66 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरदिग्विजयो नामैकोनपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ 49॥ जैमिनिरुवाच एवं स राजा विधिवत्पालयामास मेदिनीम् । सप्तद्वीपवतीं सम्यक्साक्षाद्धर्म इवापरः
66 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde sagaradigvijayo nāmaikonapañcāśattamo 'dhyāyaḥ // 49// jaiminiruvāca evaṃ sa rājā vidhivatpālayāmāsa medinīm / saptadvīpavatīṃ samyaksākṣāddharma ivāparaḥ
1 ॥ ब्राह्मणादींस्तथा वर्णान्स्वेस्वे धर्मे पृथक्पृथक् । स्थापयित्वा यथान्यायं ररक्षाव्याहतेन्द्रियः
1 // brāhmaṇādīṃstathā varṇānsvesve dharme pṛthakpṛthak / sthāpayitvā yathānyāyaṃ rarakṣāvyāhatendriyaḥ
2 ॥ प्रजाश्च सर्ववर्णेषु यथाश्रेष्ठानुवर्त्तिनः । वर्णाश्चैवानुलोम्येन तद्वदर्थेषु च क्रमात्
2 // prajāśca sarvavarṇeṣu yathāśreṣṭhānuvarttinaḥ / varṇāścaivānulomyena tadvadartheṣu ca kramāt
3 ॥ न सति स्थविरे बालं मृत्युरभयुपगच्छति । सर्ववर्णेषु भूपाले महीं तस्मिन्प्रशासति
3 // na sati sthavire bālaṃ mṛtyurabhayupagacchati / sarvavarṇeṣu bhūpāle mahīṃ tasminpraśāsati
4 ॥ स्फीतान्यपेतबाधानि तदा राष्ट्राणि कृत्स्नशः । तेष्वसंख्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यजनावृताः
4 // sphītānyapetabādhāni tadā rāṣṭrāṇi kṛtsnaśaḥ / teṣvasaṃkhyā janapadāścāturvarṇyajanāvṛtāḥ
5 ॥ ते चासंख्यागृहग्रामशतोपेता विभागशः । देशाश्चावासभुयिष्टा नृपे तस्मिन्प्रशासति
5 // te cāsaṃkhyāgṛhagrāmaśatopetā vibhāgaśaḥ / deśāścāvāsabhuyiṣṭā nṛpe tasminpraśāsati
6 ॥ अनाश्रमी द्विजः कश्चिन्न बभूव तदाभुवि । प्रजानां सर्ववर्णेषु प्रारंभाः फलदायिनः
6 // anāśramī dvijaḥ kaścinna babhūva tadābhuvi / prajānāṃ sarvavarṇeṣu prāraṃbhāḥ phaladāyinaḥ
7 ॥ स्वोचितान्येव कर्माणि प्रारभन्ते च मानवाः । पुरुषार्थोपपन्नानि कर्माणि च तदा नृणाम्
7 // svocitānyeva karmāṇi prārabhante ca mānavāḥ / puruṣārthopapannāni karmāṇi ca tadā nṛṇām
8 ॥ महोत्सवसमुद्युक्ताः पुरग्रामव्रजाकराः । अन्योन्यप्रियकामाश्च राजभक्तिसमन्विताः
8 // mahotsavasamudyuktāḥ puragrāmavrajākarāḥ / anyonyapriyakāmāśca rājabhaktisamanvitāḥ
9 ॥ ननिन्दितो ऽभिशस्तो वा दरिद्रो व्याधितो ऽपि वा । प्रजासु कश्चिल्लुब्धो वा कृपणो वापि नाभवत्
9 // nanindito 'bhiśasto vā daridro vyādhito 'pi vā / prajāsu kaścillubdho vā kṛpaṇo vāpi nābhavat
10 ॥ जनाः परगुणप्रीताः स्वसंपर्काभिकाङ्क्षिणाः । गुरुषु प्रणता नित्यं सद्विद्याव्यसनादृताः
10 // janāḥ paraguṇaprītāḥ svasaṃparkābhikāṅkṣiṇāḥ / guruṣu praṇatā nityaṃ sadvidyāvyasanādṛtāḥ
11 ॥ परापवादभीताश्च स्वदाररतयो ऽनिशम् । निसर्गात्खलसंसर्गविरता धर्मतत्पराः
11 // parāpavādabhītāśca svadāraratayo 'niśam / nisargātkhalasaṃsargaviratā dharmatatparāḥ
12 ॥ आस्तिकाः सर्वशो ऽभूवन् प्रजास्तस्मिन्प्रशासति । एवं सुबाहुतन्ये स्वप्रतापार्जितां महीम्
12 // āstikāḥ sarvaśo 'bhūvan prajāstasminpraśāsati / evaṃ subāhutanye svapratāpārjitāṃ mahīm
13 ॥ ऋतवश्च महाभाग यथाकालानुवर्तिनः । शालिभूयिष्ठसस्याढ्या सदैव सकला मही
13 // ṛtavaśca mahābhāga yathākālānuvartinaḥ / śālibhūyiṣṭhasasyāḍhyā sadaiva sakalā mahī
14 ॥ बभूव नृपशार्दूले तस्मिन् राज्यानि शासति
14 // babhūva nṛpaśārdūle tasmin rājyāni śāsati
15 ॥ यस्याष्टादशमण्डलाधिपतिभिः सेवार्थमभ्यागतैः प्रख्यातोरुपराक्रमैर्नृपशतैर्मूर्द्धाभिषिक्तैः पृथक् । संविष्टैर्मणिविष्टरेषु नितरामध्यास्यमानामरैः शक्रस्येव विराजते दिवि सभा रत्नप्रभोद्भासिता
15 // yasyāṣṭādaśamaṇḍalādhipatibhiḥ sevārthamabhyāgataiḥ prakhyātoruparākramairnṛpaśatairmūrddhābhiṣiktaiḥ pṛthak / saṃviṣṭairmaṇiviṣṭareṣu nitarāmadhyāsyamānāmaraiḥ śakrasyeva virājate divi sabhā ratnaprabhodbhāsitā
16 ॥ संकेताविषयान्तराभ्युपगमाः सर्वे ऽपि सोपायनाः कृत्वा सैन्यनिवेशनानि परितः पुर्याः पृथक् पार्थिवाः । द्रष्टुं काङ्क्षितराजकाः सतनयाविज्ञापयन्तो मुहुर्द्वास्थैरेव नरेश्वराय सुचिरं वत्स्यन्तमन्तःपुरे
16 // saṃketāviṣayāntarābhyupagamāḥ sarve 'pi sopāyanāḥ kṛtvā sainyaniveśanāni paritaḥ puryāḥ pṛthak pārthivāḥ / draṣṭuṃ kāṅkṣitarājakāḥ satanayāvijñāpayanto muhurdvāsthaireva nareśvarāya suciraṃ vatsyantamantaḥpure
17 ॥ नमन्नरेद्रमुकुटश्रेणीनामतिघर्षणात् । किणीकृतौ विराजेते चरणौ तस्य भूभुजः
17 // namannaredramukuṭaśreṇīnāmatigharṣaṇāt / kiṇīkṛtau virājete caraṇau tasya bhūbhujaḥ
18 ॥ सेवागतनरेद्रौघविनिकीर्णैः समन्ततः । रत्नैर्भाति सभा तस्य गुहा सोमे रवी यथा
18 // sevāgatanaredraughavinikīrṇaiḥ samantataḥ / ratnairbhāti sabhā tasya guhā some ravī yathā
19 ॥ एवं स राजा धर्मेण भानुवंशशिखामणिः । अनन्यशासनामुर्वीमन्वशासदरिन्दमः
19 // evaṃ sa rājā dharmeṇa bhānuvaṃśaśikhāmaṇiḥ / ananyaśāsanāmurvīmanvaśāsadarindamaḥ
20 ॥ इत्थं पालयतः पृथ्वीं सगरस्य महीपतेः । न चापपात मुत् पुत्रमुखालोकनजृंभिता
20 // itthaṃ pālayataḥ pṛthvīṃ sagarasya mahīpateḥ / na cāpapāta mut putramukhālokanajṛṃbhitā
21 ॥ विना तां दुःखितो ऽत्यर्थं चितयामास नैकधा । अहो कष्टमपुत्रो ऽहमस्मिन्वंशे ध्रुवं तु यत्
21 // vinā tāṃ duḥkhito 'tyarthaṃ citayāmāsa naikadhā / aho kaṣṭamaputro 'hamasminvaṃśe dhruvaṃ tu yat
22 ॥ प्रयान्ति नूनमस्माकं पितरः पिण्डविप्लवम् । निरयादपि सत्पुत्रे संजाते पितरः किल
22 // prayānti nūnamasmākaṃ pitaraḥ piṇḍaviplavam / nirayādapi satputre saṃjāte pitaraḥ kila
23 ॥ प्रीत्या प्रयान्ति तद्गेहं जातकर्मक्रियोत्सुकाः । महता सुकृतेनापि संप्राप्तस्य दिवं किल
23 // prītyā prayānti tadgehaṃ jātakarmakriyotsukāḥ / mahatā sukṛtenāpi saṃprāptasya divaṃ kila
24 ॥ अपुत्रस्यामराः स्वर्गे द्वारं नोद्धाटयन्ति हि । पिता तु लोकमुभयोः स्वर्लोकं तत्पितामहाः
24 // aputrasyāmarāḥ svarge dvāraṃ noddhāṭayanti hi / pitā tu lokamubhayoḥ svarlokaṃ tatpitāmahāḥ
25 ॥ जेष्यन्ति किल सत्पुत्रे जाते वंशद्वये ऽपि च । अनपत्यतयाहं तु पुत्रिणां या भवेद्गतिः
25 // jeṣyanti kila satputre jāte vaṃśadvaye 'pi ca / anapatyatayāhaṃ tu putriṇāṃ yā bhavedgatiḥ
26 ॥ न तां प्राप्क्यामि वै नूनं सुदुर्लभतरा हि सा । पदादैन्द्रात्किलाभिन्नमृद्धं राज्यमखण्डितम्
26 // na tāṃ prāpkyāmi vai nūnaṃ sudurlabhatarā hi sā / padādaindrātkilābhinnamṛddhaṃ rājyamakhaṇḍitam
27 ॥ मम यत्तदपुण्यस्य याति निष्फलतामिह । इदं मत्पूर्वजैरेव सिंहासनमधिष्ठितम्
27 // mama yattadapuṇyasya yāti niṣphalatāmiha / idaṃ matpūrvajaireva siṃhāsanamadhiṣṭhitam
28 ॥ अपुत्रत्वेन राज्यं च पराधीनत्वमेष्यति । तस्मादौर्वाश्रममहं गत्वा तं मुनिपुङ्गवम्
28 // aputratvena rājyaṃ ca parādhīnatvameṣyati / tasmādaurvāśramamahaṃ gatvā taṃ munipuṅgavam
29 ॥ प्रसादयिष्ये पुत्रार्थं भार्याभ्यां सहितो ऽधुना । गत्वा तस्मै त्वपुत्रत्वं विनिवेद्य महात्मने
29 // prasādayiṣye putrārthaṃ bhāryābhyāṃ sahito 'dhunā / gatvā tasmai tvaputratvaṃ vinivedya mahātmane
30 ॥ स यद्वक्ष्यति तत्सर्वं करिष्ये नात्र संशयः । इति सञ्चिन्त्य मनसा सगरोराजसत्तमः
30 // sa yadvakṣyati tatsarvaṃ kariṣye nātra saṃśayaḥ / iti sañcintya manasā sagarorājasattamaḥ
31 ॥ इत्येष कृत्यविद्राजन्गन्तुमौर्वाश्रमं प्रति । स मन्त्रिप्रवरे राज्यं प्रतिष्ठाप्य ततो वनम्
31 // ityeṣa kṛtyavidrājangantumaurvāśramaṃ prati / sa mantripravare rājyaṃ pratiṣṭhāpya tato vanam
32 ॥ प्रययौ रथमारुह्य भार्याभ्यां सहितो मुदा । जगाम रथघोषेण मेघनादातिशङ्किभिः
32 // prayayau rathamāruhya bhāryābhyāṃ sahito mudā / jagāma rathaghoṣeṇa meghanādātiśaṅkibhiḥ
33 ॥ स्तब्धेक्षणैर्लक्ष्यमाणो मार्गोपान्ते शिखण्डिभिः । प्रियाभ्यां दर्शयन्राजन्सारङ्गांस्तिमितेक्षणान्
33 // stabdhekṣaṇairlakṣyamāṇo mārgopānte śikhaṇḍibhiḥ / priyābhyāṃ darśayanrājansāraṅgāṃstimitekṣaṇān
34 ॥ क्षममूर्ध्वमुखान्सद्यः पलायनपरान्पुनः । वृक्षान्पुष्पफलोपेतान्विलोक्य मुदितो ऽभवत्
34 // kṣamamūrdhvamukhānsadyaḥ palāyanaparānpunaḥ / vṛkṣānpuṣpaphalopetānvilokya mudito 'bhavat
35 ॥ अम्लानकुसुमैः स्वादुफलैः शाद्वलभूमिकैः । सुस्निग्धपल्लवच्छायैरभितः संभृतं नगैः
35 // amlānakusumaiḥ svāduphalaiḥ śādvalabhūmikaiḥ / susnigdhapallavacchāyairabhitaḥ saṃbhṛtaṃ nagaiḥ
36 ॥ चूताग्रपल्लवास्वादस्निग्धकण्ठपिकारवैः । श्रोत्राभिरामजनकैस्संघुष्टं सर्वतोदिशम्
36 // cūtāgrapallavāsvādasnigdhakaṇṭhapikāravaiḥ / śrotrābhirāmajanakaissaṃghuṣṭaṃ sarvatodiśam
37 ॥ सर्वर्तुकुसुमोपेतं भ्रमद्भ्रमरमण्डितम् । प्रसूनस्तबकानम्रबल्लरीवेल्लितद्रुमम्
37 // sarvartukusumopetaṃ bhramadbhramaramaṇḍitam / prasūnastabakānamraballarīvellitadrumam
38 ॥ कपियूथसमाक्रान्तव नस्पतिशतावृतम् । उन्मत्तशिखिसारङ्गकूजत्पक्षिगणान्वितम्
38 // kapiyūthasamākrāntava naspatiśatāvṛtam / unmattaśikhisāraṅgakūjatpakṣigaṇānvitam
39 ॥ गायद्विद्याधरवधूगीतिकासुमनोहरम् । संचरत्किन्नरीद्वन्द्वविराजद्वनगह्वरम्
39 // gāyadvidyādharavadhūgītikāsumanoharam / saṃcaratkinnarīdvandvavirājadvanagahvaram
40 ॥ हंससारसचक्राह्वकारण्डवशुकादिभिः । सुस्वरैरावृतोपान्तैः सरोभिः परिवारितम्
40 // haṃsasārasacakrāhvakāraṇḍavaśukādibhiḥ / susvarairāvṛtopāntaiḥ sarobhiḥ parivāritam
41 ॥ सरः स्वंबुज कह्लारकुमुदोत्पलराशिषु । शनैः परिवहन्मन्दमारुतापूर्णदिङ्मुखम्
41 // saraḥ svaṃbuja kahlārakumudotpalarāśiṣu / śanaiḥ parivahanmandamārutāpūrṇadiṅmukham
42 ॥ एवंविधगुणोपेतमधिगाह्य तपोवनम् । गच्छन्रथेनाथ नृपः प्रहर्षं परमं ययौ
42 // evaṃvidhaguṇopetamadhigāhya tapovanam / gacchanrathenātha nṛpaḥ praharṣaṃ paramaṃ yayau
43 ॥ उपशान्ताशयः सो ऽथ संप्राप्याश्रममण्डलम् । भार्याभ्यां सहितः श्रीमान्वाहादवरुरोह वै
43 // upaśāntāśayaḥ so 'tha saṃprāpyāśramamaṇḍalam / bhāryābhyāṃ sahitaḥ śrīmānvāhādavaruroha vai
44 ॥ धुर्यान्विश्रामयेत्युक्त्वा यन्तारमवनीपतिः । आससादाश्रमोपान्तं महर्षेर्भावितात्मनः
44 // dhuryānviśrāmayetyuktvā yantāramavanīpatiḥ / āsasādāśramopāntaṃ maharṣerbhāvitātmanaḥ
45 ॥ स श्रुत्वा मुनिशिष्येभ्यः कृतनित्यक्रियादरम् । मुनिं द्रष्टुं विनीतात्मा प्रविवेशाश्रमं तदा
45 // sa śrutvā muniśiṣyebhyaḥ kṛtanityakriyādaram / muniṃ draṣṭuṃ vinītātmā praviveśāśramaṃ tadā
46 ॥ मुनिमध्ये समासीनमृषिवृन्दैः समन्वितम् । ननाम शिरसा राजा भार्याभ्यां सहितो मुदा
46 // munimadhye samāsīnamṛṣivṛndaiḥ samanvitam / nanāma śirasā rājā bhāryābhyāṃ sahito mudā
47 ॥ कृतप्रणामं नृपतिमृषिरौर्वः प्रतापवान् । उपविशेति प्रेम्णा वै सह ताभ्यां समादिशत्
47 // kṛtapraṇāmaṃ nṛpatimṛṣiraurvaḥ pratāpavān / upaviśeti premṇā vai saha tābhyāṃ samādiśat
48 ॥ अर्घ्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयित्वा महामुनिः । आतिथ्येन च वन्येन सभार्यं तमतोषयत्
48 // arghyapādyādibhiḥ samyakpūjayitvā mahāmuniḥ / ātithyena ca vanyena sabhāryaṃ tamatoṣayat
49 ॥ अथातिथ्योपविश्रान्तं प्रणम्या सीनमग्रतः । राजानमब्रवीदौर्वः शनैर्मृद्वक्षरं वचः
49 // athātithyopaviśrāntaṃ praṇamyā sīnamagrataḥ / rājānamabravīdaurvaḥ śanairmṛdvakṣaraṃ vacaḥ
50 ॥ कुशलं ननु ते राज्ये बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च । अपिधर्मेण सकलाः प्रजास्त्वं परिरक्षसि
50 // kuśalaṃ nanu te rājye bāhyeṣvābhyantareṣu ca / apidharmeṇa sakalāḥ prajāstvaṃ parirakṣasi
51 ॥ अपि जेतुं त्रिवर्गं त्वमुपायैः सम्यगीहसे । फलन्ति हि गुणास्तुभ्यं त्वया सम्यक्प्रचोदिताः
51 // api jetuṃ trivargaṃ tvamupāyaiḥ samyagīhase / phalanti hi guṇāstubhyaṃ tvayā samyakpracoditāḥ
52 ॥ दिष्ट्यात्वया जिताः सर्वे रिपवो नृपसत्तम । दिष्ट्या च सकलं राज्यं त्वया धर्मेण रक्ष्यते
52 // diṣṭyātvayā jitāḥ sarve ripavo nṛpasattama / diṣṭyā ca sakalaṃ rājyaṃ tvayā dharmeṇa rakṣyate
53 ॥ धर्म एव स्थितिर्येषां तेषां नास्त्यत्रविप्लवः । न तं रक्षति किं धर्मः स्वयं येनाभिरक्षितः
53 // dharma eva sthitiryeṣāṃ teṣāṃ nāstyatraviplavaḥ / na taṃ rakṣati kiṃ dharmaḥ svayaṃ yenābhirakṣitaḥ
54 ॥ पूर्वमेवाहमश्रौषं विजित्य सकलां महीम् । सबलोनगरीं प्राप्तः कृतदारो भवानिति
54 // pūrvamevāhamaśrauṣaṃ vijitya sakalāṃ mahīm / sabalonagarīṃ prāptaḥ kṛtadāro bhavāniti
55 ॥ राज्ञां तु प्रवरो धर्मो यत्प्रजापरिपालनम् । भवन्ति सुखिनो नूनं तेनैवेह परत्र च
55 // rājñāṃ tu pravaro dharmo yatprajāparipālanam / bhavanti sukhino nūnaṃ tenaiveha paratra ca
56 ॥ स भवान्राज्य भरणं परित्यज्य मदन्तिकम् । भार्याभ्यां सहितो राजन्समायातो ऽसि मे वद
56 // sa bhavānrājya bharaṇaṃ parityajya madantikam / bhāryābhyāṃ sahito rājansamāyāto 'si me vada
57 ॥ जैमिनिरुवाच एवमुक्तस्तु मुनिना सगरो राजसत्तमः । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्राह तं मधुरं वचः
57 // jaiminiruvāca evamuktastu muninā sagaro rājasattamaḥ / kṛtāñjalipuṭo bhūtvā prāha taṃ madhuraṃ vacaḥ