nāgarāṭ śuciḥ
90 ॥ पिण्डं गृह्णति हि सतां न गृह्णात्यसतां सदा । अतिप्रदीप्तैर्भुजगैर्भोक्तुमन्नं न शक्यते
90 // piṇḍaṃ gṛhṇati hi satāṃ na gṛhṇātyasatāṃ sadā / atipradīptairbhujagairbhoktumannaṃ na śakyate
91 ॥ प्रत्यक्षं दृश्यते धर्मस्तीर्थयोर्नतयोर्द्वयोः । कारवत्यां च शाण्डिल्यां गुहायां वामनस्य च
91 // pratyakṣaṃ dṛśyate dharmastīrthayornatayordvayoḥ / kāravatyāṃ ca śāṇḍilyāṃ guhāyāṃ vāmanasya ca
92 ॥ गत्वा चैतानि पूतःस्याच्छ्रदद्धमक्षयमेव च । जपो होमस्तपो ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्
92 // gatvā caitāni pūtaḥsyācchradaddhamakṣayameva ca / japo homastapo dhyānaṃ yatkiñcitsukṛtaṃ bhavet
93 ॥ ब्रह्मचर्यं च यौ धत्ते गुरुभक्तिं शतं समाः । एवमाद्यास्सरिच्छ्रेष्ठा यत्स्नानादघमोक्षणम् । कुमारधारा तत्रैव दृष्टा पापं प्रणश्यति
93 // brahmacaryaṃ ca yau dhatte gurubhaktiṃ śataṃ samāḥ / evamādyāssaricchreṣṭhā yatsnānādaghamokṣaṇam / kumāradhārā tatraiva dṛṣṭā pāpaṃ praṇaśyati
94 ॥ ध्यानासनं तु तत्रैव व्यासस्याद्यापि दृश्यते । शैलः कान्तिपुराभ्याशे प्रागुदीच्यां दिशि स्थितः
94 // dhyānāsanaṃ tu tatraiva vyāsasyādyāpi dṛśyate / śailaḥ kāntipurābhyāśe prāgudīcyāṃ diśi sthitaḥ
95 ॥ पुण्य पुष्करिणी तत्र किरातगणरक्षिता । यस्यां स्नात्वा सकृद्विप्रः कामानाप्नोति शाश्वतान्
95 // puṇya puṣkariṇī tatra kirātagaṇarakṣitā / yasyāṃ snātvā sakṛdvipraḥ kāmānāpnoti śāśvatān
96 ॥ अदृश्यः सर्वभूतानां देववच्चरते महीम्
96 // adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ devavaccarate mahīm
97 ॥ काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम् । तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता
97 // kāśyapasya mahātīrthaṃ kālasarpiriti śrutam / tatra śrāddhāni deyāni nityamakṣayamicchatā
98 ॥ देवदारुवने वापि धारायास्तु निदर्शनम् । निर्धूतानि तु पापानि दृश्यन्ते सुकृतात्मनाम्
98 // devadāruvane vāpi dhārāyāstu nidarśanam / nirdhūtāni tu pāpāni dṛśyante sukṛtātmanām
99 ॥ भागीरथ्यां प्रयागे तु नित्यमक्षयमुच्यते । कालञ्जरे दशार्णायां नैमिषे कुरुजाङ्गले
99 // bhāgīrathyāṃ prayāge tu nityamakṣayamucyate / kālañjare daśārṇāyāṃ naimiṣe kurujāṅgale
100 ॥ वाराणस्यां नगर्यां च देयं श्राद्धं प्रयत्नतः । तत्र योगेश्वरो नित्यं तस्यां दत्तमथाक्षयम्
100 // vārāṇasyāṃ nagaryāṃ ca deyaṃ śrāddhaṃ prayatnataḥ / tatra yogeśvaro nityaṃ tasyāṃ dattamathākṣayam
101 ॥ गत्वा चैतानि पूर्तः स्याच्छ्राद्धमक्षय्यमेव च । जबो होमस्तथा ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्
101 // gatvā caitāni pūrtaḥ syācchrāddhamakṣayyameva ca / jabo homastathā dhyānaṃ yatkiñcitsukṛtaṃ bhavet
102 ॥ लौहित्ये वैतरण्यां चस्वर्गवेद्यां तथैव च । सा तु देवी समुद्रान्ते दृश्यते चैव नामभिः
102 // lauhitye vaitaraṇyāṃ casvargavedyāṃ tathaiva ca / sā tu devī samudrānte dṛśyate caiva nāmabhiḥ
103 ॥ गयायां धर्मवृष्ठे तु सरसि ब्रह्मणस्तथा । गयां गृध्रवटे चैव श्राद्धं दत्तं महाफलम्
103 // gayāyāṃ dharmavṛṣṭhe tu sarasi brahmaṇastathā / gayāṃ gṛdhravaṭe caiva śrāddhaṃ dattaṃ mahāphalam
104 ॥ हिमं च पतते तत्र समन्तात्पञ्चयो जनम् । भरतस्याश्रमे पुण्ये ऽरण्यं पुण्यतमं स्मृतम्
104 // himaṃ ca patate tatra samantātpañcayo janam / bharatasyāśrame puṇye 'raṇyaṃ puṇyatamaṃ smṛtam
105 ॥ मतङ्गस्य वनं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः । स्थापितं धर्मसर्वस्वं लोकस्यास्य निदर्शनम्
105 // mataṅgasya vanaṃ tatra dṛśyate sarvamānuṣaiḥ / sthāpitaṃ dharmasarvasvaṃ lokasyāsya nidarśanam
106 ॥ यद्दण्डकवनं पुण्यं पुण्यकृद्भिर्निषेवितम् । यस्मिन्प्राहुर्विशल्येति तीर्थं सद्यो निदर्शनम्
106 // yaddaṇḍakavanaṃ puṇyaṃ puṇyakṛdbhirniṣevitam / yasminprāhurviśalyeti tīrthaṃ sadyo nidarśanam
107 ॥ तुलामानैस्तथा चापि शास्त्रैश्च विविधैस्तथा । उन्मच्चन्ति तथा लग्न ये वै पापकृतो जनाः
107 // tulāmānaistathā cāpi śāstraiśca vividhaistathā / unmaccanti tathā lagna ye vai pāpakṛto janāḥ
108 ॥ तृतीयायां तथा पादे निराधायां तु मण्डले । महाह्रदे च कौशिक्यां दत्तं श्राद्धं महाफलम्
108 // tṛtīyāyāṃ tathā pāde nirādhāyāṃ tu maṇḍale / mahāhrade ca kauśikyāṃ dattaṃ śrāddhaṃ mahāphalam
109 ॥ मुण्डपृष्टे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता । बहुदेवयुगांस्तप्त्वा तपस्तीव्रं सुदश्चरम्
109 // muṇḍapṛṣṭe padaṃ nyastaṃ mahādevena dhīmatā / bahudevayugāṃstaptvā tapastīvraṃ sudaścaram
110 ॥ अल्पेनाप्यत्र कालेन नरो धर्मपरायणः । पाप्मानमुत्सृजत्याशु जीर्णां त्वचमिवोरगः
110 // alpenāpyatra kālena naro dharmaparāyaṇaḥ / pāpmānamutsṛjatyāśu jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ
111 ॥ सिद्धानां प्रीतिजननं पपानां च भयङ्करम् । लेलिहानैर्महाघोरै रक्ष्यते सुमहोरगैः
111 // siddhānāṃ prītijananaṃ papānāṃ ca bhayaṅkaram / lelihānairmahāghorai rakṣyate sumahoragaiḥ
112 ॥ नाम्ना कनकनन्दीति तीर्थं जगति विश्रुतम् । उदीच्यां मुण्डपृष्टस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम्
112 // nāmnā kanakanandīti tīrthaṃ jagati viśrutam / udīcyāṃ muṇḍapṛṣṭasya brahmarṣigaṇasevitam
113 ॥ तत्र स्नात्वा दिवंयान्ति स्वशरीरेण मानवाः । दत्तं वापि सदा श्राद्धमक्षय्यं समुदाहृतम्
113 // tatra snātvā divaṃyānti svaśarīreṇa mānavāḥ / dattaṃ vāpi sadā śrāddhamakṣayyaṃ samudāhṛtam
114 ॥ ऋणैस्त्रिभिस्ततः स्नात्वा निष्क्रीणाति नरस्तनुम् । मानसे सरसि स्नात्वा श्राद्धंनिर्वर्त्तयेत्ततः
114 // ṛṇaistribhistataḥ snātvā niṣkrīṇāti narastanum / mānase sarasi snātvā śrāddhaṃnirvarttayettataḥ
115 ॥ तीरे तु सरसस्तस्य देवस्या यतनं महत् । आरुह्य तु जपंस्तत्र सिद्धो याति दिवं ततः
115 // tīre tu sarasastasya devasyā yatanaṃ mahat / āruhya tu japaṃstatra siddho yāti divaṃ tataḥ
116 ॥ उत्तरं मानसं गत्वासिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् । स्नात्वा तस्मिन्सरश्रेष्ठे दृश्यते महादद्भुतम्
116 // uttaraṃ mānasaṃ gatvāsiddhiṃ prāpnotyanuttamām / snātvā tasminsaraśreṣṭhe dṛśyate mahādadbhutam
117 ॥ दिवश्च्युता महाभागा ह्यन्तरिक्षे विराजते । गङ्गा त्रिपथगा देवी विष्णुपादाच्च्युता सती
117 // divaścyutā mahābhāgā hyantarikṣe virājate / gaṅgā tripathagā devī viṣṇupādāccyutā satī
118 ॥ आकाशे दृश्यते तत्र तोरणं सूर्यसन्निभम् । जांबूनदमयं पुण्यं स्वगद्वारमिवायतम्
118 // ākāśe dṛśyate tatra toraṇaṃ sūryasannibham / jāṃbūnadamayaṃ puṇyaṃ svagadvāramivāyatam
119 ॥ ततः प्रवर्त्तते भूयः सर्वसागरमण्डिका । पावनी सर्वभूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः
119 // tataḥ pravarttate bhūyaḥ sarvasāgaramaṇḍikā / pāvanī sarvabhūtānāṃ dharmajñānāṃ viśeṣataḥ
120 ॥ चन्द्रभागा च सिद्धुश्च शुभे मानससंभवे । सागरं पश्चिमं यातो दिव्यः सिंधुनदो वरः
120 // candrabhāgā ca siddhuśca śubhe mānasasaṃbhave / sāgaraṃ paścimaṃ yāto divyaḥ siṃdhunado varaḥ
121 ॥ पर्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः । आयतो वै सहस्राणि योजनानां बहुनि तु
121 // parvato himavānnāma nānādhātuvibhūṣitaḥ / āyato vai sahasrāṇi yojanānāṃ bahuni tu
122 ॥ सिद्धचारणसंकीर्णा देवर्षिगणसेविता । तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्णा नाम नामतः
122 // siddhacāraṇasaṃkīrṇā devarṣigaṇasevitā / tatra puṣkariṇī ramyā suṣumṇā nāma nāmataḥ
123 ॥ दशवर्षसहस्राणि तस्यां स्नातस्तु जीवति । श्राद्धं भवति चानन्तं तत्र दत्तं महोदयम्
123 // daśavarṣasahasrāṇi tasyāṃ snātastu jīvati / śrāddhaṃ bhavati cānantaṃ tatra dattaṃ mahodayam
124 ॥ तारयेच्च सदा श्राद्धे दशपूर्वान्दशापरान् । सर्वत्र हिमवान्पुण्यो गङ्गा पुण्या समन्ततः
124 // tārayecca sadā śrāddhe daśapūrvāndaśāparān / sarvatra himavānpuṇyo gaṅgā puṇyā samantataḥ
125 ॥ समुद्रगाः समुद्राश्च सर्वे पुण्याः समन्ततः । एवमादिषु चान्येषु श्राद्धं निर्वर्तयेद्बुधः
125 // samudragāḥ samudrāśca sarve puṇyāḥ samantataḥ / evamādiṣu cānyeṣu śrāddhaṃ nirvartayedbudhaḥ
126 ॥ पुतो भवति वै स्नात्वा हुत्वा दत्त्वा तथैव च । शेलसानुषु शृङ्गेषु कन्दरेषु गुहासु च
126 // puto bhavati vai snātvā hutvā dattvā tathaiva ca / śelasānuṣu śṛṅgeṣu kandareṣu guhāsu ca
127 ॥ उपह्वरनितंबेषु तथा प्रस्रवणेषु च । पुलिनेष्वापगानां च तथैव प्रभवेषु च
127 // upahvaranitaṃbeṣu tathā prasravaṇeṣu ca / pulineṣvāpagānāṃ ca tathaiva prabhaveṣu ca
128 ॥ महोदधौ गवां गोष्टे संगमेषु वनेषु च । सुसंमृष्टोपलिप्तेषु त्दृद्येषु सुरभिष्वथ
128 // mahodadhau gavāṃ goṣṭe saṃgameṣu vaneṣu ca / susaṃmṛṣṭopalipteṣu tdṛdyeṣu surabhiṣvatha
129 ॥ गोमयेनोपलिप्तेषु विविक्तेषु गृहेषु च । कुर्याच्छ्राद्धमथैतेषु नित्यमेव यथाविधि
129 // gomayenopalipteṣu vivikteṣu gṛheṣu ca / kuryācchrāddhamathaiteṣu nityameva yathāvidhi
130 ॥ प्राग्दक्षिणां दिशं गत्वा सर्वकामचिकीर्षया । एवमेतेषु सर्वेषु श्राद्धं कुर्यादतन्द्रितः
130 // prāgdakṣiṇāṃ diśaṃ gatvā sarvakāmacikīrṣayā / evameteṣu sarveṣu śrāddhaṃ kuryādatandritaḥ
131 ॥ एतेष्वेव तु मेधावी ब्राह्मीं सिद्धिमवाप्नुयात् । त्रैवर्णविहितैः स्थाने धर्मे वर्णाश्रमे रतैः
131 // eteṣveva tu medhāvī brāhmīṃ siddhimavāpnuyāt / traivarṇavihitaiḥ sthāne dharme varṇāśrame rataiḥ
132 ॥ कौपस्थानं च संत्यागात्प्राप्यते पितृपूजनम् । तीर्थान्यनुसरन्वीरः श्रद्दधानः समाहितः
132 // kaupasthānaṃ ca saṃtyāgātprāpyate pitṛpūjanam / tīrthānyanusaranvīraḥ śraddadhānaḥ samāhitaḥ
133 ॥ कृतपापो ऽपि शुध्येत किं पुनः शुभकर्मकृत् । तिर्यग्योनिं न गच्छेच्च कुदेशे च न जायते
133 // kṛtapāpo 'pi śudhyeta kiṃ punaḥ śubhakarmakṛt / tiryagyoniṃ na gacchecca kudeśe ca na jāyate
134 ॥ स्वर्गी भवति विप्रो वै मोक्षोपायं च विन्दति । अश्रद्दधानः पापायुर्नास्तिको ऽच्छिन्नसंशयः
134 // svargī bhavati vipro vai mokṣopāyaṃ ca vindati / aśraddadhānaḥ pāpāyurnāstiko 'cchinnasaṃśayaḥ
135 ॥ हेतुनिष्ठश्च पञ्चैते न तीर्थे फलभागिनः । गुरुतीर्थे परा सिद्धिस्तीर्थानां परमं पदम्
135 // hetuniṣṭhaśca pañcaite na tīrthe phalabhāginaḥ / gurutīrthe parā siddhistīrthānāṃ paramaṃ padam
136 ॥ ध्यानं तीर्थं परं तस्माद्ब्रह्मतीर्थं सनातनम् । उपवासात्परं ध्यानमिन्द्रियाणां निवर्त्तनम्
136 // dhyānaṃ tīrthaṃ paraṃ tasmādbrahmatīrthaṃ sanātanam / upavāsātparaṃ dhyānamindriyāṇāṃ nivarttanam
137 ॥ उपवासनिबद्धैर्हि प्राणैरेव पुनः पुनः । प्राणापानौ वशे कृत्वा वशगानीन्दियाणि च
137 // upavāsanibaddhairhi prāṇaireva punaḥ punaḥ / prāṇāpānau vaśe kṛtvā vaśagānīndiyāṇi ca
138 ॥ बुद्धिं मनसि संयम्य सर्वेषां तु निवर्त्तनम् । प्रत्याहारं कृतं विद्धि मोक्षोपायमसंशयम्
138 // buddhiṃ manasi saṃyamya sarveṣāṃ tu nivarttanam / pratyāhāraṃ kṛtaṃ viddhi mokṣopāyamasaṃśayam
139 ॥ इन्द्रियाणां मनो घोरं बुद्ध्यादीनां विवर्त्तनम् । अना हारो क्षयं याति विद्यादनशनं तपः
139 // indriyāṇāṃ mano ghoraṃ buddhyādīnāṃ vivarttanam / anā hāro kṣayaṃ yāti vidyādanaśanaṃ tapaḥ
140 ॥ निग्रहे बुद्धिमन्सोरन्यबुद्धिर्न जायते । क्षीणेषु सर्वदोषेषु क्षीणेष्वेवेन्द्रियेषु च
140 // nigrahe buddhimansoranyabuddhirna jāyate / kṣīṇeṣu sarvadoṣeṣu kṣīṇeṣvevendriyeṣu ca
141 ॥ परिनिर्वाति शुद्धात्मा यथा वह्निरनिधनः । कारणेभ्यो गुणेभ्यश्च व्यक्ताव्यक्ताच्च कुत्स्नशः
141 // parinirvāti śuddhātmā yathā vahniranidhanaḥ / kāraṇebhyo guṇebhyaśca vyaktāvyaktācca kutsnaśaḥ
142 ॥ नियोजयति क्षेत्रज्ञं तेभ्योयोगेन योगवित् । तस्य नास्ति गतिः स्थानं व्यक्ताव्यक्ते च सर्वशः । न सन्नासन्न सदसन्नैव किञ्चिदवस्थितः
142 // niyojayati kṣetrajñaṃ tebhyoyogena yogavit / tasya nāsti gatiḥ sthānaṃ vyaktāvyakte ca sarvaśaḥ / na sannāsanna sadasannaiva kiñcidavasthitaḥ