143 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे पुण्यदेशानुकीर्त्तनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः ॥ 13॥ बृहस्पतिरुवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वदानफलानि च । श्राद्धकर्मणि मेध्यानि वर्जनीयानि यानि च
143 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe puṇyadeśānukīrttanaṃ nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ // 13// bṛhaspatiruvāca ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvadānaphalāni ca / śrāddhakarmaṇi medhyāni varjanīyāni yāni ca
1 ॥ हिमप्रपतने कुर्यादा हरेद्वा हिमं ततः । अग्निहोत्रमुपायुष्यं पवित्रं परमं हितम्
1 // himaprapatane kuryādā haredvā himaṃ tataḥ / agnihotramupāyuṣyaṃ pavitraṃ paramaṃ hitam
2 ॥ नक्तं तु वर्जयेच्छ्राद्धं राहोरन्यत्र दर्शनात् । सर्वस्वेनापि कर्त्तव्यङ्क्षिप्रं वै राहुदर्शने
2 // naktaṃ tu varjayecchrāddhaṃ rāhoranyatra darśanāt / sarvasvenāpi karttavyaṅkṣipraṃ vai rāhudarśane
3 ॥ उपरागे न कुर्याद्यः पङ्के गौरिव सीदति । कुर्वाणस्तत्तरेत्पापं सती नौरिव सागरे
3 // uparāge na kuryādyaḥ paṅke gauriva sīdati / kurvāṇastattaretpāpaṃ satī nauriva sāgare
4 ॥ वैश्वदेवं च सौम्यं च खड्गमांसं परं हविः । विषाणवर्जं खड्गस्य मात्सर्यान्नाशयामहे
4 // vaiśvadevaṃ ca saumyaṃ ca khaḍgamāṃsaṃ paraṃ haviḥ / viṣāṇavarjaṃ khaḍgasya mātsaryānnāśayāmahe
5 ॥ त्वाष्ट्रा वै यजमानेन देवेशेन महात्मना । पिबञ्छचीपतिः सोमं पृथिव्यां मध्यगः पुरा
5 // tvāṣṭrā vai yajamānena deveśena mahātmanā / pibañchacīpatiḥ somaṃ pṛthivyāṃ madhyagaḥ purā
6 ॥ श्यामाकास्तत्र उत्पन्नाः पित्रर्थमपरजिताः । विप्रुषस्तस्य नासाभ्यामासक्ताभ्यां तथेक्षवः
6 // śyāmākāstatra utpannāḥ pitrarthamaparajitāḥ / vipruṣastasya nāsābhyāmāsaktābhyāṃ tathekṣavaḥ
7 ॥ श्रेष्मलाः शीतलाः स्निग्धा मधुराश्च तथेक्षवः । श्यामाकैरिक्षुभिश्चैव पितॄणां सर्वकामिकम्
7 // śreṣmalāḥ śītalāḥ snigdhā madhurāśca tathekṣavaḥ / śyāmākairikṣubhiścaiva pitṝṇāṃ sarvakāmikam
8 ॥ कुर्यादाग्रयणं यस्तु स शीघ्रं सिद्धिमाप्नुयात् । श्यामाकास्तु द्विनामानो विहिता यजनेस्मृते
8 // kuryādāgrayaṇaṃ yastu sa śīghraṃ siddhimāpnuyāt / śyāmākāstu dvināmāno vihitā yajanesmṛte
9 ॥ यस्मात्तेदेवसृष्टास्तु तस्मात्ते चाक्षयाः स्मृताः । प्रसातिकाः प्रियङ्गुश्च मुद्गाश्च हरितास्तथा
9 // yasmāttedevasṛṣṭāstu tasmātte cākṣayāḥ smṛtāḥ / prasātikāḥ priyaṅguśca mudgāśca haritāstathā
10 ॥ एतान्यपि समानानि श्यामाकानां गुणैस्तु तैः । कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठास्तु यवशालयः
10 // etānyapi samānāni śyāmākānāṃ guṇaistu taiḥ / kṛṣṇamāṣāstilāścaiva śreṣṭhāstu yavaśālayaḥ
11 ॥ महायवाश्च निष्पावास्तथैव च मधूलिकाः । कृष्णाश्चैवान्नलोहाश्च गर्ह्याः स्युः श्राद्धकर्मणि
11 // mahāyavāśca niṣpāvāstathaiva ca madhūlikāḥ / kṛṣṇāścaivānnalohāśca garhyāḥ syuḥ śrāddhakarmaṇi
12 ॥ राजमाषास्तथान्ये वै वर्जनीयाः प्रयत्नतः । मसूराश्चैव पुण्याश्च कुसुंभं श्रीनिकेतनम्
12 // rājamāṣāstathānye vai varjanīyāḥ prayatnataḥ / masūrāścaiva puṇyāśca kusuṃbhaṃ śrīniketanam
13 ॥ वर्षास्वतियवा नित्यं तथा वृषकवासकौ । बिल्वामलकमृद्वीकापनसाम्रातदाडिमाः
13 // varṣāsvatiyavā nityaṃ tathā vṛṣakavāsakau / bilvāmalakamṛdvīkāpanasāmrātadāḍimāḥ
14 ॥ तवशोलंयताक्षौद्रखर्जूराम्रलानि च । खशेरुकोविदार्यश्च तालकन्दं तथा विसम्
14 // tavaśolaṃyatākṣaudrakharjūrāmralāni ca / khaśerukovidāryaśca tālakandaṃ tathā visam
15 ॥ तमालं शतकन्दं च मद्वसूचान्तकान्दिकी । कालेयं कालशाकं च भूरिपूर्णा सुवर्चला
15 // tamālaṃ śatakandaṃ ca madvasūcāntakāndikī / kāleyaṃ kālaśākaṃ ca bhūripūrṇā suvarcalā
16 ॥ मांसाक्षं दुविशाकं च बुबुचेता कुरस्तथा । कफालकं कणा द्राक्षा लकुचं चोचमेव च
16 // māṃsākṣaṃ duviśākaṃ ca bubucetā kurastathā / kaphālakaṃ kaṇā drākṣā lakucaṃ cocameva ca
17 ॥ अलाबुं ग्रीवकं वीरं कर्कन्धूमधुसाह्वयम् । वैकङ्कतं नालिकेरशृङ्गज पकरूषकम्
17 // alābuṃ grīvakaṃ vīraṃ karkandhūmadhusāhvayam / vaikaṅkataṃ nālikeraśṛṅgaja pakarūṣakam
18 ॥ पिप्पली मरिचं चैव पठोलं बृहतीफलम् । सुगन्धमांसपीवन्ति कषायाः सर्व एव च
18 // pippalī maricaṃ caiva paṭholaṃ bṛhatīphalam / sugandhamāṃsapīvanti kaṣāyāḥ sarva eva ca
19 ॥ एवमादीनि चान्यानि वराणि मधुराणि च । नागरं चात्र वै देयं दीर्घमूलकमव च
19 // evamādīni cānyāni varāṇi madhurāṇi ca / nāgaraṃ cātra vai deyaṃ dīrghamūlakamava ca
20 ॥ वंशः करीरः सुरसः सर्जकं भूस्तृणानि च । वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि नित्यशः
20 // vaṃśaḥ karīraḥ surasaḥ sarjakaṃ bhūstṛṇāni ca / varjanīyāni vakṣyāmi śrāddhakarmaṇi nityaśaḥ
21 ॥ लशुनं गृञ्जनं चैव तथा वै पल्वलोदकम् । करंभाद्यानि चान्यानि हीनानि रसगन्धतः
21 // laśunaṃ gṛñjanaṃ caiva tathā vai palvalodakam / karaṃbhādyāni cānyāni hīnāni rasagandhataḥ
22 ॥ श्राद्धकर्मणि वर्ज्यानि कारणं चात्र वक्ष्यते । पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितस्य बलेः सुरैः
22 // śrāddhakarmaṇi varjyāni kāraṇaṃ cātra vakṣyate / purā devāsure yuddhe nirjitasya baleḥ suraiḥ
23 ॥ शरैस्तु विक्षतादङ्गात्पतिता रक्तबिन्दवः । तत एतानि जातानि लशुनादीनि सर्वशः
23 // śaraistu vikṣatādaṅgātpatitā raktabindavaḥ / tata etāni jātāni laśunādīni sarvaśaḥ
24 ॥ तथैव रक्तनिर्यासा लवणान्यौषरणि च । श्रद्धकर्मणि वर्ज्यानि याश्च नार्यो रजस्वलाः
24 // tathaiva raktaniryāsā lavaṇānyauṣaraṇi ca / śraddhakarmaṇi varjyāni yāśca nāryo rajasvalāḥ
25 ॥ दुर्गन्धं फेनिलं चैव तथा वै पल्वलोदकम् । लभेद्यत्र न गौस्तृप्तिं नक्तं यच्चैव गुह्यते
25 // durgandhaṃ phenilaṃ caiva tathā vai palvalodakam / labhedyatra na gaustṛptiṃ naktaṃ yaccaiva guhyate
26 ॥ आविकं मार्गमौष्ट्रं च सर्वमेकशफं च यत् । माहिषं चामरं चैव पयो वर्ज्यं विजानता
26 // āvikaṃ mārgamauṣṭraṃ ca sarvamekaśaphaṃ ca yat / māhiṣaṃ cāmaraṃ caiva payo varjyaṃ vijānatā
27 ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि वर्ज्यान्देशान्प्रयत्नतः । न द्रष्टव्यं च यैः श्राद्धं शौचाशौचं च कृत्स्नशः
27 // ataḥ paraṃ pravakṣyāmi varjyāndeśānprayatnataḥ / na draṣṭavyaṃ ca yaiḥ śrāddhaṃ śaucāśaucaṃ ca kṛtsnaśaḥ
28 ॥ वन्यमूलफलैर्भक्ष्यैः श्राद्धं कुर्यात्तु श्रद्धया । राजनिष्ठामवाप्नोति स्वर्गमक्षयमेव च
28 // vanyamūlaphalairbhakṣyaiḥ śrāddhaṃ kuryāttu śraddhayā / rājaniṣṭhāmavāpnoti svargamakṣayameva ca
29 ॥ अनिष्टशब्दां संकीर्णां जन्तुप्याप्तामथाविलाम् । पूतिगन्धां तथा भूमिं वर्जयेच्छ्राद्धकर्मणि
29 // aniṣṭaśabdāṃ saṃkīrṇāṃ jantupyāptāmathāvilām / pūtigandhāṃ tathā bhūmiṃ varjayecchrāddhakarmaṇi
30 ॥ नद्यः सागरपर्यन्ता द्वारं दक्षिणपूर्वतः । त्रिशङ्कोर्वर्जयेद्देशं सर्वं द्वादश योजनम्
30 // nadyaḥ sāgaraparyantā dvāraṃ dakṣiṇapūrvataḥ / triśaṅkorvarjayeddeśaṃ sarvaṃ dvādaśa yojanam
31 ॥ उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च वैकटम् । देशास्त्रिशङ्कवो नाम वर्ज्या वै श्राद्धकर्मणि
31 // uttareṇa mahānadyā dakṣiṇena ca vaikaṭam / deśāstriśaṅkavo nāma varjyā vai śrāddhakarmaṇi
32 ॥ कारस्कराः कलिङ्गश्च सिधोरुत्तरमेव च । प्रनष्टाश्रमधर्माश्च वर्ज्या देशाः प्रयत्नतः
32 // kāraskarāḥ kaliṅgaśca sidhoruttarameva ca / pranaṣṭāśramadharmāśca varjyā deśāḥ prayatnataḥ
33 ॥ नग्नादयो न पश्येयुः श्राद्धकर्म व्यवस्थितम् । गच्छन्त्येतैस्तु दृष्टानि न पितॄंश्च पितामहांन
33 // nagnādayo na paśyeyuḥ śrāddhakarma vyavasthitam / gacchantyetaistu dṛṣṭāni na pitṝṃśca pitāmahāṃna
34 ॥ शंयुरुवाच नग्नादीन्भगवन्सम्यगाचक्ष्व परिपृच्छतः । बृहस्पतिरुवाच सर्वेषामेव भूतानां त्रयीसंवरणं स्मृतम्
34 // śaṃyuruvāca nagnādīnbhagavansamyagācakṣva paripṛcchataḥ / bṛhaspatiruvāca sarveṣāmeva bhūtānāṃ trayīsaṃvaraṇaṃ smṛtam
35 ॥ तां ये त्यजन्ति संमोहात्ते वै नग्नादयो जनाः । प्रलीयते वृषो यस्मिन्निरालंबश्च यो बृषे
35 // tāṃ ye tyajanti saṃmohātte vai nagnādayo janāḥ / pralīyate vṛṣo yasminnirālaṃbaśca yo bṛṣe
36 ॥ वृषं यस्तु परित्यज्य मोक्षमन्यत्र मार्गति । वृषो वेदाश्रमस्तस्मिन्यो वै सम्यङ्न पश्यति
36 // vṛṣaṃ yastu parityajya mokṣamanyatra mārgati / vṛṣo vedāśramastasminyo vai samyaṅna paśyati
37 ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यो वृषलः स न संशयः । पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितैरसुरैस्तथा
37 // brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyo vṛṣalaḥ sa na saṃśayaḥ / purā devāsure yuddhe nirjitairasuraistathā
38 ॥ पाशण्डा वै कृतास्तात तेषां सृष्टिः प्रजायते । वृद्धश्रावकिनिर्ग्रन्थाः शाक्या जीवककार्पटाः
38 // pāśaṇḍā vai kṛtāstāta teṣāṃ sṛṣṭiḥ prajāyate / vṛddhaśrāvakinirgranthāḥ śākyā jīvakakārpaṭāḥ
39 ॥ ये धर्मं नानुवर्त्तन्ते ते वै नग्नादयो जनाः । वृथा जटी वृथा मुण्डी वृथा नग्नश्च यो द्विजः
39 // ye dharmaṃ nānuvarttante te vai nagnādayo janāḥ / vṛthā jaṭī vṛthā muṇḍī vṛthā nagnaśca yo dvijaḥ
40 ॥ वृथा व्रती वृथा जापी ते वै नग्नादयो जनाः । कुलधर्मातिगाः शश्वद्वृथा वृत्तिकलत्रकाः
40 // vṛthā vratī vṛthā jāpī te vai nagnādayo janāḥ / kuladharmātigāḥ śaśvadvṛthā vṛttikalatrakāḥ
41 ॥ कृतकर्मदिशस्त्वेते कुपथाः परिकीर्त्तिताः । एतैर्हि दत्तं दृष्टं वै श्राद्धं गच्छति दानवान्
41 // kṛtakarmadiśastvete kupathāḥ parikīrttitāḥ / etairhi dattaṃ dṛṣṭaṃ vai śrāddhaṃ gacchati dānavān
42 ॥ ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च नास्तिको गुरुतल्पगः । दस्युश्चैव नृशंसश्च दर्णने तान्विसर्जयेत्
42 // brahmaghnaśca kṛtaghnaśca nāstiko gurutalpagaḥ / dasyuścaiva nṛśaṃsaśca darṇane tānvisarjayet
43 ॥ पतिताः क्रूरकर्माणः सर्वांस्तान्परिवर्जयेत् । देवतानामृषीणां च विवादे प्रवदन्ति ये
43 // patitāḥ krūrakarmāṇaḥ sarvāṃstānparivarjayet / devatānāmṛṣīṇāṃ ca vivāde pravadanti ye
44 ॥ देवांश्च ब्राह्मणांश्चैव आम्नायं यस्तु निन्दति । असुरान्यातुधानांश्च दृष्टमेभिर्व्रजत्युत
44 // devāṃśca brāhmaṇāṃścaiva āmnāyaṃ yastu nindati / asurānyātudhānāṃśca dṛṣṭamebhirvrajatyuta
45 ॥ ब्राह्मं कृतयुगं प्रोक्तं त्रेता तु क्षत्र्रियं युगम् । वैश्यं द्वापरमित्याहुः शूद्रं कलियुगं स्मृतम्
45 // brāhmaṃ kṛtayugaṃ proktaṃ tretā tu kṣatrriyaṃ yugam / vaiśyaṃ dvāparamityāhuḥ śūdraṃ kaliyugaṃ smṛtam
46 ॥ कृते ऽपूज्यन्त पितरस्त्रेतायां तु सुरास्तथा । युद्धानि द्वापरे नित्यं पाखण्डाश्च कलौ युगे
46 // kṛte 'pūjyanta pitarastretāyāṃ tu surāstathā / yuddhāni dvāpare nityaṃ pākhaṇḍāśca kalau yuge
47 ॥ अपमानापविद्धश्च कुक्कुटो ग्रामसूकरः । श्वा चैव हन्ति श्राद्धानि दर्शनादेव सर्वशः
47 // apamānāpaviddhaśca kukkuṭo grāmasūkaraḥ / śvā caiva hanti śrāddhāni darśanādeva sarvaśaḥ
48 ॥ श्वसूकरोप संसृष्टं दीर्घरोगिभिरेव च । पतितैर्मलिनैश्चैव न द्रष्टव्यं कथञ्चन
48 // śvasūkaropa saṃsṛṣṭaṃ dīrgharogibhireva ca / patitairmalinaiścaiva na draṣṭavyaṃ kathañcana
49 ॥ अन्नं पश्येयुरेते यत्तन्नार्हं हव्यकव्ययोः । उत्स्रष्टव्याः प्रधा नार्थैः संस्कारस्त्वापदो भवेत्
49 // annaṃ paśyeyurete yattannārhaṃ havyakavyayoḥ / utsraṣṭavyāḥ pradhā nārthaiḥ saṃskārastvāpado bhavet
50 ॥ हविषां संहतानां च पूर्वमेव विवर्जयेत् । सृष्टं युक्ताभिरद्भिश्च प्रोक्षणं च विधीयते
50 // haviṣāṃ saṃhatānāṃ ca pūrvameva vivarjayet / sṛṣṭaṃ yuktābhiradbhiśca prokṣaṇaṃ ca vidhīyate
51 ॥ सिद्धार्थकैः कृष्णतिलैः कार्यं वाप्यपवारणम् । गुरुसूर्याग्निवास्राणां दर्शनं वापि यत्नतः
51 // siddhārthakaiḥ kṛṣṇatilaiḥ kāryaṃ vāpyapavāraṇam / gurusūryāgnivāsrāṇāṃ darśanaṃ vāpi yatnataḥ
52 ॥ आसनारूढमन्नाद्यं पादोपहतमेव च । अमेध्यैर्जङ्गमैर्दृष्टं शुष्कं पर्युषितं च यत्
52 // āsanārūḍhamannādyaṃ pādopahatameva ca / amedhyairjaṅgamairdṛṣṭaṃ śuṣkaṃ paryuṣitaṃ ca yat
53 ॥ अस्विन्नं परिदग्धं च तथैवाग्नावलेहितम् । शर्कराकीटपाषाणैः केशैर्यच्चाप्यु पाहृतम्
53 // asvinnaṃ paridagdhaṃ ca tathaivāgnāvalehitam / śarkarākīṭapāṣāṇaiḥ keśairyaccāpyu pāhṛtam
54 ॥ पिण्याकं मथितं चैव तथा तिलयवादिषु । सिद्धीकृताश्च ये भक्ष्याः प्रत्यक्षलवणीकृताः
54 // piṇyākaṃ mathitaṃ caiva tathā tilayavādiṣu / siddhīkṛtāśca ye bhakṣyāḥ pratyakṣalavaṇīkṛtāḥ
55 ॥ दृष्ट्वा चैव तथा दोषोपात्तश्वोपहतं तथा । वाससा चावधूतानि वर्ज्यानि श्राद्धकर्मणि
55 // dṛṣṭvā caiva tathā doṣopāttaśvopahataṃ tathā / vāsasā cāvadhūtāni varjyāni śrāddhakarmaṇi
56 ॥ संति वेदविरोधेन केचिद्विज्ञाभिमानिनः । अयज्ञय तयो नाम ते ध्वंसंति यथा रजः
56 // saṃti vedavirodhena kecidvijñābhimāninaḥ / ayajñaya tayo nāma te dhvaṃsaṃti yathā rajaḥ
57 ॥ दधिशाकं तथा भक्ष्यं तथा चौषधिवर्जितम् । वार्त्ताकं वर्जयेच्छ्राद्धे सर्वानभिषवानपि । सैन्धवं लवणं चैव तथा मानससंभवम्
57 // dadhiśākaṃ tathā bhakṣyaṃ tathā cauṣadhivarjitam / vārttākaṃ varjayecchrāddhe sarvānabhiṣavānapi / saindhavaṃ lavaṇaṃ caiva tathā mānasasaṃbhavam
58 ॥ पवित्रे परमे ह्येते प्रत्यक्षमपि वर्तिते । अग्नौ प्रक्षिप्य गृङ्णीयाद्धस्तौ प्रक्षिप्य यत्नतः
58 // pavitre parame hyete pratyakṣamapi vartite / agnau prakṣipya gṛṅṇīyāddhastau prakṣipya yatnataḥ
59 ॥ गमयेन्मस्तकं चैव ब्रह्मतीर्थं हि तत्स्मृतम् । द्रव्याणां प्रोक्षणं कार्यं तथैवावपनं पुनः
59 // gamayenmastakaṃ caiva brahmatīrthaṃ hi tatsmṛtam / dravyāṇāṃ prokṣaṇaṃ kāryaṃ tathaivāvapanaṃ punaḥ
60 ॥ निधाय चाद्भिः सिंचेत्त त्तथा चासु निवेशनम् । अश्ममूलफलेक्षूणां रज्जूनां चर्मणामपि
60 // nidhāya cādbhiḥ siṃcetta ttathā cāsu niveśanam / aśmamūlaphalekṣūṇāṃ rajjūnāṃ carmaṇāmapi
61 ॥ वैदलानां च सर्वेषां पूर्ववच्छौचमिष्यते । तथा दन्तास्थि दारुणां शृङ्गाणां चावलेखनम्
61 // vaidalānāṃ ca sarveṣāṃ pūrvavacchaucamiṣyate / tathā dantāsthi dāruṇāṃ śṛṅgāṇāṃ cāvalekhanam
62 ॥ सर्वेषां मृन्मयानां च पुनर्दाहो विधीयते । मणिमुक्ताप्रवालानां जलजानां च सर्वशः
62 // sarveṣāṃ mṛnmayānāṃ ca punardāho vidhīyate / maṇimuktāpravālānāṃ jalajānāṃ ca sarvaśaḥ
63 ॥ सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः । स्याच्छौचं सर्वबालानामाविकानां च सर्वशः
63 // siddhārthakānāṃ kalkena tilakalkena vā punaḥ / syācchaucaṃ sarvabālānāmāvikānāṃ ca sarvaśaḥ
64 ॥ द्विपदां चैव सर्वेषां मृद्भिरद्भिर्विधीयते । आद्यन्तयोस्तु शौचानामद्भिः प्रक्षालनं विधिः
64 // dvipadāṃ caiva sarveṣāṃ mṛdbhiradbhirvidhīyate / ādyantayostu śaucānāmadbhiḥ prakṣālanaṃ vidhiḥ
65 ॥ तथा कार्पासिकानां च भस्मना समुदाहृतम् । फलपुष्पपलाशानां प्लावनं चाद्भिरिष्यते
65 // tathā kārpāsikānāṃ ca bhasmanā samudāhṛtam / phalapuṣpapalāśānāṃ plāvanaṃ cādbhiriṣyate
66 ॥ प्रोक्षणं ह्युपलेपश्च भूमेश्चैवावलेखनम् । निषेको गोक्रमो दाहः खननं शुद्धिरिष्यते
66 // prokṣaṇaṃ hyupalepaśca bhūmeścaivāvalekhanam / niṣeko gokramo dāhaḥ khananaṃ śuddhiriṣyate
67 ॥ निष्क्रमो ऽध्वगतो ग्रामाद्वायुपूता वसुंधरा । पुंसां चतुष्पदां चव मृद्भिः शौचं विधीयते
67 // niṣkramo 'dhvagato grāmādvāyupūtā vasuṃdharā / puṃsāṃ catuṣpadāṃ cava mṛdbhiḥ śaucaṃ vidhīyate
68 ॥ एवमेव समुद्दिष्टः शौचानां विधिरुत्तमः । अनिर्दिष्टमतो यद्यत्तन्मे निगदतः शृणु
68 // evameva samuddiṣṭaḥ śaucānāṃ vidhiruttamaḥ / anirdiṣṭamato yadyattanme nigadataḥ śṛṇu
69 ॥ प्रातर्गृहाद्दक्षिणपश्चिमेन गत्वा चेषुक्षेपमात्रं पदं वै । कुर्यात्पुरीषं हि शिरो ऽवगुण्ठ्य न वै स्पृशेज्जातु शिरः करेण
69 // prātargṛhāddakṣiṇapaścimena gatvā ceṣukṣepamātraṃ padaṃ vai / kuryātpurīṣaṃ hi śiro 'vaguṇṭhya na vai spṛśejjātu śiraḥ kareṇa
70 ॥ शुक्लैस्तृणैर्वा कार्ष्ठैर्वा पर्णैर्वेणुदलैन च । सुसंवृत्ते प्रदेशे च णन्तर्धाय वसुंधराम्
70 // śuklaistṛṇairvā kārṣṭhairvā parṇairveṇudalaina ca / susaṃvṛtte pradeśe ca ṇantardhāya vasuṃdharām
71 ॥ उद्धृत्योदकमादाय मृत्तिकां चैव वाग्यतः । दिवा उदङ्मुखः कुर्याद्रात्रौ वै दक्षिणामुखः
71 // uddhṛtyodakamādāya mṛttikāṃ caiva vāgyataḥ / divā udaṅmukhaḥ kuryādrātrau vai dakṣiṇāmukhaḥ
72 ॥ दक्षिणेन तु हस्तेन गृहीत्वाथ कमण्डलुम् । शौचं वामेन हस्तेन गुदे तिस्रस्तु मृत्तिकाः
72 // dakṣiṇena tu hastena gṛhītvātha kamaṇḍalum / śaucaṃ vāmena hastena gude tisrastu mṛttikāḥ
73 ॥ दश चापि शनैर्दद्याद्वामहस्ते क्रमेण तु । उभाभ्यां वा पुनर्दद्याद्द्वाभ्यां सप्त तु मृत्तिकाः
73 // daśa cāpi śanairdadyādvāmahaste krameṇa tu / ubhābhyāṃ vā punardadyāddvābhyāṃ sapta tu mṛttikāḥ
74 ॥ मृदा प्रक्षाल्य पादौ तु आचम्य च यथाविधि । आपस्त्वाद्यास्त्रयश्चैव सुर्याग्न्यनिलदेवताः
74 // mṛdā prakṣālya pādau tu ācamya ca yathāvidhi / āpastvādyāstrayaścaiva suryāgnyaniladevatāḥ
75 ॥ कुर्यात्संनिहितो नित्यमच्छिद्रे द्वे कमण्डलू । ःंसवार्यवनैरेव यथावत्पादधावनम्
75 // kuryātsaṃnihito nityamacchidre dve kamaṇḍalū / ḥṃsavāryavanaireva yathāvatpādadhāvanam
76 ॥ आचमनं द्वितीयं च देवकार्ये ततो ऽपरम् । उपवासस्त्रिरात्रं तु दुष्टमुक्ते ह्युदात्दृतः
76 // ācamanaṃ dvitīyaṃ ca devakārye tato 'param / upavāsastrirātraṃ tu duṣṭamukte hyudātdṛtaḥ
77 ॥ विप्रकृष्टेषु कृच्छ्रं च प्राय श्चित्तमुदाहृतम् । स्पृष्ट्वा श्वानं श्वपाकं च तप्तकृच्छ्रं समाचरेत्
77 // viprakṛṣṭeṣu kṛcchraṃ ca prāya ścittamudāhṛtam / spṛṣṭvā śvānaṃ śvapākaṃ ca taptakṛcchraṃ samācaret
78 ॥ मानुषास्थीनि संस्पृश्य उपोष्यं शुचिकारणात् । त्रिरात्रमुक्तं सस्नेहान्येकरात्रमतो ऽन्यथा
78 // mānuṣāsthīni saṃspṛśya upoṣyaṃ śucikāraṇāt / trirātramuktaṃ sasnehānyekarātramato 'nyathā
79 ॥ कारस्कराः कलिङ्गाश्च तथान्ध्रशबरादयः । पीत्वा चापोभूतिलपा गत्वा चापि युगं धरम्
79 // kāraskarāḥ kaliṅgāśca tathāndhraśabarādayaḥ / pītvā cāpobhūtilapā gatvā cāpi yugaṃ dharam
80 ॥ सिंधोरुत्तरपर्यन्तं तथोदीच्यन्तरं नरः । पापदेशाश्च ये केचित्पापैरध्युषिता जनैः
80 // siṃdhoruttaraparyantaṃ tathodīcyantaraṃ naraḥ / pāpadeśāśca ye kecitpāpairadhyuṣitā janaiḥ
81 ॥ शिष्टैस्तु वर्जिता ये वै ब्राह्मणैल्वेदपारगैः । गच्छतां रागसंमोहात्तेषां पापं न गच्छति
81 // śiṣṭaistu varjitā ye vai brāhmaṇailvedapāragaiḥ / gacchatāṃ rāgasaṃmohātteṣāṃ pāpaṃ na gacchati
82 ॥ गत्वा देशानपुण्यांस्तु कृत्स्नं पापं समश्नुते । आरुह्य भृगुतुङ्गं तु गत्वा पुण्यां सरस्वतीम्
82 // gatvā deśānapuṇyāṃstu kṛtsnaṃ pāpaṃ samaśnute / āruhya bhṛgutuṅgaṃ tu gatvā puṇyāṃ sarasvatīm
83 ॥ आपगां च नदीं रम्यां गङ्गां देवीं महानदीम् । हिमवत्प्रभवा नद्यो याश्चान्या ऋषिपूचिताः
83 // āpagāṃ ca nadīṃ ramyāṃ gaṅgāṃ devīṃ mahānadīm / himavatprabhavā nadyo yāścānyā ṛṣipūcitāḥ
84 ॥ सरस्तीर्थानि सर्वाणि नदीः प्रस्रवणानि च । गत्वैतान्मुच्यते पापैः स्वर्गे चात्यन्तमश्नुते
84 // sarastīrthāni sarvāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca / gatvaitānmucyate pāpaiḥ svarge cātyantamaśnute
85 ॥ दशरात्रमशौचं तु प्रोक्तं मृतकमूतके । ब्रह्मणस्य द्वादशाहं क्षत्रियस्य विधीयते
85 // daśarātramaśaucaṃ tu proktaṃ mṛtakamūtake / brahmaṇasya dvādaśāhaṃ kṣatriyasya vidhīyate
86 ॥ अर्द्धमासं तु वैश्यस्य मासं शूद्रस्य चैव ह । उदक्या सर्ववर्णानां चतूरात्रेण शुध्यति
86 // arddhamāsaṃ tu vaiśyasya māsaṃ śūdrasya caiva ha / udakyā sarvavarṇānāṃ catūrātreṇa śudhyati
87 ॥ उदक्यां सूतिकां चैव श्वानमन्तावसायिनम् । नग्नादीन्मृतहारांश्च स्पृष्ट्वा शौचं विधीयते
87 // udakyāṃ sūtikāṃ caiva śvānamantāvasāyinam / nagnādīnmṛtahārāṃśca spṛṣṭvā śaucaṃ vidhīyate
88 ॥ स्नात्वा सचैलो मृद्भिस्तु शुद्धो द्वादशभिर्द्विजः । एतदेव भवेच्छौचं मैथुने वमने तथा
88 // snātvā sacailo mṛdbhistu śuddho dvādaśabhirdvijaḥ / etadeva bhavecchaucaṃ maithune vamane tathā
89 ॥ मृदा प्रक्षाल्यहस्तौ तु कुर्याच्छौचं च मानवः । प्रक्षाल्य चाद्भिः स्नात्वा तु हस्तौ चैव पुनर्मृदा
89 // mṛdā prakṣālyahastau tu kuryācchaucaṃ ca mānavaḥ / prakṣālya cādbhiḥ snātvā tu hastau caiva punarmṛdā
90 ॥ त्रिः कृत्वा द्वादशान्तानि यथा लेपस्तथा भवेत् । एवं शौचविधिर्दृष्टः सर्वकृत्येषु नित्यदा
90 // triḥ kṛtvā dvādaśāntāni yathā lepastathā bhavet / evaṃ śaucavidhirdṛṣṭaḥ sarvakṛtyeṣu nityadā
91 ॥ परिदद्यान्मृदस्तिस्रस्तिस्रः पादावसेचने । अरण्ये शौचमेतत्तु ग्राम्यं वक्ष्याम्यतः परम्
91 // paridadyānmṛdastisrastisraḥ pādāvasecane / araṇye śaucametattu grāmyaṃ vakṣyāmyataḥ param
92 ॥ मृदः पञ्चदशामेध्या हस्तादीनां विशेषतः । अतिरिक्तमृदं दद्यान्मृदन्ते त्वद्भिरेव च
92 // mṛdaḥ pañcadaśāmedhyā hastādīnāṃ viśeṣataḥ / atiriktamṛdaṃ dadyānmṛdante tvadbhireva ca
93 ॥ अद्भिरव्यक्तके शौचमेतच्चैतेषु कृत्स्नशः । कण्ठं शिरो वा आवृत्य रथ्यापणगतो ऽपि वा
93 // adbhiravyaktake śaucametaccaiteṣu kṛtsnaśaḥ / kaṇṭhaṃ śiro vā āvṛtya rathyāpaṇagato 'pi vā
94 ॥ अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत् । पक्षाल्य पात्रं निक्षिप्य आचम्याभ्युक्षणं ततः
94 // akṛtvā pādayoḥ śaucamācānto 'pyaśucirbhavet / pakṣālya pātraṃ nikṣipya ācamyābhyukṣaṇaṃ tataḥ
95 ॥ द्रव्यस्यान्यस्य तु तथा कुर्यादभ्युक्षणं ततः । पुष्पादीनां तृणानां च प्रोक्षणं हविषां तथा
95 // dravyasyānyasya tu tathā kuryādabhyukṣaṇaṃ tataḥ / puṣpādīnāṃ tṛṇānāṃ ca prokṣaṇaṃ haviṣāṃ tathā
96 ॥ परात्दृतानां द्रव्याणां निधायाभ्युक्षणं तथा । नाप्रोक्षितं स्पृशेत्किञ्चिच्छ्रद्धे दैवे ऽथ वा पुनः
96 // parātdṛtānāṃ dravyāṇāṃ nidhāyābhyukṣaṇaṃ tathā / nāprokṣitaṃ spṛśetkiñcicchraddhe daive 'tha vā punaḥ
97 ॥ उत्तरोणाहरेद्द्रव्यं दक्षिणेन विसर्जयेत् । संवृते यजमानस्तु सर्वश्राद्धे समाहरेत्
97 // uttaroṇāhareddravyaṃ dakṣiṇena visarjayet / saṃvṛte yajamānastu sarvaśrāddhe samāharet
98 ॥ उच्छिष्टे स्याद्विपर्यासोदैवे पित्र्येतथैव च । दक्षिणेन तु हस्तेन दक्षिणां वेदिमालभेत्
98 // ucchiṣṭe syādviparyāsodaive pitryetathaiva ca / dakṣiṇena tu hastena dakṣiṇāṃ vedimālabhet
99 ॥ कराभ्यामेव देवानां पितॄणां विकरं तथा । क्षरणं स्वप्नयोश्चैव तथा मूत्रपुरीषयो
99 // karābhyāmeva devānāṃ pitṝṇāṃ vikaraṃ tathā / kṣaraṇaṃ svapnayoścaiva tathā mūtrapurīṣayo
100 ॥ निष्ठीविते तथाभ्यङ्गे भुत्क्वा विपरिधाय च । उच्छिष्टानां च संस्पर्शे तथा पादावसेचने
100 // niṣṭhīvite tathābhyaṅge bhutkvā viparidhāya ca / ucchiṣṭānāṃ ca saṃsparśe tathā pādāvasecane
101 ॥ उच्छिष्टस्य च संभाषादशित्वा प्रयतस्य वा । संदेहेषु च सर्वेषु शिखां मुक्त्वा तथैव च
101 // ucchiṣṭasya ca saṃbhāṣādaśitvā prayatasya vā / saṃdeheṣu ca sarveṣu śikhāṃ muktvā tathaiva ca
102 ॥ विना यज्ञोपवीतेन मोघं तत्समुपस्पृशेत् । उष्ट्रस्यावेश्च संस्पर्शे दर्शने ऽवाच्यवाचिनाम्
102 // vinā yajñopavītena moghaṃ tatsamupaspṛśet / uṣṭrasyāveśca saṃsparśe darśane 'vācyavācinām
103 ॥ जिह्वया चैव संस्वृश्य देतासक्तं तथैव च । सशब्दमेगुलीभिर्वा पतितं वा विलोकयन्
103 // jihvayā caiva saṃsvṛśya detāsaktaṃ tathaiva ca / saśabdamegulībhirvā patitaṃ vā vilokayan
104 ॥ स्थितो यश्चाचमेन्मोहदाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत् । उपविश्य शुचौ देशे प्रयतः प्रागुदङ्मुखः
104 // sthito yaścācamenmohadācānto 'pyaśucirbhavet / upaviśya śucau deśe prayataḥ prāgudaṅmukhaḥ
105 ॥ पादौ प्रक्षाल्य हस्तौ च अन्तर्जानु त्वपः स्पृशेत् । प्रसन्नस्त्रिः पिबेद्वारि प्रयतः सुसमाहितः
105 // pādau prakṣālya hastau ca antarjānu tvapaḥ spṛśet / prasannastriḥ pibedvāri prayataḥ susamāhitaḥ
106 ॥ द्विरेव मार्जनं कुर्यात्सकृदभ्युक्षणं ततः । खानि मूर्द्धानमात्मानं हस्तौ पादौ तथैव च
106 // dvireva mārjanaṃ kuryātsakṛdabhyukṣaṇaṃ tataḥ / khāni mūrddhānamātmānaṃ hastau pādau tathaiva ca
107 ॥ अभ्युक्षयेत्ततस्तस्य यद्यन्मीमांसित भवेत् । एवमाचमतस्तस्य वेदा यज्ञास्तपांसि च
107 // abhyukṣayettatastasya yadyanmīmāṃsita bhavet / evamācamatastasya vedā yajñāstapāṃsi ca
108 ॥ दानानि व्रतचर्याश्च भवन्ति सफलानि वै । क्रियां यः कुरुते मोहादनासम्येह नास्तिकः
108 // dānāni vratacaryāśca bhavanti saphalāni vai / kriyāṃ yaḥ kurute mohādanāsamyeha nāstikaḥ
109 ॥ भवन्ति हि वृथा तस्य क्रिया ह्येता न संशयः । वाक्कायबुद्धिपूतानि अस्पृष्टं वाप्यनिन्दितम्
109 // bhavanti hi vṛthā tasya kriyā hyetā na saṃśayaḥ / vākkāyabuddhipūtāni aspṛṣṭaṃ vāpyaninditam
110 ॥ ज्ञेयान्येतानि मेध्यानि दुष्टमेध्यो विपर्यये । मनोवाक्कायमग्निश्च कालश्चैवोपलेखनम्
110 // jñeyānyetāni medhyāni duṣṭamedhyo viparyaye / manovākkāyamagniśca kālaścaivopalekhanam
111 ॥ विख्यापनं च शौचानां नित्यमज्ञानमेव वा । अतो ऽन्यथा तु यः कुर्यान्मोहाच्छौचस्य संकरम्
111 // vikhyāpanaṃ ca śaucānāṃ nityamajñānameva vā / ato 'nyathā tu yaḥ kuryānmohācchaucasya saṃkaram
112 ॥ पिशाचान्यातुधानांश्च फलं गच्छत्यसंशयम् । शौचे चाश्रद्दधानो हि म्लेच्छजातिषु जायते 14.113॥ अयज्वा चैव पापश्च तिर्यग्योनिगतो ऽपि च । शौचेन मोक्षं कुर्वाणः स्वर्गवासी भवेन्नरः
112 // piśācānyātudhānāṃśca phalaṃ gacchatyasaṃśayam / śauce cāśraddadhāno hi mlecchajātiṣu jāyate 14.113// ayajvā caiva pāpaśca tiryagyonigato 'pi ca / śaucena mokṣaṃ kurvāṇaḥ svargavāsī bhavennaraḥ
114 ॥ शुचिकामा हि देवा वै देवैश्चैतदुदाहृतम् । बीभत्सानशुचींश्चैव वर्जयन्ति सुराः सदा
114 // śucikāmā hi devā vai devaiścaitadudāhṛtam / bībhatsānaśucīṃścaiva varjayanti surāḥ sadā
115 ॥ त्रीणि शौचानि कुर्वन्ति न्यायतः शुभकर्मिणः । ब्रह्मण्यायाति थेयाय शौचयुक्ताय धीमते
115 // trīṇi śaucāni kurvanti nyāyataḥ śubhakarmiṇaḥ / brahmaṇyāyāti theyāya śaucayuktāya dhīmate
116 ॥ पितृभक्ताय दान्ताय सानुक्रोशाय च द्विजाः । तस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पितरः श्रीविवर्द्धनाः । मनसाकाङ्क्षितान्कामांस्त्रैलोक्यप्रवरानपि
116 // pitṛbhaktāya dāntāya sānukrośāya ca dvijāḥ / tasmai devāḥ prayacchanti pitaraḥ śrīvivarddhanāḥ / manasākāṅkṣitānkāmāṃstrailokyapravarānapi