52 ॥ इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरचरितेसागराविनाशो नाम त्रिपञ्चशत्तमो ऽध्यायः ॥ 53॥ जैमिनिरुवाच क्रोधाग्निमेनं विप्रेन्द्र सद्यः संहर्त्तुमर्हसि । नो चेदकाले लोको ऽयं सकलस्तेन दह्यते
52 // iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamābhāge tṛtīya upoddhātapāde sagaracaritesāgarāvināśo nāma tripañcaśattamo 'dhyāyaḥ // 53// jaiminiruvāca krodhāgnimenaṃ viprendra sadyaḥ saṃharttumarhasi / no cedakāle loko 'yaṃ sakalastena dahyate
1 ॥ दृष्टस्ते महिमानेन व्याप्तमासीच्चराचरम् । क्षमस्व संहर क्रोधं नमस्ते विप्रपुङ्गव
1 // dṛṣṭaste mahimānena vyāptamāsīccarācaram / kṣamasva saṃhara krodhaṃ namaste viprapuṅgava
2 ॥ एवं संस्तूयमानस्तु भगवान्कपिलो मुनिः । तूर्णमेव क्षयं निन्ये क्रोधाग्निमतिभैरवम्
2 // evaṃ saṃstūyamānastu bhagavānkapilo muniḥ / tūrṇameva kṣayaṃ ninye krodhāgnimatibhairavam
3 ॥ ततः प्रशान्तमभवज्जगत्सर्वं चराचरम् । देवास्तपस्विनश्चैव बभूवुर्विगतज्वराः
3 // tataḥ praśāntamabhavajjagatsarvaṃ carācaram / devāstapasvinaścaiva babhūvurvigatajvarāḥ
4 ॥ एतस्मिन्नेव काले तु भगवान्नारदो मुनिः । अयोध्या मगमद्राजन्देवलोकाद्यदृच्छया
4 // etasminneva kāle tu bhagavānnārado muniḥ / ayodhyā magamadrājandevalokādyadṛcchayā
5 ॥ तमागतमभिप्रेक्ष्य नारदं सगरस्तदा । अर्घ्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयामास शास्त्रतः
5 // tamāgatamabhiprekṣya nāradaṃ sagarastadā / arghyapādyādibhiḥ samyakpūjayāmāsa śāstrataḥ
6 ॥ परिगृह्य च तत्पूजामासीनः परमासने । नारदो राजशार्दूलमिदं वचनमब्रवीत्
6 // parigṛhya ca tatpūjāmāsīnaḥ paramāsane / nārado rājaśārdūlamidaṃ vacanamabravīt
7 ॥ नारद उवाच हयसंचारणार्थाय संप्रयातास्तवात्मजाः । ब्रह्मदण्डहताः सर्वे विनष्टा नृपसत्तम
7 // nārada uvāca hayasaṃcāraṇārthāya saṃprayātāstavātmajāḥ / brahmadaṇḍahatāḥ sarve vinaṣṭā nṛpasattama
8 ॥ संरक्ष्यमाणस्तैः सर्वैर्हयस्ते यज्ञियो नृप । केनाप्य लक्षितः क्वापि नीतो विधिवशाद्दिवि
8 // saṃrakṣyamāṇastaiḥ sarvairhayaste yajñiyo nṛpa / kenāpya lakṣitaḥ kvāpi nīto vidhivaśāddivi
9 ॥ ततो विनष्टं तुरगं विचिन्वन्तो महीतले । प्रालभन्त न ते क्वापि तत्प्रवृत्तिं चिरान्नृप
9 // tato vinaṣṭaṃ turagaṃ vicinvanto mahītale / prālabhanta na te kvāpi tatpravṛttiṃ cirānnṛpa
10 ॥ ततो ऽवनेरधस्ते ऽश्वं विचेतुं कृतनिश्चयाः । सागरास्ते समारभ्य प्रचख्नुर्वसुधातलम्
10 // tato 'vaneradhaste 'śvaṃ vicetuṃ kṛtaniścayāḥ / sāgarāste samārabhya pracakhnurvasudhātalam
11 ॥ खनन्तो वसुधा मश्वं पाताले ददृशुर्नृप । समीपे तस्य योगीन्द्रं कपिलं चमहामुनिम्
11 // khananto vasudhā maśvaṃ pātāle dadṛśurnṛpa / samīpe tasya yogīndraṃ kapilaṃ camahāmunim
12 ॥ तं दृष्ट्वा पापकर्माणस्ते सर्वे कालचोदिताः । कपिलं कोपयामासुरश्वहर्त्तायमित्यलम्
12 // taṃ dṛṣṭvā pāpakarmāṇaste sarve kālacoditāḥ / kapilaṃ kopayāmāsuraśvaharttāyamityalam
13 ॥ ततस्तत्क्रोधसंभूतनेत्राग्नेर्दहतो दिशः । इन्धनीभूतदेहास्ते पुत्राः संक्षयमागताः
13 // tatastatkrodhasaṃbhūtanetrāgnerdahato diśaḥ / indhanībhūtadehāste putrāḥ saṃkṣayamāgatāḥ
14 ॥ क्रूराः पापसमाचाराः सर्वलोकोपरोधकाः । यतस्ते तेन राजेन्द्र न शोकं कर्तुमर्हसि
14 // krūrāḥ pāpasamācārāḥ sarvalokoparodhakāḥ / yataste tena rājendra na śokaṃ kartumarhasi
15 ॥ स त्वं धैर्यधनो भूत्वा भवित व्यतयात्मनः । नष्टं मृतमतीतं च नानुशोचन्ति पण्डिताः
15 // sa tvaṃ dhairyadhano bhūtvā bhavita vyatayātmanaḥ / naṣṭaṃ mṛtamatītaṃ ca nānuśocanti paṇḍitāḥ
16 ॥ तस्मात्पौत्रमिमं बालमंशुमन्तं महामतिम् । तुरगानयनार्थाय नियुङ्क्ष्व नृपसत्तम
16 // tasmātpautramimaṃ bālamaṃśumantaṃ mahāmatim / turagānayanārthāya niyuṅkṣva nṛpasattama
17 ॥ इत्यक्त्वा राजशार्दूलं सदस्यर्त्विक्समन्वितम् । क्षणेन पश्यतां तेषां नारदो ऽन्तर्दधे मुनिः
17 // ityaktvā rājaśārdūlaṃ sadasyartviksamanvitam / kṣaṇena paśyatāṃ teṣāṃ nārado 'ntardadhe muniḥ
18 ॥ तच्छ्रत्वा वचन तस्य नारदस्य नृपोत्तमः । दुःखशोकपरातात्मा दध्यौ चिरमुदारधीः
18 // tacchratvā vacana tasya nāradasya nṛpottamaḥ / duḥkhaśokaparātātmā dadhyau ciramudāradhīḥ
19 ॥ तं ध्यानयुक्तं सदसि समासीनमवाङ्मुखम् । वसिष्ठः प्राह राजानं सांत्वयन्देशकालवित्
19 // taṃ dhyānayuktaṃ sadasi samāsīnamavāṅmukham / vasiṣṭhaḥ prāha rājānaṃ sāṃtvayandeśakālavit
20 ॥ किमिदं धैर्यसाराणामवकाशं भवदृशाम् । लभते हृदि चेच्छोकः प्राप्तं धीर तया फलम्
20 // kimidaṃ dhairyasārāṇāmavakāśaṃ bhavadṛśām / labhate hṛdi cecchokaḥ prāptaṃ dhīra tayā phalam
21 ॥ दौर्मनस्यं शिथिलयन्सर्वं दिष्टवशानुगम् । मन्वानो ऽनन्तरं कृत्यं कर्तुमर्हस्यसंशयम्
21 // daurmanasyaṃ śithilayansarvaṃ diṣṭavaśānugam / manvāno 'nantaraṃ kṛtyaṃ kartumarhasyasaṃśayam
22 ॥ वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु राजा कार्यार्थतत्त्ववित् । धृतिं सत्त्वं समालंब्य तथेति प्रत्यभाषत
22 // vasiṣṭhenaivamuktastu rājā kāryārthatattvavit / dhṛtiṃ sattvaṃ samālaṃbya tatheti pratyabhāṣata
23 ॥ अंशुमन्तं समाहूय पौत्रं विनयशालिनम् । ब्रह्मक्षत्त्रसभामध्ये शनैरिदमभाषत
23 // aṃśumantaṃ samāhūya pautraṃ vinayaśālinam / brahmakṣattrasabhāmadhye śanairidamabhāṣata
24 ॥ ब्रह्मदण्डहताः सर्वे पितरस्तव पुत्रक । पतिताः पापकर्माणो निरये शाश्वतीः समाः
24 // brahmadaṇḍahatāḥ sarve pitarastava putraka / patitāḥ pāpakarmāṇo niraye śāśvatīḥ samāḥ
25 ॥ त्वमेव संततिर्मह्यं राज्यस्यास्य च रक्षिता । त्वदायत्तमशेषं मे श्रेयो ऽमुत्र परत्र च
25 // tvameva saṃtatirmahyaṃ rājyasyāsya ca rakṣitā / tvadāyattamaśeṣaṃ me śreyo 'mutra paratra ca
26 ॥ स त्वं गच्छ ममादेशात्पाताले कपिलान्तिकम् । तुरगानयनार्थाय यत्नेन महातान्वितः
26 // sa tvaṃ gaccha mamādeśātpātāle kapilāntikam / turagānayanārthāya yatnena mahātānvitaḥ
27 ॥ तं प्रार्थयित्वा विधिवत्प्रसाद्य च विशेषतः । आदाय तुरगं वत्स शीघ्रमागन्तुमर्हसि
27 // taṃ prārthayitvā vidhivatprasādya ca viśeṣataḥ / ādāya turagaṃ vatsa śīghramāgantumarhasi
28 ॥ जैमिनिरुवाच एवमुक्तोंऽशुमांस्तेन प्रणम्य पितरं पितुः । तथेत्युक्त्वा महाबुद्धिः प्रययौ कपिलान्तिकम्
28 // jaiminiruvāca evamuktoṃ'śumāṃstena praṇamya pitaraṃ pituḥ / tathetyuktvā mahābuddhiḥ prayayau kapilāntikam
29 ॥ तमुपागम्य विधिवन्नमस्कृत्य यथामति । प्रश्रयावनतो भूत्वा शनैरिदमुवाच ह
29 // tamupāgamya vidhivannamaskṛtya yathāmati / praśrayāvanato bhūtvā śanairidamuvāca ha
30 ॥ प्रसीद विप्रशार्दूल त्वामहं शरणं गतः । कोपं च संहर क्षिप्रं लोकप्रक्षयकारकम्
30 // prasīda vipraśārdūla tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ / kopaṃ ca saṃhara kṣipraṃ lokaprakṣayakārakam
31 ॥ त्वयि क्रुद्धे जगत्सर्वं प्रणाशमुपयास्यति । प्रशान्तिमुपयाह्याशुलोकाः संतु गतव्यथाः
31 // tvayi kruddhe jagatsarvaṃ praṇāśamupayāsyati / praśāntimupayāhyāśulokāḥ saṃtu gatavyathāḥ
32 ॥ प्रसन्नो ऽस्मान्महाभाग पश्य सौम्येन चक्षुषा । ये त्वत्क्रोधाग्निनिर्दग्धास्तत्संततिमवेहि माम्
32 // prasanno 'smānmahābhāga paśya saumyena cakṣuṣā / ye tvatkrodhāgninirdagdhāstatsaṃtatimavehi mām
33 ॥ नाम्नांशुमन्तं नप्तारं सगरस्य महीपतेः । सो ऽहं तस्य नियोगेन त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षया
33 // nāmnāṃśumantaṃ naptāraṃ sagarasya mahīpateḥ / so 'haṃ tasya niyogena tvatprasādābhikāṅkṣayā
34 ॥ प्राप्तो दास्यसि चेद्ब्रह्मंस्तुरगानयनाय च । जैमिनिरुवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा योगीन्द्रप्रवरो मुनिः
34 // prāpto dāsyasi cedbrahmaṃsturagānayanāya ca / jaiminiruvāca iti tadvacanaṃ śrutvā yogīndrapravaro muniḥ
35 ॥ अंशुमन्तं समालोक्य प्रसन्न इदमब्रवीत् । स्वागतं भवतो वत्स दिष्ट्या च त्वमिहागतः
35 // aṃśumantaṃ samālokya prasanna idamabravīt / svāgataṃ bhavato vatsa diṣṭyā ca tvamihāgataḥ
36 ॥ गच्छ शीघ्रं हयश्चायं नीयतां सगरान्तिकम् । अधिक्षिप्तो ऽस्य यज्ञो ऽपि प्रागतः संप्रवर्त्तताम्
36 // gaccha śīghraṃ hayaścāyaṃ nīyatāṃ sagarāntikam / adhikṣipto 'sya yajño 'pi prāgataḥ saṃpravarttatām
37 ॥ व्रियतां च वरो मत्तस्त्वया यस्ते मनोगतः । दास्ये सुदुर्लभमपि त्वद्भक्तिपरितोषितः
37 // vriyatāṃ ca varo mattastvayā yaste manogataḥ / dāsye sudurlabhamapi tvadbhaktiparitoṣitaḥ
38 ॥ एषां तु संप्रमाशं हि गत्वा वद पितामहम् । पापानां मरणं त्वेषां न च शोचितुमर्हसि
38 // eṣāṃ tu saṃpramāśaṃ hi gatvā vada pitāmaham / pāpānāṃ maraṇaṃ tveṣāṃ na ca śocitumarhasi
39 ॥ ततः प्रणाम्य चोगीन्द्रमंशुमानिदमब्रवीत् । वरं ददासि चेन्मह्यं वरये त्वां महामुने
39 // tataḥ praṇāmya cogīndramaṃśumānidamabravīt / varaṃ dadāsi cenmahyaṃ varaye tvāṃ mahāmune
40 ॥ वरमर्हामि चेत्त्वत्तः प्रसन्नो दातुमर्हसि । त्वद्रोषपावकप्लुष्टाः पितरो ये ममाखिलाः
40 // varamarhāmi cettvattaḥ prasanno dātumarhasi / tvadroṣapāvakapluṣṭāḥ pitaro ye mamākhilāḥ
41 ॥ संप्रयास्यन्ति ते ब्रह्मन्निरयं शास्वतीः समाः । ब्रह्मदण्डहतानां तु न हि पिण्डोदकक्रियाः
41 // saṃprayāsyanti te brahmannirayaṃ śāsvatīḥ samāḥ / brahmadaṇḍahatānāṃ tu na hi piṇḍodakakriyāḥ
42 ॥ पिण्डोदकविहीनानामिह लोके महामुने । विद्यते पितृसालोक्यं न खलु श्रुतिचोदितम्
42 // piṇḍodakavihīnānāmiha loke mahāmune / vidyate pitṛsālokyaṃ na khalu śruticoditam
43 ॥ अक्षयः स्वर्गवासो ऽस्तु तेषां तु त्वत्प्रसादतः । वरेणानेन भगवन्कृतकृत्यो भावाम्यहम्
43 // akṣayaḥ svargavāso 'stu teṣāṃ tu tvatprasādataḥ / vareṇānena bhagavankṛtakṛtyo bhāvāmyaham
44 ॥ तत्प्रसीद त्वमेवैषां स्वर्गतेर्वद कारणम् । येनोद्धारणमेतेषां वह्नेः कोपस्य वै भवेत्
44 // tatprasīda tvamevaiṣāṃ svargatervada kāraṇam / yenoddhāraṇameteṣāṃ vahneḥ kopasya vai bhavet
45 ॥ ततस्तमाह योगीन्द्रःसुप्रसन्नेन चेतसा । निरयोद्धारणं तेषां त्वया वत्स न शक्यते
45 // tatastamāha yogīndraḥsuprasannena cetasā / nirayoddhāraṇaṃ teṣāṃ tvayā vatsa na śakyate
46 ॥ तैश्चापि नरके तावद्वस्तव्यं पापकर्मभिः । कालः प्रतीक्ष्यतां तावद्यावत्त्वत्पौत्रसंभवः
46 // taiścāpi narake tāvadvastavyaṃ pāpakarmabhiḥ / kālaḥ pratīkṣyatāṃ tāvadyāvattvatpautrasaṃbhavaḥ
47 ॥ कालान्ते भविता वत्स पौत्रस्तव महामतिः । राजा भगीरथो नाम सर्वधर्मार्थतत्त्ववित्
47 // kālānte bhavitā vatsa pautrastava mahāmatiḥ / rājā bhagīratho nāma sarvadharmārthatattvavit
48 ॥ स तु यत्नेन महता पितृगौरवयन्त्रितः । आनेष्यति दिवो गङ्गां तपस्तप्त्वा महाद्ध्रुवम्
48 // sa tu yatnena mahatā pitṛgauravayantritaḥ / āneṣyati divo gaṅgāṃ tapastaptvā mahāddhruvam
49 ॥ तदंभसा पावितेषु तेषां गात्रास्थिभस्मसु । प्राप्नुवन्ति गतिं स्वर्गे भवतः पितरो ऽखिलाः
49 // tadaṃbhasā pāviteṣu teṣāṃ gātrāsthibhasmasu / prāpnuvanti gatiṃ svarge bhavataḥ pitaro 'khilāḥ
50 ॥ तथेति तस्या माहात्म्यं गङ्गाया नृपनन्दन । भागीरथीति लोके ऽस्मिन्सा विख्यातिमुपैष्यति
50 // tatheti tasyā māhātmyaṃ gaṅgāyā nṛpanandana / bhāgīrathīti loke 'sminsā vikhyātimupaiṣyati
51 ॥ यत्तोयप्लावितेष्वस्थिभस्मलोमनखेष्वपि । निरयादपि संयाति देही स्वर्लोकमक्षयम्
51 // yattoyaplāviteṣvasthibhasmalomanakheṣvapi / nirayādapi saṃyāti dehī svarlokamakṣayam
52 ॥ तस्मात्त्वं गच्छ भद्रं ते नशोकं कर्त्तुमर्हसि । पितामहाय चैवैनमश्वं संप्रतिपादय
52 // tasmāttvaṃ gaccha bhadraṃ te naśokaṃ karttumarhasi / pitāmahāya caivainamaśvaṃ saṃpratipādaya
53 ॥ जैमिनिरुवाच ततः प्रणम्य तं भक्त्या तथेत्युक्त्वा महामतिः । ययौ तेनाभ्यनुज्ञातः साकेतनगरं प्रति
53 // jaiminiruvāca tataḥ praṇamya taṃ bhaktyā tathetyuktvā mahāmatiḥ / yayau tenābhyanujñātaḥ sāketanagaraṃ prati
54 ॥ सगरं स समासाद्य तं प्रणम्य यथाक्रमम् । न्यवेदयच्च वृत्तान्तं मुनेस्तेषां तथान्मनः
54 // sagaraṃ sa samāsādya taṃ praṇamya yathākramam / nyavedayacca vṛttāntaṃ munesteṣāṃ tathānmanaḥ
55 ॥ प्रददौतुरगं चापि समानीतं प्रयत्नतः । अतः परमनुष्ठेयमब्रवीत्किं मयेति च
55 // pradadauturagaṃ cāpi samānītaṃ prayatnataḥ / ataḥ paramanuṣṭheyamabravītkiṃ mayeti ca