125 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिसर्गवर्णनं नाम प्रथमो ऽध्यायः सूत उवाच विनिवृत्ते प्रजासर्गे षष्ठे वै चाक्षुषस्य ह । प्रजाः सृजेति व्यदिष्टः स्वयं दक्षः स्वयंभुवा
125 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde ṛṣisargavarṇanaṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca vinivṛtte prajāsarge ṣaṣṭhe vai cākṣuṣasya ha / prajāḥ sṛjeti vyadiṣṭaḥ svayaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā
1 ॥ ससर्ज सर्वभूतानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च । मानसानि च भूतानि स पूर्वमसृजत्प्रभुः
1 // sasarja sarvabhūtāni gatimanti dhruvāṇi ca / mānasāni ca bhūtāni sa pūrvamasṛjatprabhuḥ
2 ॥ ऋषीन्देवांश्च गन्धर्वान्मनुष्योरगराक्षसान् । यक्षभूतपिशाचांश्च वयः पशुमृगांस्तथा
2 // ṛṣīndevāṃśca gandharvānmanuṣyoragarākṣasān / yakṣabhūtapiśācāṃśca vayaḥ paśumṛgāṃstathā
3 ॥ यदास्य मनसा सृष्टा न व्यवर्द्धन्त ताः प्रजाः । अपध्याता भगवता महादेवेन धीमता
3 // yadāsya manasā sṛṣṭā na vyavarddhanta tāḥ prajāḥ / apadhyātā bhagavatā mahādevena dhīmatā
4 ॥ स मैथुनेन भावेन सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । असिक्रीमावहद्भार्यां वीरणस्य प्रजापतेः
4 // sa maithunena bhāvena sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ / asikrīmāvahadbhāryāṃ vīraṇasya prajāpateḥ
5 ॥ सुतां सुमहता युक्तां तपसा लोक धारिणीम् । यया धृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
5 // sutāṃ sumahatā yuktāṃ tapasā loka dhāriṇīm / yayā dhṛtamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam
6 ॥ अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोकौ प्राचेतसां प्रति । दक्षस्योद्वहतो भार्यांमसिक्रीं वैरणीं पुरा
6 // atrāpyudāharantīmau ślokau prācetasāṃ prati / dakṣasyodvahato bhāryāṃmasikrīṃ vairaṇīṃ purā
7 ॥ कृपानां नियुतं दक्षं सर्पिणां साभिमानिनाम् । नदीगिरिष्बसज्जन्तं पृष्ठतो ऽनुययौ प्रभुम्
7 // kṛpānāṃ niyutaṃ dakṣaṃ sarpiṇāṃ sābhimāninām / nadīgiriṣbasajjantaṃ pṛṣṭhato 'nuyayau prabhum
8 ॥ तं दृष्ट्वा ऋषिभिः प्रोक्तं प्रतिष्ठास्यति वै प्रजाः । प्रथमो ऽत्र द्वितीयस्तु दक्षः स हि प्रजापतिः
8 // taṃ dṛṣṭvā ṛṣibhiḥ proktaṃ pratiṣṭhāsyati vai prajāḥ / prathamo 'tra dvitīyastu dakṣaḥ sa hi prajāpatiḥ
9 ॥ अथागच्छद्यथाकालं प्रहीनां नियुतं तु यत् । असिक्रीं वैरणीं तत्र दक्षः प्राचेतसो ऽवहत्
9 // athāgacchadyathākālaṃ prahīnāṃ niyutaṃ tu yat / asikrīṃ vairaṇīṃ tatra dakṣaḥ prācetaso 'vahat
10 ॥ अथ पुत्रसहस्रं स वैरण्याममितौजसम् । असिक्न्यां जनयामास दक्षः प्राचे तसः प्रभुः
10 // atha putrasahasraṃ sa vairaṇyāmamitaujasam / asiknyāṃ janayāmāsa dakṣaḥ prāce tasaḥ prabhuḥ
11 ॥ तांस्तु दृष्ट्वा महातेजाः स विवर्द्धयिषुः प्रजाः । देवर्षिप्रियसंवादो नारदो ब्रह्मणः सुतः
11 // tāṃstu dṛṣṭvā mahātejāḥ sa vivarddhayiṣuḥ prajāḥ / devarṣipriyasaṃvādo nārado brahmaṇaḥ sutaḥ
12 ॥ नाशाय वचनं तेषां शापयैवात्मनो ऽब्रवीत् । यः कश्यपसुतस्याथ परमेष्ठी व्यजायत
12 // nāśāya vacanaṃ teṣāṃ śāpayaivātmano 'bravīt / yaḥ kaśyapasutasyātha parameṣṭhī vyajāyata
13 ॥ मानसः कश्यपस्यासीद्दक्षशापवशात्पुनः । तस्मात्स काश्यपस्याथ द्वितीयो मानसो ऽभवत्
13 // mānasaḥ kaśyapasyāsīddakṣaśāpavaśātpunaḥ / tasmātsa kāśyapasyātha dvitīyo mānaso 'bhavat
14 ॥ स हि पूर्वं समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः । तेन वृक्षस्य पुत्रा वै हर्यश्वा इति विश्रुताः
14 // sa hi pūrvaṃ samutpanno nāradaḥ parameṣṭhinaḥ / tena vṛkṣasya putrā vai haryaśvā iti viśrutāḥ
15 ॥ धर्मार्थं नाशिताः सर्वे विधिना च न संशयः । तस्योद्यतस्तदा दक्षः क्रुद्धः शापाय वै प्रभुः
15 // dharmārthaṃ nāśitāḥ sarve vidhinā ca na saṃśayaḥ / tasyodyatastadā dakṣaḥ kruddhaḥ śāpāya vai prabhuḥ
16 ॥ ब्रह्मर्षीन्वै पुरस्कृत्य याचितः परमेष्ठिना । ततो ऽभिसंधिं चक्रे वै दक्षश्च परमेष्ठिना
16 // brahmarṣīnvai puraskṛtya yācitaḥ parameṣṭhinā / tato 'bhisaṃdhiṃ cakre vai dakṣaśca parameṣṭhinā
17 ॥ कन्यायां नारदो मह्यं तव पुत्रो भवेदिति । ततो दक्षः सुतां प्रदात् प्रियां वै परमेष्ठिने । तस्मात्स नारदो जज्ञे भूयः शापभयदृषिः
17 // kanyāyāṃ nārado mahyaṃ tava putro bhavediti / tato dakṣaḥ sutāṃ pradāt priyāṃ vai parameṣṭhine / tasmātsa nārado jajñe bhūyaḥ śāpabhayadṛṣiḥ
18 ॥ शांशपायन उवाच कथं वै नाशिताः पूर्वं नारदेन सुरर्षिणा । प्रजापतिसुतास्ते वै श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
18 // śāṃśapāyana uvāca kathaṃ vai nāśitāḥ pūrvaṃ nāradena surarṣiṇā / prajāpatisutāste vai śrotumicchāmi tattvataḥ
19 ॥ सूत उवाच दक्षपुत्राश्च हर्यश्वा विवर्धयिषवः प्रजाः । समागता महावीर्या नारदस्तानुवाच ह
19 // sūta uvāca dakṣaputrāśca haryaśvā vivardhayiṣavaḥ prajāḥ / samāgatā mahāvīryā nāradastānuvāca ha
20 ॥ बालिशा बत यूयं वै न प्रजानीथ भूतलम् । अन्तरूर्ध्वमधश्चैव कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः
20 // bāliśā bata yūyaṃ vai na prajānītha bhūtalam / antarūrdhvamadhaścaiva kathaṃ srakṣyatha vai prajāḥ
21 ॥ ते तु तद्वचन श्रुत्वा प्याताः सर्वतो दिशम् । अधापि म निवर्त्तन्ते समुद्रस्था इवापगाः
21 // te tu tadvacana śrutvā pyātāḥ sarvato diśam / adhāpi ma nivarttante samudrasthā ivāpagāḥ
22 ॥ अथ तेषु प्रणष्टेषु दक्षः प्राचे तसः पुनः । वैरण्यामेव पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः
22 // atha teṣu praṇaṣṭeṣu dakṣaḥ prāce tasaḥ punaḥ / vairaṇyāmeva putrāṇāṃ sahasramasṛjatprabhuḥ
23 ॥ प्रजा विवर्द्धयिषवः शबलाश्वाः पुनस्तु ते । पूर्वमुक्तं वचस्तद्वै श्राविता नारदेन ह
23 // prajā vivarddhayiṣavaḥ śabalāśvāḥ punastu te / pūrvamuktaṃ vacastadvai śrāvitā nāradena ha
24 ॥ अन्योन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यगाह ऋषिः स्वयम् । भ्रातॄणां पदवीं चैव गन्तव्या नात्र संशयः
24 // anyonyamūcuste sarve samyagāha ṛṣiḥ svayam / bhrātṝṇāṃ padavīṃ caiva gantavyā nātra saṃśayaḥ
25 ॥ ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्या वै सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः । प्रकाशाः स्वस्थमनसा यथावदनुशासिताः
25 // jñātvā pramāṇaṃ pṛthvyā vai sukhaṃ srakṣyāmahe prajāḥ / prakāśāḥ svasthamanasā yathāvadanuśāsitāḥ
26 ॥ ते ऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतो दिशम् । अद्यापि न निवर्त्तन्ते विस्तारायमलिप्सवः
26 // te 'pi tenaiva mārgeṇa prayātāḥ sarvato diśam / adyāpi na nivarttante vistārāyamalipsavaḥ
27 ॥ ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे रतः । प्रयतो नश्यति क्षिप्रं तन्न कार्यं विजानता
27 // tataḥ prabhṛti vai bhrātā bhrāturanveṣaṇe rataḥ / prayato naśyati kṣipraṃ tanna kāryaṃ vijānatā
28 ॥ नष्टेषु शबलाश्वेषु दक्षः क्रुद्धो ऽशपद्विभुः । नारदं नाशमेहीति गर्भवासं वसेति च
28 // naṣṭeṣu śabalāśveṣu dakṣaḥ kruddho 'śapadvibhuḥ / nāradaṃ nāśamehīti garbhavāsaṃ vaseti ca
29 ॥ तदा तेष्वपि नष्टेषु महात्मा स प्रभुः किल । षष्टिं दक्षो ऽसृजत्कन्या वैरण्यामेव विश्रुताः
29 // tadā teṣvapi naṣṭeṣu mahātmā sa prabhuḥ kila / ṣaṣṭiṃ dakṣo 'sṛjatkanyā vairaṇyāmeva viśrutāḥ
30 ॥ तास्तदा प्रतिजग्राह पत्न्यर्थं कश्यपः सुताः । धर्मः सोमश्च भगवांस्तथा चान्ये महर्षयः
30 // tāstadā pratijagrāha patnyarthaṃ kaśyapaḥ sutāḥ / dharmaḥ somaśca bhagavāṃstathā cānye maharṣayaḥ
31 ॥ इमां विसृष्टिं दक्षस्य कृत्स्नां यो वेद तत्त्वतः । आयुष्मान्कीर्त्तिमान्धन्यः प्रजावाश्च भवत्युत
31 // imāṃ visṛṣṭiṃ dakṣasya kṛtsnāṃ yo veda tattvataḥ / āyuṣmānkīrttimāndhanyaḥ prajāvāśca bhavatyuta