43 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उवोद्धातपादे सगरवरिते ऽश्वमोचनं नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ॥ 52॥ जैमिनिरुवाच तेषु तत्र निविष्टेषु वासवेन प्रचोदितः । जहारं तुरगं वायुस्तत्क्षणेन रसातलम्
43 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya uvoddhātapāde sagaravarite 'śvamocanaṃ nāma dvipañcāśattamo 'dhyāyaḥ // 52// jaiminiruvāca teṣu tatra niviṣṭeṣu vāsavena pracoditaḥ / jahāraṃ turagaṃ vāyustatkṣaṇena rasātalam
1 ॥ अदृष्टमश्वं तैः सर्वैरपहृत्य सदागतिः । अनयत्तत्पथा राजन्कपिलस्यान्तिकं मुनेः
1 // adṛṣṭamaśvaṃ taiḥ sarvairapahṛtya sadāgatiḥ / anayattatpathā rājankapilasyāntikaṃ muneḥ
2 ॥ ततः समाकुलाः सर्वे विनष्टे ऽश्वे नृपात्मजाः । परीत्य वसुधां सर्वां प्रमार्गन्तस्तुरगमम्
2 // tataḥ samākulāḥ sarve vinaṣṭe 'śve nṛpātmajāḥ / parītya vasudhāṃ sarvāṃ pramārgantasturagamam
3 ॥ विचित्य पृथिवीं ते तु स पुराचलकाननाम् । अपश्यन्तो यज्ञपशुं दुःखं महदवाप्नुवन्
3 // vicitya pṛthivīṃ te tu sa purācalakānanām / apaśyanto yajñapaśuṃ duḥkhaṃ mahadavāpnuvan
4 ॥ ततो ऽयोध्यां समासाद्य ऋषिभिः परिवारिताम् । दृष्ट्वा प्रणम्य पितरं तस्मै सर्वं न्यवेदयन्
4 // tato 'yodhyāṃ samāsādya ṛṣibhiḥ parivāritām / dṛṣṭvā praṇamya pitaraṃ tasmai sarvaṃ nyavedayan
5 ॥ परीत्य पृथ्वीमस्माभिर्निविष्टे वरुणालये । रक्ष्यमाणो ऽपि पश्यद्भिः केनापि तुरगो हृतः
5 // parītya pṛthvīmasmābhirniviṣṭe varuṇālaye / rakṣyamāṇo 'pi paśyadbhiḥ kenāpi turago hṛtaḥ
6 ॥ इत्युक्तस्तै रुषाविष्टस्तानुवाच नृपोत्तमः । प्रयास्यध्वमधर्मिष्ठाः सर्वे ऽनावृत्तये पुनः
6 // ityuktastai ruṣāviṣṭastānuvāca nṛpottamaḥ / prayāsyadhvamadharmiṣṭhāḥ sarve 'nāvṛttaye punaḥ
7 ॥ कथं भवद्भिर्जीवद्भिर्विनष्टो वै दरात्मभिः । तुरगेण विना सत्यं नेहाग मनमस्ति वः
7 // kathaṃ bhavadbhirjīvadbhirvinaṣṭo vai darātmabhiḥ / turageṇa vinā satyaṃ nehāga manamasti vaḥ
8 ॥ ततः समेत्य तस्मात्ते सप्रयाताः परस्परम् । ऊचुर्न दृश्यते ऽद्यापि तुरगः किं प्रकुमह
8 // tataḥ sametya tasmātte saprayātāḥ parasparam / ūcurna dṛśyate 'dyāpi turagaḥ kiṃ prakumaha
9 ॥ वसुधा विचितास्माभिः सशैलवनकानना । न चापि दृश्यते वाजी तद्वार्त्तापि न कुत्रचित्
9 // vasudhā vicitāsmābhiḥ saśailavanakānanā / na cāpi dṛśyate vājī tadvārttāpi na kutracit
10 ॥ तस्मादब्धेः समारभ्य पातालावधि मेदिनीम् । विभज्य रवात्वा पातालं विविशाम तुरङ्गमम्
10 // tasmādabdheḥ samārabhya pātālāvadhi medinīm / vibhajya ravātvā pātālaṃ viviśāma turaṅgamam
11 ॥ इति कृत्वा मतिं सर्वे सागराः क्रूरनिश्चयाः । निचख्नुर्भूमिमंबोधेस्तटा दारभ्य सर्वतः
11 // iti kṛtvā matiṃ sarve sāgarāḥ krūraniścayāḥ / nicakhnurbhūmimaṃbodhestaṭā dārabhya sarvataḥ
12 ॥ तैः खन्यमाना वसुधा ररास भृशविह्वला । चुक्रुशुश्चापि भूतानि दृष्ट्वा तेषां विचेष्टितम्
12 // taiḥ khanyamānā vasudhā rarāsa bhṛśavihvalā / cukruśuścāpi bhūtāni dṛṣṭvā teṣāṃ viceṣṭitam
13 ॥ ततस्ते भारतं खण्डं खात्वा संक्षिब्य भूतले । भूमेर्योजनसाहस्रं योजयामासुरंबुधौ
13 // tataste bhārataṃ khaṇḍaṃ khātvā saṃkṣibya bhūtale / bhūmeryojanasāhasraṃ yojayāmāsuraṃbudhau
14 ॥ आपातालतलं ते तु खनन्तो मेदिनीतलम् । चरन्तमश्वं पाताले ददृशुर्नृपनन्दनाः
14 // āpātālatalaṃ te tu khananto medinītalam / carantamaśvaṃ pātāle dadṛśurnṛpanandanāḥ
15 ॥ संप्रहृष्टास्ततः सर्वे समेत्य च समन्ततः । संतोषाज्जहसुः केचिन्ननृतुश्च मुदान्विताः
15 // saṃprahṛṣṭāstataḥ sarve sametya ca samantataḥ / saṃtoṣājjahasuḥ kecinnanṛtuśca mudānvitāḥ
16 ॥ ददृशुश्च महात्मानं कपिलं दीप्ततेजसम् । वृद्धं पद्मासनासीनं नासाग्रन्यस्तलोचनम्
16 // dadṛśuśca mahātmānaṃ kapilaṃ dīptatejasam / vṛddhaṃ padmāsanāsīnaṃ nāsāgranyastalocanam
17 ॥ ऋज्वायतशिरोग्रीवं पुरोविष्टब्धवक्षसम् । स्वतेजसाभिसरता परिबूर्णेन सर्वतः
17 // ṛjvāyataśirogrīvaṃ puroviṣṭabdhavakṣasam / svatejasābhisaratā paribūrṇena sarvataḥ
18 ॥ प्रकाश्यमानं परितो निवातस्थप्रदीपवत् । स्वान्तप्रकाशिताशेषविज्ञानमयविग्रहम्
18 // prakāśyamānaṃ parito nivātasthapradīpavat / svāntaprakāśitāśeṣavijñānamayavigraham
19 ॥ समाधिगतचित्तन्तु निभृतांभोधिसन्निभम् । आरूढयोगं विधिवद्ध्येयसंलीनमानसम्
19 // samādhigatacittantu nibhṛtāṃbhodhisannibham / ārūḍhayogaṃ vidhivaddhyeyasaṃlīnamānasam
20 ॥ च्दृदद्यत्दद्वड्ढ द्यदृ डद्धठ्ठण्थ्र्ठ्ठदड्डठ्ठ-थ्र्ठ्ठड्डण्न्र्ठ्ठडण्ठ्ठग्ठ्ठ योगीन्द्रप्रवरं शान्तं ज्वालामाल मिवानलम् । विलोक्य तत्र तिष्ठन्तं विमृशन्तः परस्परम्
20 // cdṛdadyatdadvaḍḍha dyadṛ ḍaddhaṭhṭhaṇthrṭhṭhadaḍḍaṭhṭha-thrṭhṭhaḍḍaṇnrṭhṭhaḍaṇṭhṭhagṭhṭha yogīndrapravaraṃ śāntaṃ jvālāmāla mivānalam / vilokya tatra tiṣṭhantaṃ vimṛśantaḥ parasparam
21 ॥ मुहूर्त्तमिव ते राजन्साध्वसं परमं गताः । ततो ऽयमश्वहर्त्तेति सागरा कालचोदिताः
21 // muhūrttamiva te rājansādhvasaṃ paramaṃ gatāḥ / tato 'yamaśvahartteti sāgarā kālacoditāḥ
22 ॥ परिवव्रुर्दुरात्मानः कपिलं मुनिसत्तमम् । ततस्तं परिवार्योचुश्वोरो ऽयं नात्र संशयः
22 // parivavrurdurātmānaḥ kapilaṃ munisattamam / tatastaṃ parivāryocuśvoro 'yaṃ nātra saṃśayaḥ
23 ॥ अश्वहर्त्ता ततो ऽह्येष वध्यो ऽस्माभिर्दुराशयः । तं प्राकृतवदासीनं ते सर्वे हतवुद्धयः
23 // aśvaharttā tato 'hyeṣa vadhyo 'smābhirdurāśayaḥ / taṃ prākṛtavadāsīnaṃ te sarve hatavuddhayaḥ
24 ॥ आसन्नमरणाश्चक्रुर्धर्षितं मुनिमञ्जसा । जैमिनिरुवाच ततो मुनिरदीनात्मा ध्यानभङ्गप्रधर्षितः
24 // āsannamaraṇāścakrurdharṣitaṃ munimañjasā / jaiminiruvāca tato muniradīnātmā dhyānabhaṅgapradharṣitaḥ
25 ॥ क्रोधेन महताऽविष्टश्चुक्षुभे कपिलस्तदा । प्रचचाल दुराधर्षो धर्षितस्तैर् दुरात्मभिः
25 // krodhena mahatā'viṣṭaścukṣubhe kapilastadā / pracacāla durādharṣo dharṣitastair durātmabhiḥ
26 ॥ व्यजृंभत च कल्पान्ते मरुद्भिरिव चानलः । तस्य चार्णवगंभीराद्वपुषः कोपपावकः
26 // vyajṛṃbhata ca kalpānte marudbhiriva cānalaḥ / tasya cārṇavagaṃbhīrādvapuṣaḥ kopapāvakaḥ
27 ॥ दिधक्षुरिव पातालांल्लोकान्सांकर्षणो ऽनलः । शुशुभे धर्षणक्रोधपरामर्शविदीपितः
27 // didhakṣuriva pātālāṃllokānsāṃkarṣaṇo 'nalaḥ / śuśubhe dharṣaṇakrodhaparāmarśavidīpitaḥ
28 ॥ उन्मीलयत्तदा नेत्रे वह्निचक्रसमद्युतिः । तदाक्षिणी क्षणं राजन्राजेतां सुभृशारुणे
28 // unmīlayattadā netre vahnicakrasamadyutiḥ / tadākṣiṇī kṣaṇaṃ rājanrājetāṃ subhṛśāruṇe
29 ॥ पूर्वसंव्यासमुदितौ पुष्पवन्ताविवांबरे । ततो ऽप्युद्वर्त्तमानाभ्यां नेत्राभ्यां नृपनन्दनान्
29 // pūrvasaṃvyāsamuditau puṣpavantāvivāṃbare / tato 'pyudvarttamānābhyāṃ netrābhyāṃ nṛpanandanān
30 ॥ अवैक्षत च गंभीरः कृतान्तः कालपर्यये । क्रुद्धस्य तस्यनेत्राभ्यां सहसा पावकार्चिषः
30 // avaikṣata ca gaṃbhīraḥ kṛtāntaḥ kālaparyaye / kruddhasya tasyanetrābhyāṃ sahasā pāvakārciṣaḥ
31 ॥ निश्चेरुरभिलोदिक्षु कालाग्नेरिव संतताः । सधूमकवलोदग्राः स्फुलिङ्गौघमुचो मुहुः
31 // niścerurabhilodikṣu kālāgneriva saṃtatāḥ / sadhūmakavalodagrāḥ sphuliṅgaughamuco muhuḥ
32 ॥ मुनिक्रोधानलज्वालाः समन्ताव्द्यानशुर्दिशः । व्यालोदरौग्रकुहरा ज्वाला स्तन्नेत्रनिर्गताः
32 // munikrodhānalajvālāḥ samantāvdyānaśurdiśaḥ / vyālodaraugrakuharā jvālā stannetranirgatāḥ
33 ॥ विरेजुर्निभृतांभोधेर्वडवाग्नेरिवार्चिषः । क्रोधाग्निः सुमहाराज ज्वालावव्याप्तदिगन्तरः
33 // virejurnibhṛtāṃbhodhervaḍavāgnerivārciṣaḥ / krodhāgniḥ sumahārāja jvālāvavyāptadigantaraḥ
34 ॥ दग्धांश्चकार तान्सर्वानावृण्वानो नभस्तलम्
34 // dagdhāṃścakāra tānsarvānāvṛṇvāno nabhastalam
35 ॥ सशब्दमुद्भ्रान्तमरुत्प्रकोपविवर्त्तमानानलधूमजालैः । महीरजोभिश्च नितान्तमुद्धतैः समावृतं लोक मभूद्भृशातुरम्
35 // saśabdamudbhrāntamarutprakopavivarttamānānaladhūmajālaiḥ / mahīrajobhiśca nitāntamuddhataiḥ samāvṛtaṃ loka mabhūdbhṛśāturam
36 ॥ ततः स वह्निर्विलिखन्निवाभितः समीरवेगाभिहताभिरंबरम् । शिखाभिरुर्वीशसुतानशेषतो ददाह सद्यः सुर विद्विषस्तान्
36 // tataḥ sa vahnirvilikhannivābhitaḥ samīravegābhihatābhiraṃbaram / śikhābhirurvīśasutānaśeṣato dadāha sadyaḥ sura vidviṣastān
37 ॥ मिषतः सर्वलोकस्य क्तोधाग्निस्तमृते हयम् । सागरांस्तानशेषेण भस्मसादकरोत्स तान्
37 // miṣataḥ sarvalokasya ktodhāgnistamṛte hayam / sāgarāṃstānaśeṣeṇa bhasmasādakarotsa tān
38 ॥ एवं क्रोधाग्निना तेन सागराः पापचेतसः । जज्वलुः सहसा दावे तरवो नीरसा इव
38 // evaṃ krodhāgninā tena sāgarāḥ pāpacetasaḥ / jajvaluḥ sahasā dāve taravo nīrasā iva
39 ॥ दृष्ट्वा तेषां तु निधनं सागराणान्दुरात्मनाम् । अन्योन्यमबुवन्देवा विस्मिता ऋषिभिः सह
39 // dṛṣṭvā teṣāṃ tu nidhanaṃ sāgarāṇāndurātmanām / anyonyamabuvandevā vismitā ṛṣibhiḥ saha
40 ॥ अहोदारुणपापानां विपाको न चिरायितः । दुरन्तः खलु लोके ऽस्मिन्नराणामसदात्मनाम्
40 // ahodāruṇapāpānāṃ vipāko na cirāyitaḥ / durantaḥ khalu loke 'sminnarāṇāmasadātmanām
41 ॥ यदि मे पर्वताकारा नृशंसाः क्रूरवुद्धयः । युगपद्विलयं प्राप्ताः सहसैव तृणाग्निवत्
41 // yadi me parvatākārā nṛśaṃsāḥ krūravuddhayaḥ / yugapadvilayaṃ prāptāḥ sahasaiva tṛṇāgnivat
42 ॥ उद्वेजनीया भूतानां सद्भिरत्यन्तगर्हिताः । आजीवान्तमिमे हर्तु दिष्ट्या संक्षयमागताः
42 // udvejanīyā bhūtānāṃ sadbhiratyantagarhitāḥ / ājīvāntamime hartu diṣṭyā saṃkṣayamāgatāḥ
43 ॥ परोपतापि नितरां सर्वलोकजुगुप्सितम् । इह कृत्वाशुभं कर्म कःपुमान्विन्दते सुखम्
43 // paropatāpi nitarāṃ sarvalokajugupsitam / iha kṛtvāśubhaṃ karma kaḥpumānvindate sukham
44 ॥ विक्रोश्य सर्वभूतानि संप्रयाताः स्वकर्मभिः । ब्रह्मदण्डहताः पापा निरयं शाश्वतीः समाः
44 // vikrośya sarvabhūtāni saṃprayātāḥ svakarmabhiḥ / brahmadaṇḍahatāḥ pāpā nirayaṃ śāśvatīḥ samāḥ
45 ॥ तस्मात्सदैव कर्त्तव्यं कर्म पुंसां मनीपिणाम् । दुरतश्च परित्याज्यमितरल्लोकनिन्दितम्
45 // tasmātsadaiva karttavyaṃ karma puṃsāṃ manīpiṇām / durataśca parityājyamitarallokaninditam
46 ॥ कर्त्तव्यः श्रेयसे यत्नो यावज्जीवं विजानता । नाचरेत्कस्यचिद्द्रोहमनित्यं जीवनं यतः
46 // karttavyaḥ śreyase yatno yāvajjīvaṃ vijānatā / nācaretkasyaciddrohamanityaṃ jīvanaṃ yataḥ
47 ॥ अनित्यो ऽयं सदा देहःसपदश्चातिचञ्चलाः । संसारश्चातिनिस्सारस्तत्कथं विश्वसेद्बुधः
47 // anityo 'yaṃ sadā dehaḥsapadaścāticañcalāḥ / saṃsāraścātinissārastatkathaṃ viśvasedbudhaḥ
48 ॥ एवं सुरमुनीन्द्रेषु कथयत्सु परस्परम् । मुनिक्रोधेन्धनीभूता विनेशुः सगरात्मजाः
48 // evaṃ suramunīndreṣu kathayatsu parasparam / munikrodhendhanībhūtā vineśuḥ sagarātmajāḥ
49 ॥ निर्दगधदेहाः सहसा भुवं विष्टभ्य भस्मना । अवापुर्निरयं सद्यः सागरास्ते स्वकमभिः
49 // nirdagadhadehāḥ sahasā bhuvaṃ viṣṭabhya bhasmanā / avāpurnirayaṃ sadyaḥ sāgarāste svakamabhiḥ
50 ॥ सागरांस्तानशेषेण दग्धवातत्क्रोधजो ऽनलः । क्षणेन लोकानखिलानुद्यतो दग्धुमञ्जसा
50 // sāgarāṃstānaśeṣeṇa dagdhavātatkrodhajo 'nalaḥ / kṣaṇena lokānakhilānudyato dagdhumañjasā
51 ॥ भयभीतास्ततो देवाः समेत्य दिवि संस्थिताः । तुष्टुवुस्ते महात्मानं क्रोधाग्निशमनार्थिनः
51 // bhayabhītāstato devāḥ sametya divi saṃsthitāḥ / tuṣṭuvuste mahātmānaṃ krodhāgniśamanārthinaḥ