91 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने भार्गवचरिते पञ्चविंशतितमो ऽध्यायः ॥ 25॥ वशिष्ठ उवाच इति पृष्टस्तदा ताभ्यां रामो राजन्कृताञ्जलिः । तयोरकथयत्सर्वमात्मना यदनुष्ठितम्
91 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāder'junopākhyāne bhārgavacarite pañcaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ // 25// vaśiṣṭha uvāca iti pṛṣṭastadā tābhyāṃ rāmo rājankṛtāñjaliḥ / tayorakathayatsarvamātmanā yadanuṣṭhitam
1 ॥ निदेशाद्वै कुलगुरोस्तपश्चरणमात्मनः । शंभोर्निदेशात्तीर्थानामटनं च यथाक्रमम्
1 // nideśādvai kulagurostapaścaraṇamātmanaḥ / śaṃbhornideśāttīrthānāmaṭanaṃ ca yathākramam
2 ॥ तदाज्ञयैव दैत्यनां वधं चामरकारणात् । हरप्रसादादत्रापि ह्यकृतव्रणदर्शनम्
2 // tadājñayaiva daityanāṃ vadhaṃ cāmarakāraṇāt / haraprasādādatrāpi hyakṛtavraṇadarśanam
3 ॥ एतत्सर्वमशेषेण यदन्यच्चात्मना कृतम् । कथयामास तद्रामः पित्रोः संप्रीयमाणयोः
3 // etatsarvamaśeṣeṇa yadanyaccātmanā kṛtam / kathayāmāsa tadrāmaḥ pitroḥ saṃprīyamāṇayoḥ
4 ॥ तौ च तेनोदितं सर्वं श्रुत्वा तत्कर्म विस्तरम् । हृष्टौ हर्षान्तरं भूयो राजन्नाप्नुवतावुभौ
4 // tau ca tenoditaṃ sarvaṃ śrutvā tatkarma vistaram / hṛṣṭau harṣāntaraṃ bhūyo rājannāpnuvatāvubhau
5 ॥ एवं पित्रोर्महाराज शुश्रूषां भृगुपुङ्गवः । प्रकुर्वंस्तद्विधेयात्मा भ्रातॄणां चाविशेषतः
5 // evaṃ pitrormahārāja śuśrūṣāṃ bhṛgupuṅgavaḥ / prakurvaṃstadvidheyātmā bhrātṝṇāṃ cāviśeṣataḥ
6 ॥ एतस्मिन्नेव काले तु कदाचिद्धैहयेश्वरः । इत्येष मृगयां गान्तुं चतुरङ्गबलान्वितः
6 // etasminneva kāle tu kadāciddhaihayeśvaraḥ / ityeṣa mṛgayāṃ gāntuṃ caturaṅgabalānvitaḥ
7 ॥ संरज्यमाने गगने बन्धूककुसुमारुणैः । ताराजालद्युतिहरैः समन्तादरुणांशुभिः
7 // saṃrajyamāne gagane bandhūkakusumāruṇaiḥ / tārājāladyutiharaiḥ samantādaruṇāṃśubhiḥ
8 ॥ मन्दं वीजति प्रोद्धूतकेतकीवनराजिभिः । प्राभातिके गन्धवहे कुमुदाकरसंस्पृशि
8 // mandaṃ vījati proddhūtaketakīvanarājibhiḥ / prābhātike gandhavahe kumudākarasaṃspṛśi
9 ॥ वयांसि नर्मदातीरतरुनीडाश्रयेषु च । व्याहरन्स्वाकुला वाचो मनःश्रोत्रसुखावहाः
9 // vayāṃsi narmadātīratarunīḍāśrayeṣu ca / vyāharansvākulā vāco manaḥśrotrasukhāvahāḥ
10 ॥ नर्मदातीरतीर्थं तदवतीर्याघहारिणि । तत्तोये मुनिवृन्देषु गृणात्सुब्रह्म शाश्वतम्
10 // narmadātīratīrthaṃ tadavatīryāghahāriṇi / tattoye munivṛndeṣu gṛṇātsubrahma śāśvatam
11 ॥ विधिवत्कृतमैत्रेषु सन्निवृत्य सरित्तटात् । आशमं प्रति गच्छत्सु मुनिमुख्येषु कर्मिषु
11 // vidhivatkṛtamaitreṣu sannivṛtya sarittaṭāt / āśamaṃ prati gacchatsu munimukhyeṣu karmiṣu
12 ॥ प्रत्येकं वीरपत्नीषु व्यग्रासु गृहकर्मसु । होमार्थं मुनिकल्पाभिर्दुह्यमानासु धेनुषु
12 // pratyekaṃ vīrapatnīṣu vyagrāsu gṛhakarmasu / homārthaṃ munikalpābhirduhyamānāsu dhenuṣu
13 ॥ स्थाने मुनिकुमारेषु तं दोहं हि नयत्सु च । अग्निहोत्राकुले जाते सर्वभूतसुखावहे
13 // sthāne munikumāreṣu taṃ dohaṃ hi nayatsu ca / agnihotrākule jāte sarvabhūtasukhāvahe
14 ॥ विकसत्सु सरोजेषु गायत्सु भ्रमरेषु च । वाशत्सु नीडान्निष्पत्य पतत्रिषु समन्ततः
14 // vikasatsu sarojeṣu gāyatsu bhramareṣu ca / vāśatsu nīḍānniṣpatya patatriṣu samantataḥ
15 ॥ अनति व्यग्रमत्तेभतुरङ्गरथगामिनाम् । गात्राल्हादविवर्द्धन्यां वेलायां मन्दवायुना
15 // anati vyagramattebhaturaṅgarathagāminām / gātrālhādavivarddhanyāṃ velāyāṃ mandavāyunā
16 ॥ गच्छत्सु चाश्रमोपान्तं प्रसूनजलहारिषु । स्वाध्या यदक्षैर्बहुभिरजिनांबरधारिभिः
16 // gacchatsu cāśramopāntaṃ prasūnajalahāriṣu / svādhyā yadakṣairbahubhirajināṃbaradhāribhiḥ
17 ॥ सम्यक् प्रयोज्यमानेषु मन्त्रेषूच्चावचेषु च । प्रैषेषूच्चार्यमाणेषु हूयमानेषु वह्निषु
17 // samyak prayojyamāneṣu mantreṣūccāvaceṣu ca / praiṣeṣūccāryamāṇeṣu hūyamāneṣu vahniṣu
18 ॥ यथा वन्मन्त्रतन्त्रोक्तक्रियासु विततासु च । ज्वलदग्निशिखाकारे तमस्तपनतेजसि
18 // yathā vanmantratantroktakriyāsu vitatāsu ca / jvaladagniśikhākāre tamastapanatejasi
19 ॥ प्रतिहत्य दिशः सर्वा विवृण्वाने च मेदिनीम् । सवितर्युदयं याति नैशे तमसि नश्यति
19 // pratihatya diśaḥ sarvā vivṛṇvāne ca medinīm / savitaryudayaṃ yāti naiśe tamasi naśyati
20 ॥ तारकासु विलीनासु काष्ठासु विमलासु च । कृतमैत्रादिको राजा मृगयां हैहयेश्वरः
20 // tārakāsu vilīnāsu kāṣṭhāsu vimalāsu ca / kṛtamaitrādiko rājā mṛgayāṃ haihayeśvaraḥ
21 ॥ निर्ययौ नगरात्तस्मात्पुरोहितसमन्वितः । बलैः सर्वैः समुदितैः सवाजिरथकुञ्जरैः
21 // niryayau nagarāttasmātpurohitasamanvitaḥ / balaiḥ sarvaiḥ samuditaiḥ savājirathakuñjaraiḥ
22 ॥ सचिवः सहितः श्रीमान् सवयोभिश्च राजभिः । महता बलभारेण नमयन्वसुधातलम्
22 // sacivaḥ sahitaḥ śrīmān savayobhiśca rājabhiḥ / mahatā balabhāreṇa namayanvasudhātalam
23 ॥ नादयन्रथघोषेण ककुभः सर्वतो नृपः । स्वबलौघपदक्षेपप्रक्षुण्णावनिरेणुभिः
23 // nādayanrathaghoṣeṇa kakubhaḥ sarvato nṛpaḥ / svabalaughapadakṣepaprakṣuṇṇāvanireṇubhiḥ
24 ॥ ययौ संच्छादयन्व्योम विमानशतसंकुलम् । संप्रवश्य वनं घोरं विन्ध्योद्रेर्बलसंचयैः
24 // yayau saṃcchādayanvyoma vimānaśatasaṃkulam / saṃpravaśya vanaṃ ghoraṃ vindhyodrerbalasaṃcayaiḥ
25 ॥ भृशं विलोलया मास समन्ताद्राजसत्तमः । परिवार्य वनं तत्तु स राजा निजसैनिकैः
25 // bhṛśaṃ vilolayā māsa samantādrājasattamaḥ / parivārya vanaṃ tattu sa rājā nijasainikaiḥ
26 ॥ मृगान्नानाविधान्हिंस्रान्निजघान शितैः शरैः । आकर्णकृष्टकोदण्डयोधमुक्तैः शितेषुभिः
26 // mṛgānnānāvidhānhiṃsrānnijaghāna śitaiḥ śaraiḥ / ākarṇakṛṣṭakodaṇḍayodhamuktaiḥ śiteṣubhiḥ
27 ॥ निकृत्तगात्राः शार्दूला न्यपतन्भुवि केचन । उदग्रवेगपादातखड्गखण्डितविग्रहाः
27 // nikṛttagātrāḥ śārdūlā nyapatanbhuvi kecana / udagravegapādātakhaḍgakhaṇḍitavigrahāḥ
28 ॥ वराहयूथपाः केचिद्रुधिरार्द्रा धरामगुः । प्रचण्डशाक्तिकोन्मुक्तशक्तिनिर्भिन्नमस्तकाः
28 // varāhayūthapāḥ kecidrudhirārdrā dharāmaguḥ / pracaṇḍaśāktikonmuktaśaktinirbhinnamastakāḥ
29 ॥ मृगौघाः प्रत्यपद्यन्त पर्वता इव मेदिनीम् । नाराचा विद्धसर्वाङ्गाः सिंहर्क्षशरभादयः
29 // mṛgaughāḥ pratyapadyanta parvatā iva medinīm / nārācā viddhasarvāṅgāḥ siṃharkṣaśarabhādayaḥ
30 ॥ वसुधामन्वकीर्यन्त शोणितार्द्राः समन्ततः । एवं सवागुरैः कैश्चित्पतद्भिः पतितैरपि
30 // vasudhāmanvakīryanta śoṇitārdrāḥ samantataḥ / evaṃ savāguraiḥ kaiścitpatadbhiḥ patitairapi
31 ॥ श्वभिश्चानुद्रुतैः कैश्चिद्धावमानैस्तथा मृगैः । आत्तैर्विक्रोशमानैश्च भीतैः प्राणभयातुरैः
31 // śvabhiścānudrutaiḥ kaiściddhāvamānaistathā mṛgaiḥ / āttairvikrośamānaiśca bhītaiḥ prāṇabhayāturaiḥ
32 ॥ युगापाये यथात्यर्थं वनमाकुलमाबभौ । वराहसिंहशार्दूलश्वाविच्छशकुलानि च
32 // yugāpāye yathātyarthaṃ vanamākulamābabhau / varāhasiṃhaśārdūlaśvāvicchaśakulāni ca
33 ॥ चमरीरुरुगोमायुगवयर्क्षवृकान्बहून् । कृष्णसारान्द्वीपिमृगान्रक्तखड्गमृगानवि
33 // camarīrurugomāyugavayarkṣavṛkānbahūn / kṛṣṇasārāndvīpimṛgānraktakhaḍgamṛgānavi
34 ॥ विचित्राङ्गान्मृगानन्यान्न्यङ्कूनपि च सर्वशः । बालान्स्तनन्धयान्यूनः स्थविरान्मिथुनान्गणान्
34 // vicitrāṅgānmṛgānanyānnyaṅkūnapi ca sarvaśaḥ / bālānstanandhayānyūnaḥ sthavirānmithunāngaṇān
35 ॥ निजघ्नुर्निशितैः शस्त्रैः शस्त्रवध्यान्हि सैनिकाः । एवं हत्वा मृगान् घोरान्हिंस्रप्रायानशेषतः
35 // nijaghnurniśitaiḥ śastraiḥ śastravadhyānhi sainikāḥ / evaṃ hatvā mṛgān ghorānhiṃsraprāyānaśeṣataḥ
36 ॥ श्रमेण महता युक्ता बभूवुर्नृपसैनिकाः । मध्ये दिनकरे प्राप्ते ससैन्यः स तदा नृपः
36 // śrameṇa mahatā yuktā babhūvurnṛpasainikāḥ / madhye dinakare prāpte sasainyaḥ sa tadā nṛpaḥ
37 ॥ नर्मदां धर्मसंतप्तः पिपासुरगमच्छनैः । अवतीय ततस्तस्यास्तोये सबलवाहनः
37 // narmadāṃ dharmasaṃtaptaḥ pipāsuragamacchanaiḥ / avatīya tatastasyāstoye sabalavāhanaḥ
38 ॥ विजागाह शुभे राजा क्षुत्तृष्णापरिपीडितः । स्नात्वा पीत्वा च सलिलं स तस्याः सुखशीतलम्
38 // vijāgāha śubhe rājā kṣuttṛṣṇāparipīḍitaḥ / snātvā pītvā ca salilaṃ sa tasyāḥ sukhaśītalam
39 ॥ बिसांकुराणि शुभ्राणि स्वादूनि प्रजघास च । विक्रीड्य तोये सुचिरमुत्तीर्य सबलो नृपः
39 // bisāṃkurāṇi śubhrāṇi svādūni prajaghāsa ca / vikrīḍya toye suciramuttīrya sabalo nṛpaḥ
40 ॥ विशश्राम च तत्तीरे तरुखण्डोपमण्डिते । आलंबपाने तिग्मांशौ ससैन्यः सानुगो नृपः
40 // viśaśrāma ca tattīre tarukhaṇḍopamaṇḍite / ālaṃbapāne tigmāṃśau sasainyaḥ sānugo nṛpaḥ
41 ॥ निश्चक्राम पुरं गन्तुं विन्ध्याद्रिवनगह्वरात् । स गच्छन्नेव ददृशे नर्मदा तीरमाश्रितम्
41 // niścakrāma puraṃ gantuṃ vindhyādrivanagahvarāt / sa gacchanneva dadṛśe narmadā tīramāśritam
42 ॥ आश्रमं पुण्यशीलस्य जमदग्नेर्महात्मनः । ततो निवृत्य सैन्यानि दूरे ऽवस्थाप्य पार्थिवः
42 // āśramaṃ puṇyaśīlasya jamadagnermahātmanaḥ / tato nivṛtya sainyāni dūre 'vasthāpya pārthivaḥ
43 ॥ परिचारैः कतिपथैः सहितो ऽयात्तदाशमम् । गत्वा तदाश्रमं रम्यं पुरोहितसमन्वितः
43 // paricāraiḥ katipathaiḥ sahito 'yāttadāśamam / gatvā tadāśramaṃ ramyaṃ purohitasamanvitaḥ
44 ॥ उपेत्य मुनिशार्दूलं ननाम शिरसा नृपः । अभिनं द्याशषा तं वै जमदग्निर्नृपोत्तमम्
44 // upetya muniśārdūlaṃ nanāma śirasā nṛpaḥ / abhinaṃ dyāśaṣā taṃ vai jamadagnirnṛpottamam
45 ॥ पूजयामास विधिवदर्घपाद्यासनादिभिः । संभावयित्वा तां पूजां विहितां मुनिना तदा
45 // pūjayāmāsa vidhivadarghapādyāsanādibhiḥ / saṃbhāvayitvā tāṃ pūjāṃ vihitāṃ muninā tadā
46 ॥ निषसादासने शुभ्र पुरस्तस्य महामुनेः । तमासीनं नृपवरं कुशासनगतो मुनिः
46 // niṣasādāsane śubhra purastasya mahāmuneḥ / tamāsīnaṃ nṛpavaraṃ kuśāsanagato muniḥ
47 ॥ पप्रच्छ कुशलप्रश्नं पुत्रमित्रादिबन्धुषु । सह संकथयंस्तेन राज्ञा मुनिवरोत्तमः
47 // papraccha kuśalapraśnaṃ putramitrādibandhuṣu / saha saṃkathayaṃstena rājñā munivarottamaḥ
48 ॥ स्थित्वा नातिचिरं कालमातिथ्यार्थं न्यमन्त्रयत् । ततः स राजा सुप्रीतो जमदग्नि मभाषत
48 // sthitvā nāticiraṃ kālamātithyārthaṃ nyamantrayat / tataḥ sa rājā suprīto jamadagni mabhāṣata
49 ॥ महर्षे देहि मे ऽनुज्ञां गमिष्यामि स्वकं पुरम् । समग्रवाहनबलो ह्यहं तस्मान्महामुने
49 // maharṣe dehi me 'nujñāṃ gamiṣyāmi svakaṃ puram / samagravāhanabalo hyahaṃ tasmānmahāmune
50 ॥ कर्तु न शक्यमा तिथ्यं त्वया वन्याशिना वने । अथवा त्वं तपःशक्त्या कर्तुमातिथ्यमद्य मे
50 // kartu na śakyamā tithyaṃ tvayā vanyāśinā vane / athavā tvaṃ tapaḥśaktyā kartumātithyamadya me
51 ॥ शक्नोष्यपि पुरीं गन्तुं मामनुज्ञातुर्हसि । अन्यथा चेत्खलैः सैन्यैरत्यर्थं मुनिसत्तम
51 // śaknoṣyapi purīṃ gantuṃ māmanujñāturhasi / anyathā cetkhalaiḥ sainyairatyarthaṃ munisattama
52 ॥ तपस्विनां भवेत्पीडा नियमक्षयकारिका । वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः स मुनिस्तं प्राहस्थीयतां क्षणम्
52 // tapasvināṃ bhavetpīḍā niyamakṣayakārikā / vasiṣṭha uvāca ityevamuktaḥ sa munistaṃ prāhasthīyatāṃ kṣaṇam
53 ॥ सर्वं संपादयिथ्ये ऽहमातिथ्यं सानुगस्य ते । इत्युक्त्वाहूय तां दोग्ध्रीमुवाचायं ममातिथिः
53 // sarvaṃ saṃpādayithye 'hamātithyaṃ sānugasya te / ityuktvāhūya tāṃ dogdhrīmuvācāyaṃ mamātithiḥ
54 ॥ उपाग तस्त्वया तस्मात्क्रियतामद्य सत्कृतिः । इत्युक्ता मुनिना दोग्ध्री सातिथेयमशेषतः । दुदोह नृपतेराशु यद्योग्यं मुनिगौरवात्
54 // upāga tastvayā tasmātkriyatāmadya satkṛtiḥ / ityuktā muninā dogdhrī sātitheyamaśeṣataḥ / dudoha nṛpaterāśu yadyogyaṃ munigauravāt
55 ॥ अथाश्रमं तत्सुरराजसद्मनिकाशमासीद्भृगुपुङ्गवस्य । विभूतिभेदैरविचिन्त्यरुपमनन्यसाध्यं सुरभिप्रभावात्
55 // athāśramaṃ tatsurarājasadmanikāśamāsīdbhṛgupuṅgavasya / vibhūtibhedairavicintyarupamananyasādhyaṃ surabhiprabhāvāt
56 ॥ अनेकरत्नोज्ज्वलचित्रहेमप्रकाशमालापरिवीतमुच्चैः । पूर्णेन्दुशुभ्राभ्रविषक्तशृङ्गैः प्रासादसंघैः परिवीतमन्तः
56 // anekaratnojjvalacitrahemaprakāśamālāparivītamuccaiḥ / pūrṇenduśubhrābhraviṣaktaśṛṅgaiḥ prāsādasaṃghaiḥ parivītamantaḥ
57 ॥ कांस्यारकूटारसताम्रहेमदुर्वर्णसौधो पलदारुमृद्भिः । पृथग्विमिश्रैर्भवनैरनेकैः सद्भासितं नेत्रमनोभिरामैः
57 // kāṃsyārakūṭārasatāmrahemadurvarṇasaudho paladārumṛdbhiḥ / pṛthagvimiśrairbhavanairanekaiḥ sadbhāsitaṃ netramanobhirāmaiḥ
58 ॥ महार्हरत्नोज्ज्वलहेमवेदिकानिष्कूटसोपानकुटीविटङ्ककैः । तुलाकपाटर्गलकुड्यदेहलीनिशान्तशालाजिरशोभितैर्भृशम्
58 // mahārharatnojjvalahemavedikāniṣkūṭasopānakuṭīviṭaṅkakaiḥ / tulākapāṭargalakuḍyadehalīniśāntaśālājiraśobhitairbhṛśam
59 ॥ वलभ्यलिन्दाङ्गपाचारुतोरणैरदभ्रपर्यन्तचतुष्किकादिभिः । स्तंभेषु कुड्येषु च दिव्यरत्नविचित्रचित्रैः परिशोभमानैः
59 // valabhyalindāṅgapācārutoraṇairadabhraparyantacatuṣkikādibhiḥ / staṃbheṣu kuḍyeṣu ca divyaratnavicitracitraiḥ pariśobhamānaiḥ
60 ॥ उच्चावचै रत्नवरैर्विचित्रसुवर्णसिंहासनपीठिकाद्यैः । स भक्ष्यभोज्यादिभि रन्नपानैरुपेतभाण्डोपगतैकदेशैः
60 // uccāvacai ratnavarairvicitrasuvarṇasiṃhāsanapīṭhikādyaiḥ / sa bhakṣyabhojyādibhi rannapānairupetabhāṇḍopagataikadeśaiḥ
61 ॥ गृहैरमर्त्योचितसर्वसंपत्समन्वितैर्नेत्रमनो ऽभिरामैः । तस्याश्रमं सन्नगरोपमानं बभौ वधूभिश्चमनोहराभिः
61 // gṛhairamartyocitasarvasaṃpatsamanvitairnetramano 'bhirāmaiḥ / tasyāśramaṃ sannagaropamānaṃ babhau vadhūbhiścamanoharābhiḥ